«Περιηγητές του κόσμου», ΕΡΜΙΟΝΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. |
Μέσα στα δέκα τελευταία χρόνια, οι συνθήκες κράτησης στη Γαλλία επιδεινώθηκαν σημαντικά. Οι εργασίες των διαδοχικών κοινοβουλευτικών επιτροπών και οι μεγαλόστομες ανθρωπιστικές διακηρύξεις δεν κατάφεραν να αναχαιτίσουν, ούτε καν να επιβραδύνουν την επιδείνωση αυτή. Τα πρόσφατα, ακόμη πιο καταπιεστικά μέτρα επιβαρύνουν μια ήδη ανυπόφορη κατάσταση. Η σημερινή πολιτική, που παρουσιάζεται από τη διεύθυνση και τα διάφορα σωματεία του προσωπικού των φυλακών ως ανάκτηση του ελέγχου, στηρίζεται σε μια ολοκληρωτική αντίληψη για τη φυλακή και στην ανάγκη αποκατάστασης του γοήτρου των αρχών.
Σε αυτή τη σωφρονιστική ρητορική, διακρίνουμε την πρώτη γαλλική εκδοχή των στερεοτύπων της αμερικανικής συντηρητικής επανάστασης. Στην εποχή της «μηδενικής ανοχής» και της γενίκευσης της επισφαλούς εργασίας, ενισχύεται ο ρόλος της φυλακής ως αναντικατάστατου μηχανισμού προστασίας της κοινωνίας από τη λεγόμενη επικίνδυνη τάξη και, ιδιαίτερα, από τα πιο εύθραυστα στρώματά της: η σωφρονιστική πολιτική οργανώνει το κοινωνικό απαρτχάιντ, φαινόμενο χωρίς προηγούμενο από την εποχή των εκτοπίσεων (1).
Ενα από τα εμφανέστερα αποτελέσματα είναι, ασφαλώς, ο καλπάζων υπερπληθυσμός κρατουμένων.
Παρά τα αλλεπάλληλα προγράμματα ανέγερσης νέων σωφρονιστικών καταστημάτων και παρά τις επιλεκτικές απονομές χάριτος, οι δυνατότητες υποδοχής των φυλακών έχουν εξαντληθεί. Οι δικαστές, επαναπαυμένοι σε ένα ιδεολογικό φαντασιακό σχήμα, σύμφωνα με το οποίο περισσότερες φυλακίσεις προκαλούν μείωση της εγκληματικότητας, γεμίζουν τις φυλακές. Ποτέ δεν υπήρξαν τόσοι κρατούμενοι, τόσο μεγάλες ποινές, τόσοι καταδικασμένοι σε ισόβια, τόσοι άνθρωποι κάτω από δικαστική εποπτεία.
Το πρόβλημα του υπερπληθυσμού των φυλακών έχει ήδη προκαλέσει πολλές καταγγελίες. Ακόμη, όμως, και οι πιο καλά πληροφορημένοι από όσους βρίσκονται έξω, δεν μπορούν να συλλάβουν τι σημαίνει κάτι τέτοιο στην πράξη. Γιατί, μολονότι επικαλούνται τον συγχρωτισμό τριών ή τεσσάρων κρατουμένων σε κελιά εννέα τετραγωνικών μέτρων, αγνοούν τη χιονοστιβάδα των επιπτώσεων στον καταμερισμό του χρόνου, στην ομαλή λειτουργία των εντευκτηρίων, στα λουτρά, στις κοινωνικοπολιτιστικές δραστηριότητες, στις ώρες προαυλισμού, στην ποιότητα των γευμάτων, στην ιατρική φροντίδα και στην αύξηση της... ανεργίας.
Σε όλες τις καθημερινές εκδηλώσεις του, ο υπερπληθυσμός των φυλακών κατατείνει στην εξαθλίωση των κρατουμένων.
Βία και εκμετάλλευση
Δύο άλλες όψεις των μεταβολών που συντελούνται, έχουν συγκεντρώσει λιγότερο το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης, είναι, ωστόσο, εξίσου θεμελιώδεις: η καλυμμένη χρήση βίας και η οικονομική πίεση των κρατουμένων.
Για να διατηρείται ο έλεγχος της εκρηκτικής κατάστασης στις φυλακές και να κάμπτονται οι αντιστάσεις των κρατουμένων, η άσκηση φυσικής και ψυχικής βίας αποτελεί, όλο και περισσότερο, τον κύριο άξονα διαχείρισης των σωφρονιστικών καταστημάτων. Τον Φεβρουάριο του 2003, η δημιουργία, από τον υπουργό Δικαιοσύνης, Ντομινίκ Περμπέν, ειδικών μονάδων αποκατάστασης της τάξης, των Περιφερειακών Μονάδων Επέμβασης και Ασφάλειας (ERIS), σηματοδότησε τη στροφή που συντελείται και, από τότε, οι ξυλοδαρμοί πολλαπλασιάζονται, με τα μέσα ενημέρωσης και τους δικαστές να επιδεικνύουν πλήρη αδιαφορία (2). Οι μονάδες, αυτές, διεξάγουν θεαματικές επιχειρήσεις εξονυχιστικών ερευνών. Καμία από τις επιχειρήσεις τους δεν έχει αποφέρει αποτελέσματα (3), λειτουργούν, όμως ως προκάλυμμα πραγματικά εκδικητικών εκστρατειών συλλογικής τιμωρίας, έπειτα από απόπειρες απόδρασης ή επεισόδια ελάχιστης σημασίας.
Από το φθινόπωρο του 2004, υπάρχει κλίμα έντονης αντιπαράθεσης, ακόμη και στους διαδρόμους.
Στις φυλακές του Λανμεζάν, όλο και περισσότεροι φύλακες φέρουν εξάρτυση μάχης (ειδική στολή και αρβύλες). Ενα ενδεικτικό εξάρτημα έχει κάνει την εμφάνισή του: οι χειροπέδες. Στην πτέρυγα απομόνωσης (QI) του Φλερί-Μεροζί, οι κρατούμενοι δένονται με χειροπέδες, «όπως στην Αμερική» (4), για όλες τις μετακινήσεις τους, μέσα και έξω από τις φυλακές. Οι χειροπέδες φαίνεται ότι αποτελούν, πλέον, μέρος του τυπικού εξοπλισμού. Ακόμη και στο νοσοκομείο του Φρεν, ο υπεύθυνος του ορόφου έχει κρεμασμένα στη ζώνη του ένα ζευγάρι χειροπέδες και γάντια διατήρησης της τάξης, τη στιγμή που το 90% των κρατουμένων δεν είναι σε θέση να σηκωθεί από το κρεβάτι.
Θυμάται, κανείς, τα σκανδαλιστικά σχόλια, όταν έγινε γνωστό ότι μια γυναίκα γέννησε δεμένη με χειροπέδες, στις 31 Δεκεμβρίου του 2003, στο Φλερί-Μεροζί. Εναν χρόνο αργότερα, όμως, προκλήθηκε πολύ λιγότερη αναστάτωση, όταν ο υπουργός Δικαιοσύνης έδωσε εντολή, όλοι οι άρρωστοι όχι μόνο να φυλάσσονται, αλλά και να δένονται πισθάγκωνα με χειροπέδες. Για την παραμικρή εξέταση, οι κρατούμενοι περνούν, έτσι, δεμένοι αρκετές ώρες μέσα στις κλούβες. Πρέπει να το έχει ζήσει, κανείς, για να καταλάβει τους πόνους που προκαλεί μια τέτοια μεταχείριση. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, όλο και περισσότεροι κρατούμενοι αρνούνται τις μεταφορές για ιατρικές εξετάσεις. Στις συνηθισμένες βιαιότητες, πρέπει να προστεθούν οι όλο και πιο βίαιες μεταφορές για πειθαρχικούς λόγους και η απομόνωση. Οι απειλές για άσκηση σωματικής βίας και μεταφορά στην απομόνωση πλανώνται πάνω από όλες τις φυλακές. Οι κρατούμενοι που θεωρούνται ταραχοποιά στοιχεία και ικανοί να ηγηθούν κινημάτων αντίστασης στα νέα μέτρα, βρίσκονται στο στόχαστρο.
Οπως την εποχή των πτερύγων υψίστης ασφαλείας (QHS), ο «εφιαλτικός γύρος» καθιερώθηκε ξανά: περίπου διακόσιοι κρατούμενοι, που έχουν χαρακτηριστεί «επικίνδυνοι», περιφέρονται στις πτέρυγες απομόνωσης της Γαλλίας και της Ναβάρα: δύο μήνες στο Επινάλ, 15 ημέρες στο Γκρας, τέσσερις μήνες στο Περπινιάν (5)... Ορισμένες πτέρυγες αποτελούν υποχρεωτικούς σταθμούς, σαν ένα είδος δοκιμασίας, με στόχο την κάμψη του φρονήματος των κρατουμένων. Αυτή είναι η περίπτωση της παλιάς πτέρυγας υψίστης ασφαλείας στο κτίριο D5, στο Φλερί-Ροζί, που λειτουργεί ξανά από πέρυσι και στεγάζει κρατούμενους που κατηγορούνται για απόπειρα ή βίαιη απόδραση. Είναι, επίσης, η περίπτωση των πτερύγων απομόνωσης της Λα Σαντέ, της Ρουέν και της Λιόν.
Εξάλλου, οι πτέρυγες απομόνωσης των φυλακών είναι γεμάτες. Μολονότι, στο παρελθόν, οι θέσεις αυτές φιλοξενούσαν τις βαρύτερες ψυχιατρικές περιπτώσεις ή τους κρατούμενους που «προστατεύονταν» από τη διεύθυνση των φυλακών, αρκετοί κρατούμενοι μεταφέρονται, πια, εκεί για μικρότερα ή μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, χωρίς τον παραμικρό βάσιμο λόγο.
Ετσι, στις φυλακές του Μουλέν, η διεύθυνση, ελλείψει θέσεων, μπορεί να μεταφέρει στην απομόνωση έναν απλό κρατούμενο, για να εγκαταστήσει στη θέση του κάποιον καινούριο. Και για να αντιμετωπίσει την έλλειψη κελιών απομόνωσης, εφαρμόζει όλο και περισσότερο την ποινή του «περιορισμού»: ο κρατούμενος μεταφέρεται σε κανονικό κελί των φυλακών, αλλά η πόρτα του κελιού του δεν μπορεί να ανοίξει, παρά μόνο με την παρουσία βαθμοφόρου και ενισχυμένης συνοδείας. Στον υπό περιορισμό κρατούμενο δεν διατίθεται παρά μία ώρα προαυλισμού την ημέρα, σε κλειστό χώρο. Η τηλεόραση, το ραδιόφωνο, καθώς και μεγάλο μέρος των προσωπικών του αντικειμένων τού αφαιρούνται. Η πρόσβαση στα λουτρά περιορίζεται στο ελάχιστο, ενώ όλες οι υπόλοιπες συνηθισμένες δραστηριότητες (τηλέφωνο, πλύσιμο ρούχων, κ.τ.λ.) του απαγορεύονται ρητά.
Αλλη σοβαρή τάση: οι σωφρονιστικές πολιτικές χρησιμοποιούνται για τη μείωση του βιοτικού επιπέδου και του επιπέδου των υπηρεσιών μέσα στις φυλακές και, παράλληλα, για την απόσπαση όσο το δυνατόν περισσότερων χρημάτων από τους κρατούμενους, με επίσημη δικαιολογία τη στήριξη του ταμείου αποζημίωσης των θυμάτων.
Η επιδείνωση της οικονομικής θέσης των κρατουμένων οργανώνεται μέσα από σειρά μέτρων περικοπής δαπανών, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση των ελάχιστων δωρεάν παροχών. Στο ίδιο πλαίσιο, οι κοινωνικοπολιτιστικές δραστηριότητες ατονούν. Ο χαλασμένος ή φθαρμένος εξοπλισμός δεν αντικαθίσταται πια και οι κοινόχρηστοι χώροι των κρατουμένων έχουν σχεδόν αφεθεί στην εγκατάλειψη.
Μετά το κλείσιμο του παλιού χώρου κοινωνικών δραστηριοτήτων (6) στη φυλακή του Μουλέν, η διεύθυνση παραχώρησε στους κρατούμενους μια πτέρυγα κελιών που είχε πάψει να λειτουργεί επί δέκα χρόνια. Επρεπε, όμως, να διαμορφώσουν τον χώρο με δικά τους έξοδα... μέχρι και να πληρώσουν τις λάμπες του ηλεκτρικού!
Για την καθημερινή ζωή του, ο κρατούμενος πρέπει, πια, να αγοράζει τα πάντα, από σακούλες σκουπιδιών μέχρι ορισμένα φάρμακα που συνταγογραφούν οι γιατροί. Εξάλλου, με την ποιότητα των γευμάτων να πέφτει, σε ορισμένες φυλακές παρατηρείται, πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, το φαινόμενο της εμπορίας τροφίμων.
Πραγματικά, για την απλή του επιβίωση, ο κρατούμενος είναι υποχρεωμένος να εφοδιάζεται με πολλά προϊόντα διατροφής και υγιεινής, καθώς οι τιμές στις καντίνες των φυλακών είναι απαγορευτικές: από 30% έως 50% πάνω από τις τιμές που ισχύουν έξω.
Καλλιεργούν την υποτροπή
Οι πολιτικές αυτές έχουν στόχο να ωθήσουν τους κρατούμενους να πληρώνουν για τη συντήρησή τους και, ταυτόχρονα, να τους αναγκάσουν να αποδεχτούν τις επιδεινωμένες συνθήκες εργασίας στη φυλακή.
Επιπλέον, η σωφρονιστική διεύθυνση (ΑΡ), έχοντας αφήσει όλες τις δωρεάν κοινωνικο-εκπαιδευτικές δραστηριότητες να παρακμάσουν, οργανώνει μια πραγματική πολιτική αφαίμαξης στις δραστηριότητες επιμόρφωσης που προτείνουν η δημόσια εκπαίδευση και οι οργανισμοί αρωγής των κρατουμένων, παρακρατώντας, και στην πηγή, και επί των αποδοχών, πάνω από το ένα τρίτο των ποσών που διατίθενται για τα σχετικά εκπαιδευτικά προγράμματα.
Στο παιχνίδι αυτό, η σωφρονιστική διεύθυνση κερδίζει σε όλα τα επίπεδα. Πολύ περισσότερο, αφού μόλις άλλαξε και τους κανόνες του. Το διάταγμα της 5ης Οκτωβρίου 2004, που ρυθμίζει τα έσοδα των κρατουμένων, έχει ολέθριες συνέπειες, σε πολλά επίπεδα. Σε σχέση με τον σωφρονιστικό νόμο του 1975, το ποσό που μπορεί να φθάσει στον κρατούμενο χωρίς (την υποχρεωτική) κράτηση, αυξήθηκε από τα 183 στα 200 ευρώ -σε διάστημα 30 ετών! Παράλληλα, τα ποσοστά κρατήσεων για τα επιπλέον ποσά έχουν τριπλασιαστεί -δηλαδή μια «φορολόγηση» της τάξης του 30% (7).
Υπάρχουν και χειρότερα: οι εργατικοί μισθοί υπολογίζονται, στο εξής, με βάση τα ποσά των παραγγελιών. Κάτι που συνεπάγεται αυτόματα επιπρόσθετες κρατήσεις 20% με 35% και ποσοστιαία μείωση των εργατικών αποδοχών -ενώ άλλες φορές, τα ποσά που χορηγεί η σωφρονιστική διεύθυνση (ΑΡ) περιορίζονται αυθαίρετα κατά 10% με 20%, για τη στήριξη των βοηθητικών λειτουργιών (8). Επομένως, σε αντίθεση με τη βούληση των κοινοβουλευτικών επιτροπών, η εργασία στη φυλακή δεν αμείβεται καλύτερα από παλιά.
Η υπερεκμετάλλευση οργιάζει, για εργασίες που θυμίζουν 19ο αιώνα, πληρώνονται με το κομμάτι και πραγματοποιούνται μέσα σε συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας που συχνά απαγορεύονται από τους ισχύοντες νόμους.
Επιπλέον, το διάταγμα του Οκτωβρίου του 2004 καθιερώνει το ανώτατο όριο του συγκεντρωμένου ποσού αποφυλάκισης στα 1.000 ευρώ (9). Κάτι που σημαίνει ότι, πέρα από αυτό το πλαφόν, μια κράτηση 10% επί του μεικτού μισθού κατευθύνεται αυτόματα στα ταμεία αποζημίωσης των θυμάτων.
Μέχρι τότε, οι κρατούμενοι που εξέτιαν πολύχρονες ποινές αποταμίευαν αρκετές χιλιάδες ευρώ, ώστε να μην βρεθούν σε άσχημη οικονομική κατάσταση μετά την αποφυλάκισή τους. Λόγω της έλλειψης πολιτικών κοινωνικής υποστήριξης, οι κρατούμενοι, δικαιολογημένα, υπολόγιζαν, πρώτα απ' όλα, στον εαυτό τους. Τι επιλογή, όμως, αφήνει κανείς σε έναν αποφυλακιζόμενο, χωρίς εργασία και στέγη, με το πολύ 1.000 ευρώ στην τσέπη, για να περιμένει τουλάχιστον τρεις μήνες μέχρι να εισπράξει το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα (RMI) και τα κοινωνικά βοηθήματα; Εάν επιδιώκαμε την υποτροπή των αποφυλακισμένων, δεν θα χρειαζόταν να κάνουμε τίποτε παραπάνω.
Στην αύξηση των αυτόματων κρατήσεων, πρέπει να προστεθεί και ο δικαστικός εκβιασμός των χρηματικών εξαγορών, οι οποίες έχουν κληρονομηθεί από τον πιο σκληρό πυρήνα της χριστιανικής κουλτούρας. Για τους δικαστές, τους διευθυντές των φυλακών και άλλους υπουργικούς συμβούλους σε θέματα εγκληματολογίας, το γεγονός της οικειοθελούς καταβολής χρημάτων αποδεικνύει τη μεταμέλεια και την αποδοχή της ποινής.
Στο παρελθόν, ο πιστός εξαγνιζόταν από τις αμαρτίες του αγοράζοντας συγχωροχάρτια. Σήμερα, ο κρατούμενος αποδεικνύει τη μεταμέλειά του δίνοντας μερικά χαρτονομίσματα. Στην αλληλογραφία τους, αρκετοί δικαστές κακουργιοδικείων προτείνουν, χωρίς περιστροφές, συγκεκριμένες ταρίφες: Μία ημέρα επιπρόσθετης άδειας για κάθε συνεισφορά 15 ευρώ για αστική αποζημίωση ή ένα μήνα μείωσης πρόσθετης ποινής (RPS) έναντι 30 ευρώ το μήνα.
Καθαγιασμός της υποκρισίας
Οι μεγάλες φυλακές πάντοτε ευνοούσαν τη χαμέρπεια και την εξαπάτηση, τόσο στις σχέσεις μεταξύ κρατουμένων όσο και στις σχέσεις των κρατουμένων με τη διεύθυνση και τους δικαστές. Η υποκρισία καθαγιάζεται και η ρουφιανιά, όπως και τα ψέματα, ανταμείβονται. Να ένα χαρακτηριστικό περιστατικό των αρετών που εφαρμόζονται στην είσπραξη των προστίμων και των αστικών αποζημιώσεων:
Δύο κρατούμενοι σε φυλακή της κεντρικής Γαλλίας, καθώς πλησίαζαν οι προθεσμίες για την υπό όρους αποφυλάκισή τους, αρνήθηκαν να κατεβαίνουν στο εργαστήριο. Χωρίς αυταπάτες για το σύστημα επιβολής των ποινών, επιδόθηκαν, από τα κελιά τους, σε εμπόριο ναρκωτικών, για να πληρώσουν τις αστικές αποζημιώσεις τους.
Η προσπάθειά τους πέτυχε, κατάφεραν με άνεση να διαπραγματευθούν τη ρύθμιση των ποινών τους και αποφυλακίστηκαν. Μερικούς μήνες αργότερα, στην ίδια φυλακή, κάποιος κρατούμενος από μακρινή χώρα, ο οποίος, εκτός του ότι εργαζόταν για χρόνια, πλήρωνε οικειοθελώς 100 ευρώ το μήνα για αστική αποζημίωση, δεν μπόρεσε να συνεχίσει τις πληρωμές, εξαιτίας σοβαρών οικογενειακών προβλημάτων. Τότε, το κακουργιοδικείο τού αρνήθηκε κάθε διευθέτηση, ακυρώνοντάς του, μάλιστα, και έναν μήνα χάριτος, επειδή δεν τήρησε τους όρους πληρωμής.
Είναι αδύνατον να προβλέψει κανείς τι θα φυτρώσει στην κόπρο των νέων κατέργων, όπου θριαμβεύει η αντιδραστική ιδεολογία του «make prisoners smell like prisoners (10)», αυτή η τόσο κοντόφθαλμη πολιτική, την οποία η κοινωνία αργά ή γρήγορα θα πληρώσει.
(1) Για το θέμα αυτό, βλ. Loic Wacquant, «Punir les pauvres. Le nouveau gouvernement de l'insecurite sociale» (Agone 2004). Οι εκτοπίσεις, που καθιερώθηκαν το 1885, συνίσταντο στη μεταφορά των κρατουμένων για την έκτιση της ποινής τους εκτός του εδάφους της μητροπολιτικής Γαλλίας, για παράδειγμα, στο κάτεργο της Καγιέν στη Γουϊάνα.
(2) Πολλές υποθέσεις βίας προκαλούν διάφορες δικαστικές ανακρίσεις. Μέχρι τώρα, τίθενται στο αρχείο χωρίς να δοθεί συνέχεια. Επωφελούμενα από αυτή την ατιμωρησία, τα συνδικάτα των σωφρονιστικών υπαλλήλων προβαίνουν σε μηνύσεις εναντίον κάθε προσώπου ή οργάνωσης που καταγγέλλει αυτές τις βιαιότητες. Η σιωπή πρέπει να διατηρηθεί.
(3) Προς μεγάλη λύπη των σωματείων σωφρονιστικών υπαλλήλων, τα οποία, για πολύ καιρό, δηλητηρίαζαν με την προπαγάνδα τους τις διευθύνσεις των φυλακών σχετικά με τους κινδύνους που ελλοχεύουν στους διαδρόμους και άλλα φανταστικά τερατουργήματα.
(4) Σημείωση της σύνταξης: Ο κρατούμενος πρώτα βγάζει τα χέρια του έξω από τα κάγκελα για να του περάσουν χειροπέδες και μόνο τότε οι φύλακες ανοίγουν την πόρτα.
(5) Για τους κρατούμενους αυτούς, το δικαίωμα διατήρησης των οικογενειακών τους δεσμών έχει καταργηθεί, μαζί με τα θεμελιώδη υπερασπιστικά δικαιώματά τους. Πρόσφατο διάταγμα περιόρισε τις δυνατότητες κίνησης διαδικασιών κατά της μεταφοράς στην απομόνωση.
(6) Σημείωση της σύνταξης: Οι αίθουσες μορφωτικών δραστηριοτήτων.
(7) Συγκεκριμένα, οι αποδοχές του κρατούμενου χωρίζονται σε τρία μέρη: Το πρώτο μέρος, που καταλήγει στα ταμεία αποζημίωσης των θυμάτων, αντιστοιχεί στο 20% μεταξύ 200 και 400 ευρώ, στο 25% μεταξύ 400 και 600 ευρώ, και στο 30% από τα 600 ευρώ και πάνω. Το δεύτερο μέρος, που ονομάζεται συγκεντρωμένο ποσό «αποφυλάκισης», αντιστοιχεί σε μια κράτηση 10% επί των μεικτών αποδοχών πάνω από τα 183 ευρώ, αλλά επιστρέφεται στον κρατούμενο με την αποφυλάκισή του. Το τρίτο μέρος, που ονομάζεται «διαθέσιμος», ο κρατούμενος το χρησιμοποιεί ελεύθερα.
(8) Εργασίες που αμείβονται με μερικές δεκάδες ευρώ τον μήνα και απασχολούν τους κρατούμενους 7 ημέρες την εβδομάδα, 12 μήνες τον χρόνο.
(9) Το συγκεντρωμένο ποσό αποφυλάκισης αποτελείται από τις μηνιαίες κρατήσεις 10% επί των μεικτών αποδοχών. Το ποσό που συγκεντρώνεται, με αυτόν τον τρόπο, σε αποταμιευτικό λογαριασμό επιστρέφεται στον κρατούμενο με την αποφυλάκισή του.
(10) «Κάντε τον κρατούμενο να μυρίζει σαν κρατούμενος», έκφραση που αναφέρει ο Loic Wacquant, ο οποίος διευκρινίζει: «Η ποινική φιλοσοφία, που είναι σήμερα κυρίαρχη στις ΗΠΑ, μπορεί να συμπυκνωθεί σε αυτή την έκφραση που, πολύ συχνά, χρησιμοποιούν οι επαγγελματίες του σωφρονισμού» (Loic Wacquant, «Punir les pauvres...», όπ. π., σελ.198).
* Επικεφαλής της οργάνωσης Αμεση Δράση, ο οποίος, το 1987, καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη για τη δολοφονία του προέδρου της Ρενό Ζορζ Μπες και του αρχιμηχανικού του στρατού υπεύθυνου για τους εξοπλισμούς Ρενέ Οντράν. Σήμερα, κρατείται στις φυλακές του Λανμεζάν (Ανω Πυρηναία). Συγγραφέας, μεταξύ άλλων, των βιβλίων «Lettre a Jules και Chroniques carcerales», εκδόσεις Agone, Μασσαλία, 2004. Πρόσφατα κυκλοφόρησε ένα ιστορικό μυθιστόρημά του με τίτλο «La Part des loups», Agone, 2005.