Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Ολοι ξέρουμε ότι τα λόγια μας επιδέχονται πολλαπλές ερμηνείες. Ενίοτε όμως μιλάμε τόσο απλά και μονοσήμαντα, ώστε να τίθεται θέμα παρανάγνωσης ή ακόμα και διαστρέβλωσης. Για παράδειγμα, πριν από δύο εβδομάδες έγραψα ότι τα πολύχρωμα αγάλματα στην έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου ξάφνιασαν, παρά το γεγονός ότι «η πολυχρωμία της αρχαιοελληνικής γλυπτικής ήταν ήδη γνωστή». Σχολιάζοντας, ο Στάθης αφιέρωσε το μισό σχεδόν κείμενό του για να με καταγγείλει, και μάλιστα με βαριές εκφράσεις, επειδή δεν ήξερα ότι τα αρχαία αγάλματα ήταν πολύχρωμα. Πώς γίνεται να αγνοώ κάτι που εγώ ο ίδιος χαρακτηρίζω ήδη γνωστό;

Κανονικά έπρεπε να αδιαφορήσω, επειδή η ιδέα που έχω για τον κ. Σταυρόπουλο διαφέρει κάπως από την ιδέα που ο κ. Σταυρόπουλος έχει για τον εαυτό του. Θέλω να πω ότι σπανίως γελάω με τα σκίτσα του, αλλά πάντα ξεκαρδίζομαι όταν μιλάει σοβαρά. Αποφάσισα όμως να ερμηνεύσω κι εγώ τα λόγια του επιχειρώντας διάφορες αναγνώσεις. Μήπως δεν κατάλαβε; Μάλλον απίθανο. Μήπως έκανε πως δεν κατάλαβε για να παραδώσει άλλο ένα μάθημα Ιστορίας με αναφορές στον Πλίνιο και τον Παυσανία; Μάλλον τραβηγμένο. Ή μήπως πρόκειται για αντεστραμμένη φροϊδική μετάθεση, η οποία μου αποδίδει τη δική του τακτική: «Το τρικάκι είναι απλό (κι ανατριχιαστικό): βάζεις στο στόμα κάποιου ανθρώπου πράγματα που δεν λέει κι έτσι του απαντάς κατά το δοκούν».

Κατόπιν ωρίμου σκέψεως, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι η βαθύτερη αιτία για τη διαφωνία μας εδράζεται στο πώς ο κ. Σταυρόπουλος διαβάζει την Ιστορία. Θα χαρακτήριζα τη στάση του επιεικώς αφελή. Στην περίπτωση των αγαλμάτων συγχέει το πραγματολογικό με το ιδεολογικό επίπεδο -στοιχειώδες λάθος!- και συνεπώς δεν μπορεί να συλλάβει τη μεταξύ τους περίπλοκη και αντιφατική σχέση, δηλαδή το ότι ξαφνιαζόμαστε όταν βλέπουμε κάτι που ήδη ξέρουμε. Ο κ. Σταυρόπουλος αντιμετωπίζει τα ιστορικά συμβάντα με έναν συνδυασμό απλοϊκότητας και ναρκισσισμού: τα συλλέγει, γαρνίρει με αυτά τα κείμενά του (συχνά χωρίς λόγο), και γενικώς τα επιδεικνύει σαν τους νεόπλουτους που σε καλούν στο σπίτι τους για να θαυμάσεις τα προσφάτως αποκτηθέντα ασημένια μαχαιροπίρουνα.

Το ζητούμενο όμως δεν είναι η επίδειξη άχρηστων γνώσεων, αλλά η ανάδειξη της ιστορικότητας αφενός των πραγματολογικών στοιχείων και αφετέρου των σχημάτων μέσα από τα οποία την προσλαμβάνουμε. Αυτό κάνει η σοβαρή ιστοριογραφία: πρώτα τεκμηριώνει τα γεγονότα και μετά ερευνά τα εκάστοτε συμφραζόμενα, που εξηγούν γιατί συνέβη ή ειπώθηκε κάτι και τη σημασία που είχε όταν συνέβη ή ειπώθηκε, η οποία διαφέρει από αυτή που έχει σήμερα, εφόσον το πώς νοηματοδοτούν οι άνθρωποι τον κόσμο και τον εαυτό τους είναι μια πράξη ιστορικά καθορισμένη, και συνεπώς αλλάζει μέσα στο χρόνο.

Εδώ σκαλώνουν όσοι διαλαλούν την αδιάλειπτη συνέχεια του Ελληνισμού: η εθνική ταυτότητα, μια έννοια που δημιουργήθηκε μαζί με το εθνικό κράτος για να υποκαταστήσει τις ταυτότητες που προηγήθηκαν (φυλετική, εθνοτική, θρησκευτική), προβάλλεται αναχρονιστικά στο παρελθόν ως προϋπάρξασα και αναλλοίωτη επί χιλιάδες χρόνια. Ετσι η Ιστορία γίνεται μεταφυσική, με προφανείς ιδεολογικές προεκτάσεις. Δηλαδή, αντί να παράγει τα κοινωνικά φαινόμενα, αναδεικνύει την ουσία των πραγμάτων. Εδώ όμως παραμονεύει και η ειρωνεία: ενώ επικρίνουν όσους μιλούν για ιστορικές κατασκευές, οι ελληνόφρονες κάνουν ανεπίγνωστα ακριβώς αυτό που καταδικάζουν, εφόσον η θεωρία τους εξουσιοδοτείται από μια στιγμή ιδεολογικής λήθης -δηλαδή, δεν ξεχνούν απλώς, αλλά ξεχνούν ότι ξεχάσαν-, για να μπορέσουν στη συνέχεια να ανακαλύψουν ως πραγματολογικό στοιχείο ό,τι έχουν οι ίδιοι κατασκευάσει: τον διαχρονικό Ελληνα ως ιστορικό υποκείμενο που δεν υπόκειται στην Ιστορία.

Ομως για τον κ. Σταυρόπουλο και τους αριστεροδεξιούς εθνικόφρονες όλα αυτά είναι μεταμοντέρνα τεχνάσματα που εξυπηρετούν τη νέα τάξη πραγμάτων! Να τι σημαίνει αφέλεια: να απαντάς με κωμική σιγουριά σε ερωτήματα που δεν ξέρεις καν ότι τίθενται, και την πολυπλοκότητα των οποίων δεν είσαι σε θέση να αντιληφθείς. Οσο για τη γελοιότητα, διευκρινίζω ότι σαφέστατα δεν θεωρώ τις απόψεις του γελοίες· κοινότοπες και αβαθείς ναι, αλλά ως απόψεις σεβαστές. Το γελοίον του πράγματος έχει να κάνει με την αξίωσή του να αποφαίνεται τελεσίδικα για θέματα που τον ξεπερνούν. Του καταλογίζω όμως και κάτι άλλο: η αφέλεια στη σκέψη του είναι ευθέως ανάλογη προς τη βιαιότητα στη διατύπωση. Πριν τα βάλει με εμένα, έγραψε για όσους τόλμησαν να διαφωνήσουν μαζί του: «με πάθος χιλίων νεοφώτιστων φανατικών πιθήκων ουρλιάζει η επέλαση των αγραμμάτων». Ισως γι' αυτό οι σοβαροί ιστορικοί, συνηθισμένοι να συζητούν και να διαφωνούν μέσα στο πλαίσιο ενός κόσμιου διαλόγου, δεν τον θεωρούν συνομιλητή τους. Γιατί να ασχοληθούν με κάποιον (το πολύ) ερασιτέχνη που με το έτσι θέλω αναγόρευσε εαυτόν υπέρτατη αυθεντία σε θέματα ιστοριογραφίας;

Νομίζω ότι η συνέχιση αυτής της αντιπαράθεσης στερείται νοήματος. Αν ο Στάθης αρνείται να τοποθετηθεί πάνω στα συγκεκριμένα επιχειρήματά μου δεν μπορώ να τον εξαναγκάσω. Κι αν αδυνατεί να τα καταλάβει, δεν μπορώ να τα κάνω πιο λιανά.