Τα καινούργια ευρήματα του Γιάννη και της Εφης Σακελλαράκη στη «νέα Κνωσό» της κορυφής του Ψηλορείτη

Ζώμινθος: τεχνολογική πρωτεύουσα των Μινωιτών

Του ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΓΕΩΡΓΟΥΔΗ

Μια νέα Κνωσός αναδύεται στην κορυφή του Ψηλορείτη. Είναι η Ζώμινθος, που θα μας μυήσει σε άγνωστες πτυχές του ελληνικού πολιτισμού από τη Μινωική περίοδο και έπειτα. Συγχρόνως θα μας αποκαλύψει πώς μπορούσε να επιβιώσει σε υψόμετρο 1.187 μια οργανωμένη πολιτεία με πολυσχιδείς δραστηριότητες σε ετήσια βάση. Διότι σ' αυτό το υψόμετρο, ειδικά στο βαρύ χειμώνα, απαιτούνταν υψηλού επιπέδου γνώση και τεχνικές για την ομαλή διαβίωση μεγάλων πληθυσμιακών ομάδων.

Αποψη του κεντρικού κτιρίου της Ζωμίνθου από τα βορειοδυτικά

Αυτό το μεθυστικό ταξίδι στο παρελθόν μάς ανοίγει κάθε χρόνο η αρχαιολογική σκαπάνη του Γιάννη Σακελλαράκη και της Εφης Σακελλαράκη-Σαπουνά, που συνεργάζονται με μια διεπιστημονική ομάδα από διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες. Με γαιοσκοπικές και μαγνητικές μεθόδους έχει εντοπιστεί κτίριο 1.600 τ.μ. μέχρι τώρα -πέρυσι είχαν αποκαλυφθεί 1.360 τ.μ. Η έρευνα, όπως μας είπε ο κ. Σακελλαράκης, θα συνεχιστεί και θα αναδείξει σταδιακά όλο το τεράστιο κτιριακό συγκροτήματα και τους βοηθητικούς του χώρους, που επεκτείνονται σε πολλά στρέμματα.

Το μέγεθος του κτιρίου έχει προκαλέσει κατάπληξη στον επιστημονικό κόσμο, πόσω μάλλον που τα καινούργια ευρήματα καταδεικνύουν πως ήταν ένα οργανωμένο και ισχυρό παραγωγικό, οικονομικό, κοινωνικό και θρησκευτικό κέντρο, που έλεγχε κρίσιμους κόμβους στη διακίνηση αγαθών και εμπορευμάτων. Τα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του έχουν διασωθεί περισσότερο από τα άλλα κτίρια του Μινωικού πολιτισμού (Κνωσός, Φαιστός, Ζάκρος κ.λπ.) λόγω του ότι το υλικό κατασκευής του δεν είναι ο πωρόλιθος αλλά η σκληρή πέτρα του Ψηλορείτη, που είναι σε αφθονία στο περιβάλλον. Τα λεπτουργήματα, οι καλοδουλεμένες εκλεπτύνσεις αλλά και η χρήση χρωμάτων που διαφαίνεται στα υλικά και στα αγγεία τούς προσδίδουν μια μοναδική αξία.

Παράλληλα, όμως, η πέτρα έδωσε τη δυνατότητα σε πολλά σημεία να χρησιμοποιηθούν τεράστιοι ογκόλιθοι κατεργασμένοι καταλλήλως, οι οποίοι μοιάζουν εκπληκτικά με τα κυκλώπεια τείχη. Το κτίριο αυτό ανήκει στον 16ο αιώνα π.Χ., διαθέτει ένα ισόγειο δαιδαλώδη χώρο και δύο επιπλέον ορόφους, που έχουν διατηρηθεί, παρά την πτώση τους από σεισμό, σε εξαιρετική κατάσταση συγκριτικά με όλα τα άλλα κτίσματα των Μινωιτών.

Πίθος της Ζωμίνθου

Υψηλή αισθητική

Για τα καινούργια ευρήματά του ο κ. Σακελλαράκης μας είπε: «Εφέτος είδαμε ότι το κτίριο είναι τεράστιο, εμείς εντοπίσαμε μόνο 1.600 τ.μ., και προεκτείνεται προς όλες τις κατευθύνσεις. Μέχρι τώρα γνωρίζαμε πως λειτουργούσαν εκεί μια οργανωμένη βιοτεχνία και ένα εργαστήριο κεραμικής. Με τα νέα ευρήματα διαπιστώσαμε ότι παράλληλα με την εξαγωγή προϊόντων κεραμικής γινόταν και εισαγωγή τους. Συγκεκριμένα, το μεγάλο πιθάρι που ανακαλύψαμε με λεπτεπίλεπτη κεραμική και ζωγραφική είναι εξαιρετικής ποιότητας και ανήκει στη κνωσιακή ζωγραφική. Επίσης τα μικρά αγγεία που βρήκαμε έχουν σχέδια με χρώματα.

»Αυτό που είναι πολύ σημαντικό στοιχείο όμως, είναι πως τα δάπεδα του πρώτου ορόφου και τα κονιάματα έχουν υποστεί υψηλή τεχνική επεξεργασία, διαθέτουν εξαιρετική αισθητική και είναι τοιχογραφημένα διότι έχουν ίχνη χρώματος. Ολα αυτά οδηγούν στη σκέψη ότι έχουμε να κάνουμε με κτίριο ανακτορικό, διότι αυτά τα στοιχεία δεν τα γνωρίζουμε στις επαύλεις της υπόλοιπης Κρήτης τη μινωική εποχή. Δηλαδή ενισχύεται η άποψη ότι ήταν ένα ισχυρό οργανωμένο παραγωγικό, οικονομικό, κοινωνικό και θρησκευτικό κέντρο, με έλεγχο διακίνησης των αγαθών και των κόμβων αφού από εδώ περνούσαν οι επισκέπτες για να πάνε στο Ιδαίον Αντρο. Η αρχιτεκτονική δομή του κτιριακού συγκροτήματος και ο τρόπος ανάπτυξής του, παρά το εντελώς διαφορετικό υλικό κατασκευής του, παραπέμπει στην αντίστοιχη ανάπτυξη του ανακτόρου της Κνωσού».

Ο τροχός του εργαστηρίου κεραμικής

Τεχνογνωσία

Αυτά τα πολυσήμαντα χαρακτηριστικά του συγκροτήματος ο κ. Σακελλαράκης τα ερμηνεύει ως εξής: «Οι Μινωίτες κατοικούσαν εδώ όλο το χρόνο. Για να αντέξουν στις συνθήκες του βαρύ χειμώνα απαιτούνταν ειδικές γνώσεις. Βρήκαμε δεύτερο υπέρθυρο σε εσωτερικό δωμάτιο. Αυτό σημαίνει γνώση ειδικής τεχνολογίας. Επίσης το κτίριο στη Ζώμινθο έχει τις καλύτερα διατηρημένες προσόψεις. Στα άλλα μινωικά κτίρια οι προσόψεις είναι περίπου υποθετικές. Φέτος βρήκαμε και ένα περβάζι από την εσωτερική πλευρά του παραθύρου. Εχουν βρεθεί επίσης μέχρι τώρα τέσσερα παράθυρα, που μετέφεραν το φως στο εσωτερικό μέρος του συγκροτήματος. Επιπλέον έχουμε βρει δύο σημεία εσωτερικά του κτιρίου που το ένα πιθανότατα ήταν φωταγωγός και το δεύτερο χρειάζεται ακόμη τεκμηρίωση για να δούμε τη χρήση του. Γνωρίζουμε όμως πως παράθυρα και φωταγωγοί υπήρχαν σε μονώροφες μινωικές κατοικίες».

Το ξύλο και η πέτρα

Για τη χρήση του ξύλου και τον πιθανό ρόλο που έπαιξε στη λειτουργία και την αισθητική του κτιρίου ο ανασκαφέας σημειώνει: «Δεν έχουμε ακόμη στοιχεία για τις ξυλοδεσιές επειδή τα ξύλα έχουν καταστραφεί. Αναμένουμε, όμως, να βρούμε ίχνη ξύλου στις τοιχοποιίες. Ανιχνεύσαμε τις δοκοθήκες, δηλαδή τις σωζόμενες τρύπες τοποθέτησης του ξύλου, και βρίσκουμε καμένα ξύλα. Στους τρεις χώρους που σκάψαμε έχουμε βρει πάνω από 150 ίχνη καμένου ξύλου. Αυτό σημαίνει ότι υπήρχε ξύλο το οποίο κάηκε στην πυρκαγιά που άναψε μετά το σεισμό. Μπορεί όμως να ήταν και ξύλινα σκεύη. Η ανάλυση που θα κάνουμε θα αποκαλύψει τι είδους ξύλο ήταν αυτό. Ενδεχομένως να δούμε ότι τα ξύλα έχουν μια οργανική σχέση μεταξύ τους και μια συγκεκριμένη κατεύθυνση ως προς το κτίριο. Οπότε αυτό θα σημαίνει την ύπαρξη ξυλοδεσιάς. Αυτά όλα είναι υπό διερεύνηση. Είναι, όμως, δεδομένο ότι βρισκόμαστε στον κατ' εξοχήν τόπο παραγωγής της πρώτης ύλης του ξύλου».

Πήλινα πύραυνα που βρέθηκαν στις ανασκαφές της Ζωμίνθου

Για τη συμβολή πέτρας στην κατασκευή και την αισθητική του κτιρίου ο κ. Σακελλαράκης αναφέρει: «Στην Κνωσό έχουμε χρήση του πωρόλιθου, που είναι η τοπική πέτρα. Στη Ζώμινθο έχουμε χρήση της σκληρής πέτρας, που είναι άφθονη στο φυσικό περιβάλλον. Ο επιστημονικός της όρος είναι ασβεστόλιθος τύπου Τριπόλεως. Το εντυπωσιακότερο στοιχείο είναι η χρήση της σε τόσο μεγάλο ύψος. Μάλιστα σε μερικά σημεία οι πέτρες μοιάζουν με τα κυκλώπεια τείχη, ειδικά σε υψηλά σημεία και σε γωνίες. Ισως αυτός είναι ο λόγος που το κτίριο σώθηκε μετά το σεισμό και βρέθηκε σε τόσο καλή κατάσταση. Το ενδιαφέρον είναι πως κάποιοι τοίχοι της Ζωμίνθου είναι μονωμένοι με πηλό, που λειτουργεί ως ηχομόνωτικό και θερμομονωτικό».

Και συνεχίζει ο κ. Σακελλαράκης: «Η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία του κτιρίου προσδιορίζεται από το υλικό και τη χρήση του. Είναι νωρίς, όμως, να βγάλουμε ολοκληρωμένα συμπεράσματα. Ασφαλώς οι Μινωίτες διέθεταν προηγμένη τεχνογνωσία στην κατεργασία και χρήση της πέτρας, που κατέστησε τη Ζώμινθο πολύ ανθεκτικότερη σε σχέση με τα κτίρια που είχαν κατασκευαστεί από πωρόλιθο. Στο κεντρικό κτίριο προστέθηκαν και άλλα, ενώ οι διάδρομοι ίσως ήταν αρχαίες προσβάσεις. Το ίδιο, όμως, έγινε και στην περίπτωση της Κνωσού, η οποία μεγάλωσε με προσαυξήσεις κτιρίων. Ο Εβανς λέει ότι ξεκίνησε η κατασκευή από "νησίδες" του τέλους των προανακτορικών χρόνων και αρχή της παλαιοανακτορικής περιόδου, δηλαδή ανεξάρτητους οικισμούς, που επεκτάθηκαν βαθμιαία. Εμείς ψάχνουμε να βρούμε την εξελικτική πορεία του κτιρίου και της κοινωνίας τον 16ο αιώνα π.Χ.».

Ανασύνθεση περιβάλλοντος

Για να πραγματοποιηθεί αυτή η τεράστια ερευνητική εργασία ο κ. Σακελλαράκης και η κ. Σακελλαράκη-Σαπουνά χρησιμοποιούν ένα διεπιστημονικό συνεργείο από την Ελλάδα, τη Βρετανία, τη Γερμανία και την Ουγγαρία διαφόρων επιστημονικών ειδικοτήτων (αρχαιολόγοι, τοπογράφοι, παλαιογεωγράφοι, αρχαιοζωολόγοι, αρχαιοβοτανολόγοι κ.λπ.). Η διεπιστημονικότητα έδωσε τη δυνατότητα, όπως λέει ο κ. Σακελλαράκης, να μάθουμε διάφορα είδη φυτών και σπόρων που χρησιμοποιούσαν οι Μινωίτες, όπως σιτάρι, βρώμη, κριθάρι, στείρακας, που εχρησιμοποιείτο για το θυμίαμα, ενώ βρέθηκαν οστά πολλών ελαφιών, προβάτων, κατσικιών και βοδιών. Οι παλαιογεωγράφοι έφεραν ειδικά μηχανήματα και προσδιόρισαν τη γεωγραφία της περιοχής στη Μινωική περίοδο, όπως τα σημεία απ' όπου διέρχονταν τα νερά, την ύπαρξη ενός χειμάρρου, οπότε ανασυντίθεται νοητικά το μινωικό φυσικό περιβάλλον.

Ηδη ξεκίνησε και το πρόγραμμα των αρχαιολογικών δρυμών με προγραμματική σύμβαση που υπεγράφη ανάμεσα στο Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και στο Δήμο Ανωγείων. Κηρύχθηκε μάλιστα η Ζώμινθος αρχαιολογικός τόπος και ορίστηκε η Α' και Β' Ζώνη. Ετοιμάζεται και η δημιουργία αντιπυρικής ζώνης σε υψόμετρο 1.187.