Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι ο όρος στρεσογόνος παράγοντας αντιπροσωπεύει εκείνα τα αντικειμενικά περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά ή γεγονότα που λειτουργούν ως ερεθίσματα σωματικού ή ψυχολογικού χαρακτήρα και προκαλούν ένταση στον άνθρωπο. Στρεσογόνοι παράγοντες, όπως ο θάνατος ενός συντρόφου, είναι δυνατόν να αποδειχθούν ιδιαίτερα σοβαροί και κατά συνέπεια να έχουν μια σχετικά άμεση και εμφανή επίδραση στο άτομο, ή αντίθετα τόσο μηδαμινοί, που ενδεχομένως να περάσουν απαρατήρητοι.

Σχετικά με τους διαφορετικών τύπων στρεσογόνους παράγοντες, ο πιο συνήθης διαχωρισμός που αναφέρεται συνήθως στη σχετική διεθνή βιβλιογραφία, αφορά τέσσερις βασικούς τύπους: α) οξείς, χρονικά περιορισμένοι (π.χ. μια αναμενόμενη εγχείρηση), β) χρόνιοι, γ) καθημερινοί στρεσογόνοι παράγοντες και δ) σοβαρές αλλαγές (καταστροφές). Οι χρόνιοι είναι δυνατόν να διαιρεθούν σε χρόνιους διακοπτόμενους (π.χ. φιλονικίες με τα πεθερικά) και συνεχείς (π.χ. μόνιμη αναπηρία). Γενικά, ο διαχωρισμός αυτός βασίζεται σε τέσσερα θεμελιώδη χαρακτηριστικά (καθορισμός χρόνου εμφάνισης, διάρκειας, συχνότητας και έντασης).

Το βασικό χαρακτηριστικό των οξέων στρεσογόνων παραγόντων είναι ότι έχουν καθορισμένο χρόνο εμφάνισης και μικρή διάρκεια. Σύμφωνα με την ταξινόμηση των στρεσογόνων παραγόντων, οι οξείς θα μπορούσαν να θεωρηθούν το ίδιο σοβαροί με τις καταστροφές (κατακλυσμικά περιστατικά), με τη διαφορά ότι οι πρώτοι είναι πιο προσωπικοί και επηρεάζουν ένα ή περισσότερα άτομα ανά πάσα στιγμή. Συνήθως αυτοί οι στρεσογόνοι παράγοντες απαιτούν ιδιαίτερες ικανότητες προσαρμογής από τους ανθρώπους και υποστήριξη από την κοινωνία, προκειμένου να προσαρμοστούν στη νέα κατάσταση. Ο θάνατος ενός γονέα αποτελεί έναν ισχυρό στρεσογόνο παράγοντα για ένα παιδί, που θα μπορούσε να μετριαστεί εφόσον υπάρχει μια μεγάλη οικογένεια για να μοιραστεί τον πόνο του. Κατά τον ίδιο τρόπο, είναι πιο δύσκολο για έναν υπάλληλο να αποδεχθεί την προσωπική του απόλυση σε σύγκριση με μια περίπτωση μαζικής απόλυσης όπου το άτομο έχει την ευκαιρία να συζητήσει το πρόβλημά του με άλλους συναδέλφους του που μοιράζονται τις ίδιες ανησυχίες.

Καθώς οι ορισμοί των διαφορετικών τύπων των στρεσογόνων παραγόντων δεν είναι πάντα σαφείς, μερικές φορές δημιουργείται κάποια σύγχυση. Για παράδειγμα, όπως προτείνουν αρκετοί ερευνητές, μια εξίσωση ανάμεσα σε ένα πλήθος διαφορετικών οξέων στρεσογόνων παραγόντων και ενός χρόνιου στρεσογόνου παράγοντα δεν θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή, επειδή οι χρόνιοι στρεσογόνοι παράγοντες, σε αντίθεση με τους οξείς, δεν έχουν ακριβή χρονικό προσδιορισμό, αντίθετα παρουσιάζουν ιδιαίτερα μεγάλη συχνότητα εμφάνισης.

Παρ' όλα αυτά, έχει επισημανθεί κάποιου είδους σχέση μεταξύ οξέων και χρόνιων στρεσογόνων παραγόντων καθώς οι χρόνιοι αυξάνουν την ψυχολογική ευπάθεια των οξέων παραγόντων. Εχει παρατηρηθεί ότι άτομα που ζούσαν σε πολυπληθή οικογενειακά περιβάλλοντα παρουσίαζαν περισσότερα ψυχολογικά συμπτώματα distress (αρνητικού στρες) λόγω των διαφόρων διαπληκτισμών τους με τα άλλα μέλη, σε σχέση με εκείνους που ζούσαν σε λιγότερο πολυπληθή σπίτια.

Εκτός από την επίδραση που ασκούν οι χρόνιοι στρεσογόνοι παράγοντες στους αντίστοιχους οξείς, μπορούν επίσης να επηρεάσουν σε μεγάλο βαθμό τη γενικότερη ικανότητα προσαρμογής των ανθρώπων στις αντιξοότητες της ζωής. Απ' την άλλη πλευρά, οι χρόνιοι στρεσογόνοι παράγοντες μπορούν επίσης να μετριάσουν τις επιδράσεις των έντονων καταστάσεων της ζωής. Ετσι, στην περίπτωση μιας οικογένειας όπου οι γονείς αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα μεταξύ τους (χρόνιος παράγοντας), η χαμηλή επίδοση του παιδιού στο σχολείο (στρεσογόνος κατάσταση) δεν θα έχει την ίδια επίδραση στην ψυχολογική κατάσταση των γονέων, όπως στην περίπτωση που δεν θα υπήρχε ο χρόνιος στρεσογόνος παράγοντας.

Ορισμένοι από τους πλέον συνήθεις χρόνιους στρεσογόνους παράγοντες είναι η δυσφορία στον εργασιακό χώρο, η χρήση των μέσων μαζικής μεταφοράς για την καθημερινή μετακίνηση και τα οικονομικά προβλήματα. Επιπλέον, μια συγκεκριμένη κατηγορία ασθενειών, όπως ο καρκίνος, η νόσος Alzheimer, το AIDS και τα περισσότερα είδη σωματικών αναπηριών θα μπορούσαν να θεωρηθούν επίσης χρόνιοι στρεσογόνοι παράγοντες. Αξίζει να σημειωθεί ότι σύμφωνα με μια εκτίμηση, ένα ποσοστό που κυμαίνεται μεταξύ 6% και 12% των παιδιών της Μ. Βρετανίας και της Αμερικής πάσχει από χρόνιες σωματικές ασθένειες, που σχετίζονται με κάποια αναπηρία. Περίπου στο ίδιο επίπεδο κυμαίνονται και τα ποσοστά των χρόνιων ασθενειών και αναπηριών στους ενήλικες, με μια μικρή αύξηση στις μεγαλύτερες ηλικίες.

Παρ' όλο που το μεγαλύτερο μέρος των ερευνών στο χώρο αυτό έχει ασχοληθεί με την εξέταση των αρνητικών αποτελεσμάτων των οξέων στρεσογόνων παραγόντων και των διαφόρων γεγονότων ζωής στην ψυχική υγεία των ανθρώπων, μόνο ένας περιορισμένος αριθμός μελετών έχει επικεντρωθεί στη σπουδαιότητα των χρόνιων στρεσογόνων παραγόντων. Για παράδειγμα, μια έρευνα που έγινε με 1.000 ενήλικες απέδειξε ότι με το πέρασμα του χρόνου, οι χρόνιοι στρεσογόνοι παράγοντες αποτελούσαν καθοριστικό στοιχείο για τη μεταβολή των επιπέδων κατάθλιψης των ατόμων αυτών. Επιπλέον, άλλη σχετική μελέτη έδειξε ότι η κατάθλιψη είναι πιο στενά συνδεδεμένη με τους χρόνιους στρεσογόνους παράγοντες παρά με τους αντίστοιχους οξείς. Κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, οι ερευνητές έχουν στρέψει το ενδιαφέρον τους στην ανακάλυψη έγκυρων μεθόδων μέτρησης των χρόνιων στρεσογόνων παραγόντων, καθώς τους θεωρούν ως τις πιο πιθανές αιτίες για την εμφάνιση συγκεκριμένων ασθενειών και ειδικά εκείνων με μακροπρόθεσμη εξέλιξη ή φάση εμφάνισης, όπως η στεφανιαία νόσος και άλλες καρδιαγγειακές παθήσεις.

Ακόμη, όλο και περισσότερα στοιχεία στηρίζουν την άποψη ότι είναι ιδιαίτερα δύσκολο για τους ανθρώπους να εξοικειωθούν με τους χρόνιους στρεσογόνους παράγοντες, τόσο σωματικά όσο και ψυχολογικά. Οι βιολογικές συνέπειες στο ανθρώπινο σώμα, που οφείλονται σε παρατεταμένη έκθεση σε χρόνιους στρεσογόνους παράγοντες έχουν ήδη γίνει γνωστές από τις θεωρίες των πρωτοπόρων στη θεωρία του στρες, Cannon (1929) και Seyle (1956). Πρόσφατες έγκυρες μελέτες επιβεβαιώνουν την άποψη ότι οι χρόνιοι στρεσογόνοι παράγοντες με διάρκεια που ξεπερνά τον ένα μήνα (π.χ. ανεργία) επιδρούν αρνητικά στο ανοσοποιητικό σύστημα του ατόμου. Επιπλέον, οι χρόνιοι στρεσογόνοι παράγοντες που διαρκούν πάνω από ένα χρόνο είναι στενά συνδεδεμένοι με υψηλού επιπέδου ψυχολογικά συμπτώματα distress σε ενήλικες, με ή χωρίς προβλήματα αναπηρίας.

Εχει διαπιστωθεί ότι άτομα που βρίσκονταν υπό τη συνεχή απειλή μιας μελλοντικής καταστροφής (χρόνιος παράγοντας) παρουσίαζαν περισσότερα σωματικά και ψυχολογικά συμπτώματα και εμφάνιζαν υψηλότερα επίπεδα ουρικών κατεχολαμινών από άλλα που ζούσαν σε φυσιολογικές συνθήκες. Γενικά, οι καταστροφές (κατακλυσμικοί στρεσογόνοι παράγοντες) έχουν μια σύντομη ή μακρά διάρκεια, εμφανίζονται πολύ σπάνια και επηρεάζουν μεγάλες ομάδες ανθρώπων ή ακόμα και ολόκληρες κοινότητες. Συνήθως, αυτά τα είδη στρεσογόνων παραγόντων αντιπροσωπεύουν σοβαρές περιπτώσεις που ξεφεύγουν απ' τον έλεγχο του ατόμου, είναι απρόβλεπτες και απαιτούν ιδιαίτερα έντονες προσπάθειες για την επιτυχή αντιμετώπισή τους. Οι περιπτώσεις αυτές θα μπορούσαν να συμπεριλάβουν φυσικές καταστροφές, όπως τυφώνες, θύελλες, σεισμούς και/ή καταστροφές που προκάλεσε ο άνθρωπος (πολεμικές συρράξεις, στρατόπεδα συγκεντρώσεων, εμπρησμούς).

Διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD)

Ο βομβαρδισμός του Λονδίνου κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, το Ολοκαύτωμα, η έκρηξη βόμβας στο κτίριο της Οκλαχόμα το 1995, οι ισχυροί σεισμοί στο San Francisco το 1989 και την Αττική το Σεπτέμβριο του 1999 και το πρόσφατο τραγικό ναυάγιο του «Εξπρές Σαμίνα» αποτελούν καταστροφικά γεγονότα ζωής που είχαν συγκεκριμένες επιδράσεις στη συμπεριφορά των ατόμων. Για παράδειγμα, πολλοί από τους διαμένοντες στην ευρύτερη περιοχή του Λεκανοπεδίου και ιδιαιτέρως στις περιοχές εκείνες που δέχτηκαν περισσότερο τα ανελέητα χτυπήματα του Εγκέλαδου πριν από ενάμιση περίπου χρόνο θα ήταν σε θέση να παρατηρήσουν πρωτόγνωρες και περίεργες αντιδράσεις στη συμπεριφορά συναδέλφων, γειτόνων και συγγενών. Είναι γεγονός ότι οι ιδιόμορφες αυτές αντιδράσεις οφείλονται κυρίως στο ανεξέλεγκτο φυσικό φαινόμενο και την αναταραχή που προκάλεσε αυτό στους καθημερινούς ρυθμούς ζωής των ατόμων. Σύμφωνα με διεθνή ερευνητική τεκμηρίωση από έγκριτα πανεπιστημιακά κέντρα Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών, έχει αποδειχθεί ότι συγκεκριμένα καταστροφικά γεγονότα του παρελθόντος είχαν σημαντικότατο αντίκτυπο στην ψυχική και σωματική υγεία των ατόμων.

Ο όρος «σύνδρομο μετατραυματικού στρες» (PTSD) χρησιμοποιείται διεθνώς για να δηλώσει την ψυχική κατάσταση στην οποία περιέρχεται το άτομο μετά το καταστροφικό συμβάν και η οποία εξακολουθεί, κατά το πλείστον, να υφίσταται για μακρό χρονικό διάστημα και μετά την παρέλευσή του. Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία, το σύνδρομο αυτό κατατάσσεται στις αγχώδεις διαταραχές. Η ίδια εταιρεία άλλωστε έχει προσδιορίσει έναν μεγάλο αριθμό συμπτωμάτων του μετατραυματικού στρες. Μεταξύ των συνηθέστερα εμφανιζόμενων περιλαμβάνονται διαταραχές ύπνου (π.χ. εφιάλτες), συνεχείς επαναβιώσεις του τραυματικού γεγονότος, μειωμένη ικανότητα μνημονικής ανάκλησης, σοβαρή δυσχέρεια συγκέντρωσης (ιδίως σε περιπτώσεις πνευματικής εργασίας), έμμονες και ενοχλητικές σκέψεις, ισχυρή εσωτερική ένταση, καταθλιπτικά σύνδρομα, παράνοιες, αποξένωση, καθώς και πλήθος προβλημάτων/ διενέξεων στις διαπροσωπικές σχέσεις. Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ένα ακόμη σύμπτωμα του μετατραυματικού στρες, το οποίο έχει επικρατήσει να αποκαλείται ως «η ενοχή του επιζώντος», καθώς αντιπροσωπεύει ένα αίσθημα αδικίας που νιώθουν τα άτομα που διασώθηκαν σε σχέση με οικεία και αγαπημένα πρόσωπα που αντίθετα με τους ίδιους δεν στάθηκαν τυχεροί.

Οι πιο δημοφιλείς περιπτώσεις PTSD λόγω της προσοχής του ευρύτερου κοινού για πολλά χρόνια ήταν οι βετεράνοι του Βιετνάμ και οι επιζώντες του Ολοκαυτώματος, οι οποίοι, ύστερα από πέντε χρόνια οι πρώτοι και σαράντα οι δεύτεροι, αντιμετώπιζαν σοβαρές δυσκολίες στην κοινωνικές τους επαφές, όπως κατάθλιψη και αποξένωση. Το φαινόμενο αυτό που συνιστά μειονέκτημα για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του PTSD καθιστά γνωστή μια λανθάνουσα περίοδο μερικών μηνών ή ακόμα και μερικών χρόνων, προτού οι ψυχολογικές αντιδράσεις γίνουν εμφανείς. Κατά κύριο λόγο, η χρονική πορεία του PTSD εξαρτάται από προσωπικές μεταβλητές.

Επιπλέον, πρόσφατες μελέτες έδειξαν ότι όσοι υπέφεραν από PTSD υπέστησαν μόνιμες αλλαγές στον εγκέφαλό τους και παρουσίαζαν αυξημένα ποσοστά επινεφρίνης, νορεπινεφρίνης, τεστοστερόνης, κορτιζόλης και έντονη λειτουργία θυροξίνης. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα που δείχνει την ισχυρή επίδραση των καταστροφικών γεγονότων ζωής, αποτελεί η έκρηξη του ηφαιστείου του Βουνού της Αγ. Ελένης. Μόλις λίγους μήνες μετά την έκρηξη, στην κοντινή αγροτική πόλη του Οθέλο, στην Ουάσιγκτον, αναφέρθηκε αύξηση των θανάτων σε ποσοστό γύρω στο 18,6%, αύξηση σε ασθένειες που επιβαρύνονται από το στρες σε ποσοστό 198%! και διπλάσιος αριθμός ατόμων που αναζητούσαν βοήθεια από τις τοπικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις όποιες ψυχικές τους διαταραχές.

Αισιοδοξία πάντως προκαλεί το γεγονός ότι σε μεγάλο βαθμό τα περισσότερα από τα παραπάνω συμπτώματα του μετατραυματικού στρες, που συνήθως παρουσιάζονται σε διάφορους συνδυασμούς και εντάσεις, είναι δυνατόν να αντιμετωπιστούν αρκετά αποτελεσματικά -εξαρτάται βέβαια από τη σοβαρότητα του ίδιου του συμπτώματος- με τη βοήθεια συγκεκριμένων τεχνικών. Για παράδειγμα, η προσπάθεια διατήρησης μιας σταθερής ομάδας φιλικών και ιδιαίτερα οικείων προς εμάς προσώπων προβάλλεται αναμφισβήτητα ως η κατεξοχήν στρατηγική αντιμετώπισης του μετατραυματικού στρες, τόσο για τη σημασία όσο και την πρακτικότητά της.

Ακόμη, εκτενής αναφορά συνήθως γίνεται στην ψυχολογική παρώθηση και παρακίνηση των ατόμων που εμφανίζουν κάποια απ' αυτά τα συμπτώματα ώστε να αναλάβουν πρωτοβουλίες και να δραστηριοποιηθούν προς την κατεύθυνση επίλυσης των πρακτικών προβλημάτων που προέκυψαν από το καταστρεπτικό συμβάν. Η μέθοδος αυτή θεωρείται ως μία από τις πλέον αποτελεσματικές για την τόνωση του ηθικού των πληγέντων πληθυσμών, πέρα βέβαια από τα όποια πρακτικά ωφελήματα μπορούν με τον τρόπο αυτό να αποκομίσουν.

Τέλος, ιδιαίτερα σημαντική κρίνεται η συμβολή των ειδικών ομάδων ψυχοκοινωνικής υποστήριξης σε παρόμοιες περιπτώσεις. Εχει αποδειχθεί ότι η παροχή έστω και στοιχειώδους ψυχολογικής συμπαράστασης στους τρομοκρατημένους από ένα απροσδόκητο συμβάν πληθυσμούς είναι δυνατό να ελαττώσει σε σημαντικό βαθμό την ένταση του μετατραυματικού στρες που προξένησε το γεγονός αυτό. Συνεπώς, ένα από τα πρώτα μελήματα της πολιτείας πρέπει να αποτελέσει και η ψυχολογική ενίσχυση των πληγέντων, έτσι ώστε να είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν οποιαδήποτε τραυματικά σύνδρομα τους δημιούργησε το αναπάντεχο συμβάν. Απαραίτητη επίσης είναι η κατά το δυνατό διατήρηση ενός κλίματος ηρεμίας και σιγουριάς με σκοπό οι άνθρωποι αυτοί να επανακτήσουν τη χαμένη τους αισιοδοξία και να καταφέρουν να κάνουν και πάλι σχέδια για το μέλλον.

Μικροπαράγοντες στρες (Hassles)

Στον αντίποδα των καταστροφικών γεγονότων ζωής βρίσκονται οι αποκαλούμενοι μικροπαράγοντες στρες που αναφέρονται στις καθημερινές καταστάσεις στρες. Ως καθημερινές καταστάσεις στρες ορίζονται «οι όποιες ενοχλητικές, εξοργιστικές, οδυνηρές απαιτήσεις που έως κάποιο βαθμό χαρακτηρίζουν τις καθημερινές επαφές με το περιβάλλον». Αυτά τα μικρά αλλά επίμονα προβλήματα, όπως μια διαπροσωπική φιλονικία, η χρήση των μέσων μαζικής κυκλοφορίας σε ώρες αιχμής, οι δουλειές του σπιτιού και πολλά άλλα μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά την υγεία και την καλή κατάσταση των ανθρώπων. Παρ' όλο που μια μεμονωμένη κατάσταση καθημερινού στρες δεν αποτελεί σοβαρή απειλή, η συνολική επίδραση πολλών μικρών στρεσογόνων παραγόντων θα μπορούσε να αποβεί καταστροφική. Ισως γι' αυτόν το λόγο τέτοιου είδους στρεσογόνοι παράγοντες αποκαλούνται κάποιες φορές «σιωπηλοί δολοφόνοι».

Από την άλλη πλευρά, οι μικροπαράγοντες στρες θα μπορούσαν να παίξουν το ρόλο του μεσολαβητή μεταξύ των σοβαρών στρεσογόνων παραγόντων ζωής και των ασθενειών. Ο Richard Lazarus και οι συνεργάτες του συνέταξαν μια κλίμακα για να μετρήσουν εκείνες τις εμπειρίες των ανθρώπων που σχετίζονται με ανεπιθύμητα γεγονότα. Οι ερευνητές ζήτησαν από 100 μεσήλικες να απαντούν κάθε μήνα, για ένα χρονικό διάστημα άνω των 9 μηνών, σε μια κλίμακα αποτελούμενη από 117 αντικείμενα κρίσεως, που ονομάζεται Hassles Scale (Κλίμακα Καθημερινών Καταστάσεων στρες/Τριβών). Οι δέκα πιο συνηθισμένες καταστάσεις καθημερινού στρες που προέκυψαν από αυτή τη μελέτη αναφέρονται παρακάτω:

Οι δέκα πιο συνηθισμένες καταστάσεις καθημερινού στρες:

1. Ανησυχία για το βάρος μας

2. Η υγεία ενός μέλους της οικογένειάς μας

3. Αυξήσεις στις τιμές κοινών καταναλωτικών προϊόντων

4. Συντήρηση και μικροεπισκευές σπιτιού

5. Πολλές υποθέσεις για διεκπεραίωση

6. Ακαταστασία ή/και απώλεια πραγμάτων

7. Διευθετήσεις εξωτερικού χώρου σπιτιού και κήπου

8. Περιουσιακά θέματα, επενδύσεις ή/και φόροι

9. Εγκληματικότητα

10. Εξωτερική εμφάνιση

Η γενικότερη ιδέα των καθημερινών καταστάσεων στρες (hassles) υπογραμμίζεται γλαφυρά στο ακόλουθο ποίημα ενός σύγχρονου Αμερικανού ποιητή και ονομάζεται «Shoelace» («Σόλα»).

Δεν είναι τα μεγάλα πράγματα

που στέλνουν έναν άνθρωπο στο τρελάδικο...

Οχι, είναι η επαναλαμβανόμενη σειρά

μικρών τραγωδιών που στέλνουν

έναν άνθρωπο στο τρελάδικο...

Ούτε ο θάνατος της αγαπημένης του.

Αλλά μια σόλα που

κροταλίζει στα τελευταία της...

* Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ - ΣΤΑΜΑΤΙΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΥ είναι διδάκτωρ Εργασιακής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, Μεγάλη Βρετανία