Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Στον 20ό αιώνα η Κούβα κατέστη λόγω και έργω κάρφος στον οφθαλμό των ΗΠΑ, αφού ο ηγέτης της Φιντέλ Κάστρο αποδέχτηκε την εγκατάσταση σοβιετικών πυραύλων στη χώρα επί προεδρίας Χρουστσόφ το 1962 σε απόσταση 90 μιλίων από τις ακτές της Φλόριντα, μετά την αποτυχούσα απόπειρα αμερικανικής εισβολής στον Κόλπο των Χοίρων (Ν. Κούβα, 1961). Η περήφανη στάση του προς τις ΗΠΑ, όταν, αφού ανέτρεψε τον Κουβανό δικτάτορα Φουλγκένσιο Μπατίστα (το κατά Ρούζβελτ «δικό μας κάθαρμα»), τόλμησε να εθνικοποιήσει τις αμερικανικές επιχειρήσεις, τον καθιέρωσε ως το πλέον αναγνωρίσιμο πρόσωπο στην παγκόσμια Ιστορία στα μέσα του 20ού αιώνα. Παίζοντας ανάμεσα στο φαντασιακό στοιχείο και τα πραγματικά συμβάντα, ο Κάστρο -ιδιαίτερα χάρη στη συμβολή του «πληρέστερου ανθρώπινου όντος», του δολοφονηθέντος συντρόφου και θεωρητικού του «καστρισμού», Ερνέστο Τσε Γκεβάρα, που μετά θάνατον ανακηρύχτηκε «άγιος» της μαρξιστικής επανάστασης στη Λατινική Αμερική και οραματιστής ενός παναμερικανικού σοσιαλισμού- κατάφερε να αφυπνίσει πολιτικά όλους τους Λατινοαμερικανούς, παρά τα όσα δεινά προξένησε στην 49χρονη διακυβέρνηση, λόγω εγκαθίδρυσης συστήματος κρατικού καπιταλισμού, όπου η πλειονότητα του λαού στερήθηκε σχεδόν τα πάντα -γεγονός όμως που οφείλεται κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, στην επιβολή σκληρού αμερικανικού εμπάργκο- ενώ μια νομενκλατούρα έζησε στην απόλυτη χλιδή, κατά τα παλαιοκομμουνιστικά πρότυπα, μολονότι η επανάσταση έγινε, υποτίθεται, «από τους ταπεινούς για τους ταπεινούς».

Ο χαρισματικός ηγέτης Κάστρο, στα 81 του παρέδωσε την εξουσία στον «αντιχαρισματικό» αλλά πραγματιστή αδελφό του, Ραούλ. Για Κουβανούς αλλά και ξένους, ο Φιντέλ αποτελεί ζωντανό μύθο: είναι ο «γίγας», ο «κομαντάντε», το «άλογο», ο «lider maximo», που όμως μόλις εισήλθε νικητής στην Αβάνα (8/1/1959) έσπευσε να καταργήσει το habeas corpus. Η Κούβα βρέθηκε στα πρόθυρα οικονομικής κατάρρευσης μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, που της παρείχε γενναία οικονομική στήριξη, όταν απομονώθηκε λόγω εμπάργκο. Κατάφερε όμως να ανακάμψει χάρη στα εμβάσματα εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων από Κουβανούς εξόριστους στους συγγενείς στην πατρίδα, αλλά και χάρη στην τουριστική ανάπτυξη που οφειλόταν κυρίως στη ρομαντική νοσταλγία των απανταχού απογοητευμένων κομμουνιστών, αριστερών και αριστεριζόντων, που θεωρούσαν ηθικό χρέος (και πράξη τονωτικής ηθικής ανάτασής τους) να επισκεφτούν ως προσκυνητές την Κούβα, το τελευταίο απόρθητο κάστρο μιας ουτοπίας που παρήλθε ανεπιστρεπτί και ένα διαχρονικό σύμβολο αντιαμερικανισμού, εκφραστής του οποίου υπήρξε ο Κάστρο, ο μακροβιότερος ηγέτης κράτους, που σώθηκε από αμέτρητες απόπειρες κατά της ζωής του (από CIA και αντικαθεστωτικούς Κουβανούς).

Σε τελευταία ανάλυση, ο καστρισμός ως «ιδεολογία» κατέστη λιγότερο «κομμουνισμός α λα Φιντέλ» και περισσότερο ουσιαστική και δυναμική αμφισβήτηση της επικυριαρχίας της αυτοκρατορίας των ΗΠΑ από τους βασανισμένους Λατινοαμερικανούς, που θα καταστεί ουσιαστικότερη με τη συγκρότηση ενός «Αξονα»: Κάστρο (Ραούλ)-Τσάβες-Μοράλες. «Fidelismo, no socialismο» προκρίνουν πλέον οι Κουβανοί. Το «socialismo ο muerte» (σοσιαλισμός ή θάνατος), σλόγκαν της επανάστασης, αποτελεί προϊόν συγκινησιακής φόρτισης της ηρωικής 10ετίας του '50, μιας παρωχημένης εποχής· αυτό που συνδέει τον Κάστρο με το λαό και κάνει τον περήφανο δεύτερο να ανέχεται -ακόμα και να αγαπάει- το λαοπλάνο πρώτο, είναι το πατριωτικό: patria ο muerte. Φλογερός πατριωτισμός για τους Κουβανούς και άλλους Λατινοαμερικανούς, «επικίνδυνος» εθνικισμός για τις ΗΠΑ .

Οι ταξιδιωτικές εμπειρίες των επισκεπτών ποικίλλουν. Κάποιοι βλέπουν ένα κράτος κοινωνικής πρόνοιας με αξιοζήλευτο σύστημα Υγείας και ένα εξίσου εξαίρετο εκπαιδευτικό σύστημα, ενώ για άλλους υπάρχει ένας διαφορετικός Φιντέλ, σκληρός, εγωπαθής και μισητός δικτάτορας, ο οποίος δεν θα δίσταζε να παραδώσει την ανθρωπότητα στο πυρηνικό ολοκαύτωμα, στην «κρίση των κουβανέζικων πυραύλων», προκειμένου να ικανοποιηθεί ο εγωισμός του, ως ανθρώπου που οι πάντες εξαρτώνται από δικές του επιλογές, και που η οίησή του αγγίζει τα όρια της παράνοιας («Αν άφηνε ο Χρουστσόφ, θα χτυπούσαμε τις ΗΠΑ!»). Είναι ακόμα ο ηγέτης μιας χώρας όπου τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατήθηκαν βάναυσα· μιας χώρας χωρίς ελευθερία λόγου ή ελευθερία Τύπου· μιας χώρας εν τέλει όπου η δημοκρατία αποτελεί το απόλυτο αντώνυμο του υπάρχοντος εκεί καθεστώτος.

Και στις δύο απόψεις υπάρχει δόση αλήθειας. Αναμφίβολα η εξαγωγή του κουβανέζικου συστήματος Υγείας σε φτωχές κυρίως χώρες υπήρξε πολύ πιο ευπρόσδεκτη από την «εξαγωγή δημοκρατίας» made in USA και εμπνεύσεως Μπους. Αφετέρου η καστρική Κούβα με τόσο βεβαρημένο μητρώο παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ουδέ καθ' ύπνον θα μπορούσε να εξαγάγει οιαδήποτε ποσότητα δημοκρατίας, αφού η ίδια παρουσιάζει τέτοιο έλλειμμα.

«La historia me absolverά» είπε ο Κάστρο απολογούμενος στο δικαστήριο. Θα τον αθωώσει όμως η Ιστορία; Λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνο όσα κακά έκανε σε Κουβανούς πολίτες αλλά και όσα καλά έκανε γι' αυτούς και για όλη τη Λατινική Αμερική, εσαεί υποτελή των ΗΠΑ με Δημοκρατίες-Μπανανίες, η Ιστορία, μολονότι δύσκολα θα τον αθωώσει, θα του επιβάλει ωστόσο ποινή πολύ μικρότερη από όση επιθυμούν διακαώς οι άσπονδοι εχθροί του.

* Ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ