Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Τονίστηκε επανειλημμένα, αυτές τις ημέρες, ο σεβασμός που διέκρινε τον Χρήστο Τεγόπουλο, αναφορικά με τις γνώμες των άλλων, και ιδίως των συνεργατών του στις εφημερίδες του. Αυτός ο απροσποίητος σεβασμός υπήρξε και δικό μου βίωμα στα συμπληρωμένα τριάντα χρόνια, που έχω την τιμή να καταχωρίζεται εδώ ελεύθερα ο στοχασμός μου. Ετσι, καθώς η προπέτεια και η ακόρεστη εγωπάθεια συνεχώς ατιμάζουν και ρυπαίνουν την κοινωνική μας συμβίωση, τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό βίο μας, έχουμε ανάγκη από πρότυπα, που να παραδειγματίζουν στον σεβασμό, όχι απλώς και μόνο απέναντι στα δρώμενα και στα λεγόμενα μέσα στα όρια της νομιμότητας και της ευπρέπειας, αλλά ακόμη κι απέναντι σ' εκείνες τις συμπεριφορές που μας είναι ενοχλητικές. Αυτό το έλλειμμα ανεκτικότητας, και πολύ περισσότερο έλλειμμα σεβασμού της ιδιαιτερότητας των άλλων, υψώνεται περισσότερο σε αξιόπιστο υπόδειγμα βίου, όταν προέρχεται από έναν -πολιτικά και οικονομικά- πανίσχυρο συμπολίτη, όπως, με το δραστήριο επιχειρηματικό του πνεύμα, είχε κατορθώσει και είχε αναδειχθεί ο πατέρας και ιδιοκτήτης της «Ε».

Εφυγε διακριτικά, όπως διακριτική ήταν και η παρουσία του, μακριά από τον συχνά χυδαίο ορυμαγδό της δημοσιότητας. Τόσο πολύ διακριτικά, ώστε ακόμη και η ημέρα και η ώρα της ταφής του να μην προαναγγελθούν. Δείγμα κι αυτό αληθινής αρχοντιάς. Πολύτιμες, όσο και αξιόπιστες παρακαταθήκες για όσους εξακολουθούν να καλλιεργούν ευγενικές ευαισθησίες.

Οφείλω να συνομολογήσω ότι, με μία μοναδική εξαίρεση, δεν μου έχει συμβεί ποτέ να με λογοκρίνουν ή να με φιμώσουν. Οπωσδήποτε όμως αυτό οφείλεται κυρίως στο ότι δεν πάω γυρεύοντας μέσα στη ζούγκλα των μέσων μαζικού επηρεασμού. Μου αρκεί η ενδοσκόπησή μου, μέσ' από τη μελέτη, τη συγγραφή και τον ελεύθερο διάλογο σε φιλοσοφικά συμπόσια καταξιωμένων στοχαστών. Συνάντησα, όμως, την φθηνή απόπειρα φίμωσης, δίχως να μ' αιφνιδιάσει.

Είχα προσκληθεί, πριν από ένα χρόνο, να μιλήσω σε μεγάλη συγκέντρωση δικαστών για τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στην πίστη και στη φρόνηση. Οταν τελείωσα, με πλησίασε συμπαθέστατη νεαρή κυρία, μου συστήθηκε ως συνεργάτης κάποιου απ' τους πολλούς ραδιοφωνικούς σταθμούς των Αθηνών, και μου ζήτησε να έχουμε ζωντανή συνέντευξη στη μόνιμη εκπομπή της (κάθε Τετάρτη, στη μία το μεσημέρι, για μία ώρα). Την ευχαρίστησα για το ενδιαφέρον της και της τόνισα να μην ξεχάσει πως εκείνη είχε την πρωτοβουλία της πρόσκλησής μου. Και της το ξαναείπα, όταν, αναστατωμένη μπέρδευε τα λόγια της στο τηλέφωνο, για να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα της ματαίωσης της συνέντευξης! Και φυσικά το διασκέδασα, καθώς εξ αρχής δεν αμφέβαλλα ότι αυτή η κατάληξη θα ταίριαζε στο επιφανειακό ήθος του αφεντικού της...

Με τέτοιες εμπειρίες δεν είναι απλό σχήμα λόγου η ευγνωμοσύνη, που με διακατέχει απέναντι στην ευγενική διακριτικότητα του Χρήστου Τεγόπουλου, καθώς εκείνος έφυγε, αφήνοντάς μας πολύτιμο κληροδότημα, όχι απλώς την ανεκτικότητα, αλλά ακέραιο τον σεβασμό για τη γνώμη και τη στάση ζωής των άλλων.

Συνέπεσε, αυτές τις ίδιες ημέρες, να δοθεί στη δημοσιότητα η κοινή διακήρυξη του Πάπα Βενέδικτου ΙΣΤ' και του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, δύο αληθινά μεγάλων φυσιογνωμιών μέσα στη δισχιλιετή ιστορία της χριστιανικής Εκκλησίας. Με έμφαση τονίζεται σ' αυτήν τη διακήρυξη η ανάγκη ανυπόκριτου σεβασμού και δραστικής προστασίας του δικαιώματος καθενός να έχει άλλες από τις κυρίαρχες αντιλήψεις. Κάτι που συγκροτεί το θεμέλιο για ειρηνικές σχέσεις, για προσέγγιση της διαφορετικότητας και για αλληλοκατανόηση.

Η κοινή τούτη διακήρυξη των δύο πατέρων δεν χάνεται σ' ένα χώρο εύκολης και ανέξοδης ρητορείας, όπως είναι ο χώρος της αιματοβαμμένης διεθνούς σκηνής, ιδίως στην τρέχουσα συγκυρία. Η κοινή διακήρυξη διακρίνεται κυρίως για τη μεγάλη αρετή της, ότι ξεπερνά κάποιες δογματικές αγκυλώσεις και αποδοκιμάζει τις πρακτικές άλλων εποχών που στιγμάτισαν την εκκλησιαστική ιστορία. Καθώς έγραψε η «Ε» (Σάββατο, 2 Δεκ. σελ. 16), ο Πάπας και ο Οικουμενικός Πατριάρχης διακήρυξαν από κοινού ότι «η Εκκλησία δεν επιθυμεί να επιβάλει διά της βίας τίποτα σε κανέναν. Η μοναδική της επιθυμία είναι να ζήσουμε ελεύθερα για να διαδώσουμε τον Ιησού Χριστό, που μας αγάπησε μέχρι την τελευταία στιγμή, παρέδωσε για μας το πνεύμα του και είναι μέσα μας η ζωντανή παρουσία του Θεού».

Καθένας εύκολα μπορεί να διακρίνει τη λεπτή χειρονομία για αποφυγή δογματικής αδιαλλαξίας, καθώς η κοινή διακήρυξη περιορίζεται να επικεντρωθεί στις ακόλουθες τρεις διαστάσεις του Ιησού:

(α) ότι, ώς την τελευταία στιγμή του μαρτυρίου του στον Σταυρό, διακατεχόταν από ανεπιφύλακτη αγάπη για τους ανθρώπους κάθε εποχής, σε σημείο ώστε «την ψυχή αυτού θή[-ναι] υπέρ των φίλων αυτού»1,

(β) ότι για μας τους ανθρώπους εκουσίως παρέδωσε το πνεύμα του, και

(γ) ότι έκτοτε είναι σκηνωμένος μέσα στον νου και στην καρδιά μας και, κατά την ωραία διατύπωση του Παύλου, «οικεί εν υμίν»2.

Μ' αυτήν την τελευταία διατύπωση (ότι δηλαδή αφ' ης ο Ιησούς επί του σταυρού παρέδωσε το πνεύμα του, «είναι μέσα μας η ζωντανή παρουσία του Θεού») οι ηγέτες των δύο μεγάλων χριστιανικών Εκκλησιών, για πρώτη φορά, αποφεύγουν ν' ανατάμουν και να εμφανίσουν με οντολογικές διαστάσεις το χριστιανικό μήνυμα της ανάστασης, κάνοντας έτσι το πρώτο βήμα για την απαιτούμενη μεγάλη πορεία, στην οποία επίσης αναφέρθηκε η κοινή διακήρυξή των, δηλαδή την ανάγκη της ερμηνείας των Ευαγγελίων σε αρμονία με τι σύγχρονες πνευματικές και φιλοσοφικές κατακτήσεις.

Στον ελλαδικό χώρο, πρώτος ο συνάδελφος Μάριος Μπέγζος, διαπρεπής καθηγητής της Φιλοσοφίας των Θρησκειών στο Πανεπιστημίο Αθηνών, από ετών με έμφαση τονίζει την ανάγκη για «φιλοσοφική αυτοκριτική της θρησκείας»3 στο πλαίσιο «διαλεκτικής σύνθεσης του παραδοσιακού με το σύγχρονο»4. Αλλά και ο ήδη αρχιεπίσκοπος Αμερικής π. Δημήτριος, στην πρώτη διδακτορική διατριβή του, ενθαρρύνει τους θεολόγους της Εκκλησίας «να αρχίσουν έναν πραγματικό διάλογο με τον διανοούμενο κόσμο της εποχής τους»5.

Εκκλήσεις εις ώτα μη ακουόντων, ώς τώρα. Ομως η κοινή διακήρυξη του Πάπα και του Οικουμενικού Πατριάρχη ενεργοποιεί το καθήκον, πρωτίστως των φιλοσοφημένων εργατών του Λόγου ν' ανοίξουν αυτόν τον οφειλόμενο διάλογο αυτοκριτικής σ' ένα χώρο που, με τη φωτισμένη εξαίρεση ορισμένων πατέρων της Εκκλησίας, εθίστηκε σε θρύλους και μύθους, ενώ η ουσία του Θεού είναι απρόσιτη στον ανθρώπινο νου. Μια παραδοχή, που έχει τις ρίζες της στον Γοργία και στον Πλάτωνα, περνά από τον Αυγουστίνο, τον Χρυσόστομο, τον (ψευδο)Διονύσιο, τον ομολογητή Μάξιμο και τον Ιωάννη Δαμασκηνό, καταλήγοντας στην εποχή μας στον μεγάλο Ρώσο φιλόσοφο και θεολόγο Φλορόφσκι.

1. Τέταρτο ευαγγέλιο, ιε' 13 2. Παύλος, προς Ρωμαίους η' 11. Βλ. και Λκ ιζ' 21: «η βασιλεία του θεού εντός υμών εστιν».

3. Ευρωπαϊκή φιλοσοφία της θρησκείας, εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2004, σελ. 51 και 54. 4. Ο.π. σελ. 75. 5. Δ. Τρακατέλλης, Χριστός, ο προϋπάρχων Θεός - Η Χριστολογία της ταπεινώσεως και υπερυψώσεως του Μάρτυρος Ιουστίνου, μετάφραση Ν. Χατζηνικολάου, εκδόσεις Δόμος, Αθήνα 1992, σελ. 241 (τίτλος του πρωτοτύπου The Pre-existence of Crist in the writings of Justin Martyr;, Harvard Dissertations in Religion 6, 1976)