Υπάρχουν μερικές σημαντικές μορφές του αιώνα μας που καταδικάστηκαν στη λήθη. Κι ας ήταν ηρωικές, χαρισματικές, σπουδαίες. Ας σφράγισαν τη συνείδηση των συγχρόνων τους. Μια τέτοια μορφή ήταν ο Βικτόρ Σερζ.
«Πώς να εξηγήσει κανείς το σκοτάδι που περιβάλλει έναν από τους πιο επιβλητικούς ηθικούς και λογοτεχνικούς ήρωες του 20ού αιώνα, τον Βικτόρ Σερζ;» αναρωτιέται η Σούζαν Σόνταγκ, στην εισαγωγή της έκδοσης στα αγγλικά, από τη σειρά «Οι κλασικοί του "New York Review of Books", του βιβλίου του «Η περίπτωση του σύντροφου Τουλάγιεφ», ενός θαυμάσιου μυθιστορήματος που δεν έπαψε να επανανακαλύπτεται, να επανεκδίδεται και πάλι να λησμονείται ήδη από την εποχή της πρώτης του έκδοσης, έναν χρόνο μετά το θάνατο του Σερζ, το 1947.
Διαβάζω την εισαγωγή της με ενδιαφέρον που κορυφώνεται παράγραφο την παράγραφο. Δεν είναι δυνατόν να την παραθέσω εδώ στο σύνολό της. Ομως θα εκμεταλλευτώ σήμερα όλη τη στήλη για να θυμίσω μια ζωή από εκείνες τις εμβληματικές που σημάδεψαν το επαναστατικό κίνημα του 20ού αιώνα με τρόπο τόσο βαθύ και τόσο ακατάλυτο, ώστε η απορία μας για την αποσιώπησή τους να συναντιέται με τη μελαγχολία. Η Σόνταγκ προσπαθεί να ψηλαφίσει τις αιτίες της σιωπής. Ολόκληρη η εισαγωγή είναι μια διαδοχή ερωτημάτων. Γιατί ξεχάσαμε τον Βικτόρ Σερζ;
«Ηταν γιατί καμία χώρα δεν μπορεί να τον διεκδικήσει απόλυτα;» γράφει. «Ο ίδιος περιέγραφε τον εαυτό του ως "πολιτικό εξόριστο από τη γέννησή του". Το πραγματικό του όνομα ήταν Βίκτορ Λβόβιτς Κίμπαλτσιτς και οι γονείς του είχαν αντιταχθεί στην τσαρική τυραννία και είχαν εγκαταλείψει τη Ρωσία στις αρχές της δεκαετίας του 1880. Ο Βικτόρ γεννήθηκε το 1890 "στις Βρυξέλλες, στα μισά του ταξιδιού ανά τον κόσμο", καθώς σημειώνει στις "Αναμνήσεις ενός επαναστάτη", που γράφτηκαν μεταξύ 1942-43 στην Πόλη του Μεξικού, όπου είχε καταφύγει, ενδεής και μόνος, δραπετεύοντας τόσο από την Ευρώπη του Χίτλερ όσο και από τους δολοφόνους του Στάλιν, και όπου πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Πριν από το Μεξικό, ο Σερζ είχε ζήσει, γράψει, συνωμοτήσει και προπαγανδίσει σε έξι χώρες: στο Βέλγιο, στα πρώτα νεανικά του χρόνια και στα 1936· στη Γαλλία, κατ' επανάληψη· στην Ισπανία, το 1917, όπου και υιοθέτησε το λογοτεχνικό ψευδώνυνο Σερζ· στη Ρωσία, την πατρίδα που είδε για πρώτη φορά το 1919, σε ηλικία 28 ετών, όταν έφτασε εκεί για να πάρει μέρος στην μπολσεβικική επανάσταση· στη Γερμανία και την Αυστρία τη δεκαετία του '20, απεσταλμένος της Κομιντέρν. Σε κάθε χώρα η παραμονή του ήταν προσωρινή, γεμάτη δυσκολίες και κινδύνους. Σε αρκετές κατέληξε με την αποπομπή του Σερζ.
»Ηταν γιατί δεν υπήρξε συγγραφέας στρατευμένος περιστασιακά στην πολιτική, όπως ο Σιλόνε και ο Καμί και ο Κέσλερ και ο Οργουελ, αλλά ένας ισόβιος ακτιβιστής και αγκιτάτορας; Στο Βέλγιο αγωνίστηκε από τις τάξεις της Σοσιαλιστικής Νεολαίας, παρακλάδι της Δεύτερης Διεθνούς. Στη Γαλλία έγινε αναρχικός, εκδότης περιοδικού και συντάκτης πύρινων άρθρων που προκάλεσαν τη σύλληψή του, και, επειδή αρνήθηκε να γίνει πληροφοριοδότης της αστυνομίας, την πενταετή φυλάκισή του. Στη Βαρκελώνη, όπου βρέθηκε μετά την αποφυλάκισή του, θα απογοητευτεί από τους Ισπανούς αναρχοσυνδικαλιστές και την αμφιθυμία τους απέναντι στο ενδεχόμενο της κατάληψης της εξουσίας. Επιστρέφοντας στη Γαλλία, στα τέλη του 1917, θα φυλακιστεί για δεκαπέντε μήνες, αυτήν τη φορά ως "ανεπιθύμητος, ηττοπαθής, συμπαθών του μπολσεβικισμού". Στη Ρωσία, θα γίνει μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, θα πολεμήσει στην πολιορκία του Πέτρογκραντ στη διάρκεια του εμφυλίου, θα μελετήσει τα αρχεία της τσαρικής μυστικής αστυνομίας (με την ευκαιρία, θα γράψει μια διατριβή για την κρατική καταπίεση), θα αποτελέσει μέλος της εκτελεστικής επιτροπής της Γ' Διεθνούς, θα συμμετάσχει στα τρία πρώτα της συνέδρια και, αποθαρρημένος από την αυξανόμενη βαρβαρότητα της διακυβέρνησης στη μετονομασμένη πλέον Ενωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, θα κανονίσει να σταλεί στο εξωτερικό από την Κομιντέρν το 1922 ως προπαγανδιστής και οργανωτής του κινήματος. Μετά την αποτυχία της επανάστασης στο Βερολίνο και μια σύντομη διαμονή στη Βιένη, θα επιστρέψει στην ΕΣΣΔ το 1926: τώρα όμως κυβερνάει ο Στάλιν και ο Σερζ βρίσκεται στην Αριστερή Αντιπολίτευση του Τρότσκι, πράγμα που θα του κοστίσει τη διαγραφή του από το Κόμμα το 1927 και τη συνακόλουθη σύλληψή του.
»Ηταν γιατί -παρ' όλους τους περισπασμούς- έγραψε τόσο πολύ; Τα εκδομένα του γραπτά -σχεδόν όλα βρίσκονται εκτός εμπορίου- περιλαμβάνουν επτά μυθιστορήματα, δύο τόμους ποίησης, μια συλλογή διηγημάτων, ένα ημερολόγιο, τα απομνημονεύματά του, περίπου τριάντα πολιτικά και ιστορικά βιβλία, τρεις πολιτικές βιογραφίες και εκατοντάδες άρθρα και δοκίμια. Και υπήρχαν ακόμα περισσότερα: οι αναμνήσεις του από το αναρχικό κίνημα στη Γαλλία πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, ένα μυθιστόρημα για τη ρωσική επανάσταση, μια μικρή ποιητική συλλογή, ένα ιστορικό χρονικό του Ετους ΙΙ της Επανάστασης, όλα δημεύτηκαν από την Gavlit, την Υπηρεσία Λογοτεχνικής Λογοκρισίας, όταν, στα 1936, επιτράπηκε επιτέλους στον Σερζ να εγκαταλείψει τη Ρωσία.
»Ηταν γιατί το μεγαλύτερο μέρος όσων έγραψε δεν είναι λογοτεχνία; Ο Σερζ άρχισε να γράφει μυθιστόρημα -το πρώτο του βιβλίο, "Φυλακισμένοι"- όταν ήταν 39 ετών. Πίσω του είχε μια εικοσαετία γόνιμης ιστορικής και πολιτικής ανάλυσης, μια αφθονία λαμπρών κειμένων. Τον θυμόμαστε σαν έναν τολμηρά διαφωνούντα κομμουνιστή, έναν οξυδερκή αντίπαλο του σταλινισμού. (Ο Σερζ ήταν ο πρώτος που ονόμασε την ΕΣΣΔ "ολοκληρωτικό κράτος", σε μια επιστολή που απηύθυνε σε φίλους του στο Παρίσι, λίγο μετά τη σύλληψή του στο Λένινγκραντ, το Φεβρουάριο του 1933). Κανείς συγγραφέας του 20ού αιώνα δεν είχε τις εμπειρίες του, τη στενή επαφή με τους ηγέτες της εποχής, το διάλογο με τους πολιτικούς διανοούμενους του καιρού του. Είχε γνωρίσει προσωπικά τον Λένιν, είχε μεταφράσει το Κράτος και Επανάσταση στα γαλλικά, είχε γράψει τη βιογραφία του αμέσως μετά το θάνατό του, το 1924. Συνδέθηκε με τον Τρότσκι και άρχισε να μεταφράζει την Προδομένη Επανάσταση στο Μεξικό, αλλά δεν πρόλαβε να την τελειώσει. Συνομιλούσε με τον Λούκατς και τον Γκράμσι, όταν όλοι τους βρέθηκαν στη Βιένη στα 1924 και 1925, σχετικά με τη δεσποτική στροφή που είχε πάρει η Επανάσταση σχεδόν αμέσως, επί Λένιν. Στην Περίπτωση του Σύντροφου Τουλάγιεφ, του οποίου επικό θέμα είναι η δολοφονία εκατομμυρίων πιστών κομμουνιστών από τον Στάλιν τη δεκαετία του '30, ο Σερζ γράφει για μια μοίρα που ο ίδιος παρ' ελπίδα και παρά τρίχα απέφυγε. Τα μυθιστορήματά του θαυμάστηκαν περισσότερο σαν μαρτυρίες· κείμενα πολεμικής· εμπνευσμένη δημοσιογραφία· μυθιστορηματοποιημένη ιστορία. Είναι εύκολο να υποτιμηθεί η λογοτεχνική εμβέλεια ενός συγγραφέα που το κύριο σώμα του έργου του δεν είναι λογοτεχνικό.
»Ηταν γιατί δεν ανήκε σε καμιά εθνική λογοτεχνία; Κοσμοπολίτης εκ των πραγμάτων, μιλούσε πέντε γλώσσες: γαλλικά, ρωσικά, γερμανικά, ισπανικά και αγγλικά. Κανονικά, είναι ένας Ρώσος συγγραφέας, με προδρόμους τον Ντοστογιέφσκι του Σπιτιού των πεθαμένων και του Τσέχοφ. Ομως τα γαλλικά ήταν η γλώσσα με την οποία εκφραζόταν γραπτά. Μετέφρασε από τα ρωσικά στα γαλλικά έργα Λένιν, Τρότσκι, Ζινόβιεφ, (...) Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι. Τα ίδια του τα βιβλία είχαν γραφτεί στα γαλλικά. Ενας Ρώσος συγγραφέας που γράφει γαλλικά -αυτό σημαίνει ότι ο Σερζ απουσιάζει τόσο από τη γαλλική όσο και από τη ρωσική λογοτεχνία».
Και η Σόνταγκ συνεχίζει, εξακολουθώντας να θέτει ερωτήματα: «Είναι γιατί όποια κι αν ήταν η εμβέλειά του ως λογοτέχνη δεν απομακρύνθηκε ποτέ από την πολιτική; Ηταν γιατί η ζωή του χαρακτηρίστηκε από τόσες αντιφάσεις; Ηταν γιατί συνέχισε ώς το τέλος να αυτοπροσδιορίζεται ως επαναστάτης, μια θέση τόσο δυσφημισμένη στον κόσμο της αφθονίας; Ηταν γιατί, παρά την ήττα του, το λογοτεχνικό του έργο δεν έσερνε το αναμενόμενο φορτίο της μελαγχολίας; Ηταν γιατί η ζωή του υπήρξε τόσο εμποτισμένη στο δράμα της Ιστορίας ώστε επισκίασε το έργο του;»
Ισως αυτό το τελευταίο να είναι το πιο καίριο ερώτημα. Ετσι κι αλλιώς, οι πιστοί του Βικτόρ Σερζ, όσοι αγάπησαν τα έργα του και θαύμασαν τους αγώνες του, έχουν κατ' επανάληψιν γράψει ότι το μεγαλύτερό του λογοτεχνικό επίτευγμα ήταν η θυελλώδης, γεμάτη κινδύνους, ηθικά ρωμαλέα ζωή του.