Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Ο ιδρυτής της σύγχρονης δημογραφίας, Αγγλος οικονομολόγος Τόμας Malthus (1766-1834) έκανε απαισιόδοξες προβλέψεις για το μέλλον του πλανήτη στην πραγματεία «Περί της αρχής του πληθυσμού», που στη διάρκεια της Βιομηχανικής Επανάστασης αποτέλεσε μια συγκροτημένη καπιταλιστική θεωρία, γνωστή ως «μαλθουσιανισμός», και αναπτύχθηκε κυρίως από τη «Σχολή Μάντσεστερ» τον 19ο αιώνα. Σύμφωνα με αυτή, η παραγωγή αγαθών παρουσίαζε μια (γραμμική) αύξηση αριθμητικής προόδου: 1, 2, 3, 4, 5 κ.λπ., ενώ αντίθετα ο αριθμός γεννήσεων ακολουθούσε γεωμετρική πρόοδο: 1, 2, 4, 8, 16, 32. Η μόνη σωτηρία ήταν οι θάνατοι από πολέμους, γήρας, λοιμώδεις νόσους, θεομηνίες, ακόμα και η ομοφυλοφιλία που συνέβαλλε στην υπογεννητικότητα. Για να αποτραπούν πληθυσμιακές εκρήξεις συνιστούσε στις λαϊκές τάξεις, που εθεωρούντο υπόλογες για το πρόβλημα του υπερπληθυσμού, να παντρεύονται σε μεγάλη ηλικία, ώστε να περιορίζεται η δυνατότητα τεκνοποίησης, και να καταφεύγουν στην άμβλωση, αφού οποιαδήποτε αύξηση του πληθυσμού θα επηρέαζε αρνητικά την οικονομία.

Από τον 19ο έως τα μέσα του 20ού αιώνα η μετασχηματισμένη σε κράτη-έθνη (και αυτοκρατορίες) Ευρώπη πέρασε από τα καβδιανά δίκρανα, με κορύφωμα τους δύο παγκόσμιους πολέμους, ιδίως τον Β' Παγκόσμιο (1939-1945), την αιματηρότερη σύρραξη στην Ιστορία (72 εκατομμύρια νεκροί). Στην πρωτοφανή θυσία στον Μολώχ η συντριπτική πλειονότητα ήταν νέοι άντρες, με μια ολόκληρη δημιουργική ζωή μπροστά τους. Ωστόσο μετά τη λήξη του πολέμου το 1945 επικρατεί αισιοδοξία και ακλόνητη πίστη στη δυνατότητα των λαών για πολιτικές επιλογές, αδικαιολόγητη όμως, αφού διαιρέθηκαν σε ζώνες επιρροής που διαφέντευαν ο (σταλινικός) «σοσιαλισμός», που στερούσε κάθε δικαίωμα αυτοδιάθεσης και ο ούτω καλούμενος «ελεύθερος κόσμος», πιστός (ενίοτε μέχρι δουλικότητας) σύμμαχος της υπερδύναμης των ΗΠΑ.

Το κεϊνσιανό προνοιακό κράτος, ύστερα από το μεγάλο πλήγμα που υπέστη ο καπιταλισμός στη δεκαετία του '30, έφερε προσώρας ευφορία, αλλά προπάντων το ανεπανάληπτο «baby boom» (1946-1964). ΗΠΑ και Ευρώπη από τα μέσα του '40 έως τα τέλη του '60 έζησαν συγκριτικά τα καλύτερα χρόνια, αφού ο ρυθμός παραγωγής αγαθών, χάρη στην αλματώδη πρόοδο της γεωργικής τεχνολογίας, αυξήθηκε ραγδαία διαψεύδοντας τον Malhus. Η περίοδος ευημερίας διήρκεσε έως τους αραβοϊσραηλινούς πολέμους, οπότε προκαλείται σοβαρή πετρελαϊκή κρίση που κορυφώνεται το 1973 με τον πόλεμου του Γιομ Κιπούρ και προκαλεί παγκόσμια οικονομική κρίση. Το 1970 οι Γάλλοι θρηνούν το τέλος των «trente glorieuses», των ενδόξων τριάντα χρόνων ευημερίας, ενώ στη Βρετανία οι εργαζόμενοι κατατρύχονται από τη λέξη redundant, «πλεονάζων», και τα μεγαλόπνοα σχέδια της Θάτσερ για καταπολέμηση του πληθωρισμού με την «καθιέρωση» της ανεργίας. Το 1990 οικονομολόγοι και δημογράφοι επισημαίνουν τους κινδύνους της εμφανιζόμενης υπογεννητικότητας, αλλά και της αύξησης του προσδόκιμου ορίου ζωής. Πολλοί αναρωτιούνται μήπως έφτασε το τέλος της Ευρώπης. Ο κίνδυνος της ευρωπαϊκής παρακμής εντοπίζεται στην ανάδυση μιας δυναμικής «ισλαμικής Ευρώπης», μέσω ενός ελεγχόμενου και μετέπειτα ανεξέλεγκτου μεταναστευτικού ρεύματος εφήβων και νέων από τη Β. Αφρική και τη Μέση Ανατολή που χαρακτηρίζεται «δημογραφικός επανεξοπλισμός» με «λάθος πληθυσμό».

Ο «μαλθουσιανισμός» αναβιώνει ως «νεομαλθουσιανισμός», που τον εκφράζει εναργώς ο Γερμανός κοινωνιολόγος Gunnar Heinsohn στο βιβλίο του Sohne und Welltmacht: Terror im Aufstieg und Fall der Nationem («Γιοι και Παγκόσμια Κυριαρχία: Τρόμος στην Ανοδο και Πτώση των Εθνών»). Οι Ευρωπαίοι, κατά τον Heinsohn, ευθύνονται διότι με τη βοήθεια τους προς τις τριτοκοσμικές χώρες, αλλά και την κοινωνική προστασία που παρέχουν στους μετανάστες ως χώρες υποδοχής, υποθάλπονται η βία και η τρομοκρατία. Η μετανάστευση λαμβάνει μορφή εισβολής νέων ανθρώπων σε μια ταχέως γηράσκουσα ήπειρο. Αποδεδειγμένα οι οργισμένοι λόγω κακομεταχείρισης νεαροί μετανάστες αποτελούν τους συνήθεις υπόπτους ταραχών, πραξικοπημάτων, επαναστάσεων και γενικής α-ταξίας. Ο Heinsohn αγνοεί όμως τον ρόλο των ευρωπαϊκών ελίτ, τον ρατσισμό, την ξενοφοβία και την γκετοποίηση των μεταναστών που, έχοντας δώσει περιουσίες σε μαστροπούς της λαθρομετανάστευσης, αλλά που μόνο ένα μέρος από αυτούς επιβιώνει από το «ταξίδι» προκειμένου να βιώσει το «ευρωπαϊκό όνειρο», ως εφιάλτη στυγνής εκμετάλλευσης και κακομεταχείρισης.

Σε μια Ε.Ε. που αφενός στις δύο νεονταχθείσες χώρες, Ρουμανία, Βουλγαρία, οι συνταξιούχοι αποτελούν το 50% του πληθυσμού, ενώ αφετέρου σε χώρες όπως η Γαλλία και η Γερμανία πάνω από το 1/3 των νεογέννητων είναι μουσουλμάνοι, ο δημογραφικός επανεξοπλισμός καθίσταται ορατός διά γυμνού οφθαλμού. Η μακρά και επίπονη διαδικασία «ένταξης» των μεταναστών απαιτεί δεσμευτικούς κανονιστικούς κώδικες προστασίας των φτωχών, των αδυνάτων καθώς και των θυμάτων του ρατσισμού από τους εκφραστές μιας νεοφασίζουσας ξενοφοβίας. Αλλά ενώ το πρόβλημα της Ευρώπης παραμένει πάντοτε πολιτικό, αφετέρου προβληματίζει έντονα η απροθυμία στις προηγμένες ευρωπαϊκές χώρες για τεκνοποίηση, καθώς και η διαπίστωση πως η ιδέα της άτεκνης οικογένειας (childless family) κερδίζει διαρκώς έδαφος, ιδιαίτερα στις αστικές τάξεις που δεν θέλουν «δεσμεύσεις». Μήπως η Ευρώπη «αυτοκτονεί» δημογραφικά λόγω της κατάθλιψης από την οποία δείχνει να πάσχει;

* Ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ