Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Τι δικαιούται ένας διανοούμενος, με ενεργές τις ευαισθησίες της θρησκευτικής συνείδησής του, να προσδοκά από τη νέα περίοδο, μετά την εκλογή νέου Αρχιεπισκόπου, με τους τίτλους σπουδών, το εκκλησιαστικό έργο, το προσωπικό ήθος και τις πικρές βιοτικές εμπειρίες του π. Ιερώνυμου; Αν το ερώτημα ηχεί ενδεχομένως οχληρό, με την έννοια της επιτίμησης «και ποιος λόγος πέφτει σ' εσένα», τότε οι προσδοκίες δεν μπορούν παρά να είναι χαμηλές. Εξ άλλου, αν τυχόν είναι αδιάφορες οι προσδοκίες των διανοουμένων, επειδή πολλοί έχουν αποστασιοποιηθεί από την εκκλησιαστική ζωή, τότε έχει θέση ο περαιτέρω προβληματισμός, γιατί και πώς ο κορμός της διανόησης έχει στρέψει τα νώτα στον ώς τώρα ελλαδικό εκκλησιαστικό λόγο. Αν εγκύψουμε σ' αυτά τα ερωτήματα και ξεπεράσουμε τον εύκολο εφησυχασμό ότι πάντως, τις Κυριακές, οι ναοί δεν είναι άδειοι, τότε θα ήταν φρόνιμο ν' αναρωτηθούμε ποιο είναι το δείγμα των κατοίκων κάθε ενορίας που προσέρχεται στη λειτουργία της Κυριακής (αφήνοντας κατά μέρος το ενοχλητικό ερώτημα πόσοι προσέρχονται στον εσπερινό του Σαββάτου και πόσοι στον όρθρο της Κυριακής). Δεν φαίνεται να έχουν γίνει καταμετρήσεις. Ομως, ρωτώντας ιερείς που λειτουργούν σε πόλεις, η απάντηση προσδιορίζει το ποσοστό εκείνων που προσέρχονται στη λειτουργία της Κυριακής στο ένα έως δύο τοις εκατό των κατοίκων κάθε αντίστοιχης ενορίας. Συχνά αυτή η μικρή προσέλευση αρκεί για να γεμίσει τον ναό. Και έτσι συμβάλλει σ' εφησυχασμό. Διαφεύγει όμως την προσοχή αυτού του εφησυχασμού ότι, έξω απ' τα δικά μας σύνορα, στους ναούς οι πιστοί καλούνται σε ιερές ακολουθίες (Messen και Andachten) σε καθημερινή βάση. Τις Κυριακές, πρωί κι απόγευμα. Ημουν τα Χριστούγεννα στο Μόναχο, πόλη με τον μεγαλύτερο ελληνικό πληθυσμό (περίπου πενήντα χιλιάδες) στη Γερμανία και τρεις ελληνορθόδοξους ναούς. Στη Μεταμόρφωση, στο ιστορικό κέντρο της πόλης, τελούνται περίπου καθημερινώς λειτουργίες και μάλιστα όχι μόνο στην ελληνική, αλλά και στη γερμανική γλώσσα, ενώ ακόμη πιο πυκνή είναι η προσέλευση των Καθολικών Βαυαρών στους δικούς των ναούς. Εχω προσωπική εμπειρία από την πρόσφατη παραμονή μου στο Μόναχο τις ημέρες των Χριστουγέννων, με τη λιτότητα της αμφίεσης, ακόμη και του καρδιναλίου αρχιεπισκόπου, κατά τη μεγάλη λειτουργία των Χριστουγέννων, δίχως να φοράει κανένα χρυσοκέντητο σύμβολο, με απλή πάνινη καλύπτρα αντί αστραφτερής τιάρας (μίτρας, στην καθ' ημάς Ανατολή), και με σεμνή ράβδο, χωρίς εξουσιαστικά εμβλήματα. Μα, προπαντός, βίωσα εκεί τη μουσική πανδαισία, ως μυστική κλίμακα, που είναι ικανή να μετάγει τους εκ γης προς ουρανόν. Είχαν και έχουν οι Δυτικοί το Γρηγοριανό μέλος, ως εκκλησιαστική μουσική παράδοση, αντίστοιχη περίπου στη βυζαντινή ψαλμωδία. Ομως δεν άφησαν να δημιουργηθεί χάσμα ανάμεσα στις μεταγενέστερες μουσικές ευαισθησίες του λαού και στη σύγχρονη εκκλησιαστική λατρεία. Ετσι εμπλουτίστηκε ο ευρωπαϊκός λατρευτικός πολιτισμός με τις μεγάλες δημιουργίες του Μπαχ, του Χέντελ, του Μότσαρτ και άλλων πολλών.

Με έμφαση τονίστηκε αυτές τις ημέρες η εφεξής ουσιαστική αποκατάσταση του συνοδικού συστήματος στην Εκκλησία της Ελλάδος. Αυτή η εξέλιξη είναι θετική και ενθαρρυντική. Με την έννοια ότι στο μέλλον οι αποφάσεις θα εκφράζουν τον συγκερασμό των αναπόφευκτα περισσότερων και διαφορετικών τάσεων. Κάτι όμως που δεν μπορεί να εξαντλείται στην επίπεδη ισότιμη διαστρωμάτωση των επισκόπων, αλλά θα πρέπει να λειτουργεί και στην κάθετη διάστασή της, με το να μην είναι δεσποτικά αποκομμένη από τις προδήλως περισσότερες τάσεις που αναπτύσσονται μέσα στους κόλπους τόσο του εφημεριακού κλήρου όσο και των πιστών. Η νοοτροπία του ποιμένα και του άφωνου ποιμνίου θα συνεχίσει να διώχνει κόσμο από τους ναούς. Αυτό σημαίνει ότι ασφαλώς θα πρέπει οι πιστοί της παράδοσης να έχουν τη δική τους λατρευτική έκφραση, με τη λεγόμενη βυζαντινή ψαλμωδία και τα αρχαιοελληνικά αναγνώσματα, όμως εξ ίσου δικαιούνται και όσοι το επιθυμούν να έχουν τη δυνατότητα προσέλευσης σε λειτουργίες με σύγχρονα μουσικά και γλωσσικά εκφραστικά μέσα. Αν οι ευστόχως προβαλλόμενες αρετές του συνοδικού συστήματος συμποσούνται (και πρέπει να συμποσούνται) στην αποφυγή μονόπλευρων λύσεων, τότε αυτή η πρόοδος εξ ίσου πρέπει να συντελεστεί και στις σχέσεις κάθε επισκόπου με το πλήρωμα του κλήρου και των πιστών της επισκοπής του. Συνοδικό σύστημα σημαίνει την εφεξής αποφυγή μονόπλευρων (και γι' αυτό αυταρχικών) επιλογών. Καθένας θα πρέπει να μπορεί να βρίσκει κάποια ώρα που η ιεροτελεστία αγγίζει τις δικές του αισθητικές ευαισθησίες.

Το συνοδικό σύστημα δεν μπορεί παρά να λειτουργήσει ανανεωτικά και προς άλλες αναγκαίες κατευθύνσεις, ιδίως δε αναφορικά με την αναπτέρωση του φρονήματος και της πρακτικής των σύγχρονων πατέρων της Εκκλησίας, έτσι που να μην μπαίνουν κάποιοι στον πειρασμό ούτε της ηγεμονικής εμφάνισης μήτε της δημαγωγικής εθνοκαπηλίας. Αυτό σημαίνει πως ένας πραγματικός πατέρας της Εκκλησίας δεν έχει ανάγκη κουστωδίας πραιτωριανών, και πολύ περισσότερο ένοπλων (φουσκωτών!) σωματοφυλάκων. Ούτε ενθαρρύνει τις ζητωκραυγές του ανασφαλούς πλήθους, που διψάει για εθνικιστικές κορώνες. Είναι πρώτος στην ταπεινή διακονία, κατά το ιερό και ταπεινό υπόδειγμα του νιπτήρα στο υπερώο του Μυστικού Δείπνου. Πολύ περισσότερο, δεν έχει χρεία υπηρεσιών επικοινωνιολόγων, κουστωδίας εικονοληπτών και σκηνοθετημένων επευφημιών, ξένων προς το ευλαβές εκκλησιαστικό φρόνημα. Ενας πατέρας της Εκκλησίας, με επίγνωση της αποστολής του, λειτουργεί κατά τους κανόνες που λειτουργεί κάθε σεπτή Ιερά Μονή, ως υπόδειγμα λιτής και ευσεβούς διαβίωσης και διακονίας ταπεινών μοναχών. Είναι υπόδειγμα λιτής και σεμνής εμφάνισης, όπως αρμόζει στον πνευματικό πατέρα ενός λαού που, στην πλειονότητά του, υποφέρει από εξουθενωτικές οικονομικές πιέσεις, από πλήθος ανίατων ασθενειών, από συναισθηματικά αδιέξοδα, καθώς και από παντοειδείς άλλες ανασφάλειες. Ενας πατέρας της Εκκλησίας, μ' επίγνωση της ιερής αποστολής του, δεν είναι πατέρας μόνο των πιστών. Πολύ περισσότερο είναι αναγκαία η ουσιαστική και δραστική παρουσία του ανάμεσα στα θύματα της εποχής μας: στους ξένους πρόσφυγες, στους φυλακισμένους, στα θύματα της μάστιγας των ναρκωτικών, στους άνεργους νέους μας με τα πολλά και αναξιοποίητα πτυχία των, σ' όσους ταλαιπωρούνται στα ράντζα των νοσοκομειακών διαδρόμων, ακόμη και σ' εκείνους που αδιαφορούν ή τον χλευάζουν. Αν κάτι πρέπει ν' αποφεύγει, είναι η συμπαράταξη με τις αλαζονικές εξουσιαστικές δυνάμεις, που συνθέτουν τον σύγχρονο Μαμωνά.

Υστατο σε αριθμητική παράθεση, αλλά καθόλου έσχατο σε αξιολογική κλίμακα: ένας προβληματισμένος πατέρας της Εκκλησίας, με τον πόθο της συνεχούς προώθησης του ιερού έργου του, δεν αφήνει έκθετη την αξιοπιστία της αποστολής του κλήρου, με το να σέρνονται αδέσποτες φήμες για σκάνδαλα -εκείνα στα οποία και ο καταληκτήριος στίχος του επιτάφιου ύμνου αναφέρεται: «παύσον Εκκλησίας τα σκάνδαλα». Η διακονία, σε όλους τους βαθμούς της ιεροσύνης, δεν είναι ούτε επάγγελμα μήτε καριέρα. Ασφαλώς αυτή η προσδοκία δεν σημαίνει πως πρέπει ν' αναβιώσουν τα μαζικά ιεροδικεία που βίωσε ο τόπος σε άλλη -ανώμαλη- περίοδο της Ιστορίας του. Θα μπορούσε όμως, και ίσως θα έπρεπε, το λειτούργημα κάθε εκκλησιαστικής διακονίας να έχει περιοδικό χαρακτήρα, με την έννοια της περιοδικής επανάκρισης της ευπρέπειας και της δραστικότητας καθενός.

Αυτά δεν είναι καθόλου λίγα. Εκφράζουν τον καθολικό πόθο, που ήδη διαδηλώθηκε με την προβολή του συνοδικού συστήματος. Εναν πόθο που πολλές ευέλπιδες προσδοκίες αναπτέρωσε.