Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Αν κάποιος έλεγε σήμερα ότι «ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη», μάλλον θα ακριβολογούσε: Ενα φάντασμα που η Σύνοδος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου προσπάθησε να εξορκίσει προκειμένου να κατευνάσει τη θεσμική και πολιτική κρίση, στην οποία η Ενωση έχει εισέλθει μετά το γαλλικό και το ολλανδικό δημοψήφισμα· το «φάντασμα» του ευρωπαϊκού φεντεραλισμού.

Μιας πολιτικής ιδέας-σχεδίου, του οποίου την ιστορική προέλευση θα μπορούσε να αναζητήσει κάποιος στο Μανιφέστο των Α. Spinelli-Rossi από τη μουσολινική εξορία της νήσου Ventotene το 1944, ή πάλι στο προπολεμικό σχέδιο της «Παν-Ευρώπης» του Condenhove-Kαλλέργη.

Το ομοσπονδιακό ιδανικό γνώρισε ξανά μεγάλη ώθηση στην υπόθεση της ευρωπαϊκής ενοποίησης στις αρχές της δεκαετίας του '80 με την υιοθέτηση από το τότε Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενός σχεδίου-συνθήκης (1984), στο οποίο βασικός εισηγητής ήταν και πάλι ο Α. Spinelli.

Για πολλούς το κείμενο αυτό αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο της ομοσπονδιακής κληρονομιάς, επηρεάζοντας άλλα μεταγενέστερα νομικά κείμενα, όπως αυτό της Συμφωνίας για την Ευρωπαϊκή Ενωση του 1992.

Την ίδια εποχή η Μάργκαρετ Θάτσερ, στον αντίποδα αυτής της άποψης, θεωρούσε την Ευρώπη «εθελοντική και δραστήρια συνεργασία μεταξύ ανεξάρτητων κυρίαρχων κρατών».

Λίγο πριν αρχίσει ο διάλογος στο πλαίσιο της «Συνέλευσης για το μέλλον της Ευρώπης» -η οποία κατέληξε στο κείμενο της Συνταγματικής Συνθήκης το 2003 επί ελληνικής προεδρίας- ο τότε υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας Γιόσκα Φίσερ παρουσίασε μια τολμηρή εκδοχή ευρωπαϊκής ομοσπονδιοποίησης στην περίφημη ομιλία του στο Πανεπιστήμιο του Humboldt (12/5/2000). Η πρότασή του θεωρήθηκε ένα πολύ κλασικό «προεδρικό φεντεραλιστικό μοντέλο», ενώ άλλοι πολιτικοί παράγοντες συνηγορούσαν υπέρ ενός πιο «πολιτειακού ομοσπονδιακού συστήματος».

Συνοπτικά, οι απόψεις που ακούστηκαν εκείνη την εποχή στη συνέλευση υπό τον Ζισκάρ Ντ' Εστέν, θα μπορούσαν να χωριστούν σε τρεις μεγάλες θεωρητικές κατασκευές:

1 Την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία

2 Το διακυβερνητικό μοντέλο συνεργασίας και

3 Τη Συνομοσπονδία των ανεξάρτητων κρατών που αποτέλεσε τη γαλλική συμβιβαστική πρόταση στις παραπάνω δύο εκδοχές.

Ο χαρακτηρισμός της άλλωστε ως «Συνταγματικής Συνθήκης» θεωρήθηκε σχήμα οξύμωρο, που σκοπό είχε να συμφιλιώσει τις δύο αντιτιθέμενες τάσεις, βοηθώντας έτσι τους μεν να βλέπουν ένα ευρωπαϊκό Σύνταγμα, ενώ τους δεύτερους να διαβάζουν μια διακυβερνητική συνθήκη.

Δύο κυρίως συμπεράσματα μπορούν να εξαχθούν από τις πρόσφατες εξελίξεις:

Συμπέρασμα 1ο: Ο «ιστορικός» αυτός συμβιβασμός, αν κρίνει κανείς από το αποτέλεσμα του πρόσφατου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, κατέστη όχι μόνο ατελέσφορος αλλά και ιστορικά αδύνατος, καθώς οι οπαδοί της διακυβερνητικής ένωσης, μετά τα αρνητικά δημοψηφίσματα, βρήκαν τη χρυσή ευκαιρία να αναθεωρήσουν το αποτέλεσμα αυτού του συμβιβασμού, υποβοηθούμενοι κι από τη «νέα Ευρώπη», τα κράτη της οποίας δεν θέλουν να εγκαταλείψουν τη νεοαποκτηθείσα εθνική κυριαρχία, ενώ χώρες όπως η δική μας θεωρούν την ομοσπονδιακή προοπτική ευκταία λύση για την προστασία των εθνικών συμφερόντων από τους μεγάλους.

Θα αδικούσε βέβαια κανείς τον Τόνι Μπλερ, αν τον κατέτασσε συλλήβδην στη διακυβερνητική αντίληψη. Ο τέως Βρετανός πρωθυπουργός έχει μετεξελίξει τη βρετανική θέση σε μια ανανεωμένη εκδοχή «πολιτικής κοινότητας» όπως την παρουσίασε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Ιούνιο του 2005, η οποία τον απομακρύνει ομολογουμένως από την αντίληψη μιας απλής «ζώνης ελεύθερων συναλλαγών».

Συμπέρασμα 2ο: Η προσπάθεια συγκρότησης μιας ευρωπαϊκής ταυτότητας μέσα από την αποδοχή αρχών συνταγματικά κατοχυρωμένων, αυτό που ονομάστηκε από τον J. Habermas και τον J. Derrida «συνταγματικός πατριωτισμός» και θα οδηγούσε στη διαμόρφωση μιας νέας ευρωπαϊκής συνείδησης των πολιτών -ένα είδος «μετα-ταυτότητας» προς εθνικές ταυτοποιήσεις- δέχτηκε ένα ισχυρό πλήγμα μετά την απάλειψη κάθε αναφοράς στην αναγκαιότητα συνταγματικής θέσπισης.

Ισως ο πάλαι ποτέ πνευματικός μέντορας του Τόνι Μπλερ, ο Anthony Giddens, στο τελευταίο βιβλίο του («Europe in the Global Age») να έχει δίκιο όταν διαπιστώνει: «Μια Ευρώπη η οποία είναι τόσο διακυβερνητική -όπως είναι σήμερα- έχει σοβαρούς περιορισμούς. Επιτρέπει στα εθνικά συμφέροντα συχνά να υπερακοντίζουν τα κοινά, στα μεγαλύτερη έθνη να κυριαρχούν επί των μικρών. Ο φεντεραλισμός, πιστεύω, είναι ένα νεκρό σχέδιο, αλλά οι φεντεραλιστές έχουν κάτι να μας μάθουν, το οποίο έγκειται στη σημασία του τρόπου λήψης των αποφάσεων και της ηγεσίας. Η Ε.Ε. είναι ένα πείραμα διακυβέρνησης χωρίς κράτος. Το να βρεθεί μια φόρμουλα για μια πολιτική Ευρώπη είναι τώρα ένα επείγον καθήκον, όπως επίσης και η ανανέωση του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου και η αλληλοσύνδεσή του».

Το παράδοξο πάντως είναι ότι μόλις δυο μέρες πριν από το συμβούλιο κορυφής το Ευρωβαρόμετρο κατέδειξε ότι μια πολύ ισχυρή πλειοψηφία των Ευρωπαίων πολιτών στηρίζει την ιδέα του Ευρωσυντάγματος. Ακόμη και στη Μ. Βρετανία το ποσοστό είναι το διόλου ευκαταφρόνητο 43%.

Μήπως τελικά το όποιο αποτέλεσμα της μελλοντικής διακυβερνητικής διάσκεψης θα πρέπει να τεθεί σε καθολικό ευρωπαϊκό δημοψήφισμα στις ευρωεκλογές του 2009;

* Σύμβουλος Τύπου και Επικοινωνίας στην ελληνική πρεσβεία στη Σόφια, απόφοιτος της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης, με ειδίκευση στις Διεθνείς Σχέσεις στο CERIS Βρυξελλών. Οι παραπάνω απόψεις είναι προσωπικές.