Την πορεία της χώρας σφραγίζουν τελευταία η ευτέλεια και ο κυνισμός, και το παρόν προκαλεί ασφυξία στον πολίτη. Ο υπογράφων λοιπόν, από αντίδραση αλλά και χρέος, θα εστιάσει σήμερα στο μέλλον: στην ανώτατη παιδεία. Εκεί συνήθιζαν να ανθίζουν οι ιδέες, εκεί διδάσκονται αλλού τα αυστηρά κριτήρια της σκέψης. Καθώς λοιπόν ο ακαδημαϊκός χρόνος βρίσκεται ήδη στο μέσον του, δύο κύριες συνιστώσες αναδεικνύονται στη ζωή των ελληνικών πανεπιστημίων. Η πρώτη, αφορά το νόμο για την ανώτατη παιδεία, που ψηφίσθηκε πέρυσι, και τα μεγάλα προβλήματα που εμφανίζει η εφαρμογή του. Η δεύτερη, σχετίζεται με τα φαινόμενα βίας ή καταστροφών, που προκαλούν μικρές φοιτητικές ομάδες, στο όνομα ανεξακρίβωτων ιδεολογικών αρχών. Στις δύο πάντως συνιστώσες πρέπει να προστεθούν και άλλες, κληρονομημένες από το παρελθόν: πανεπιστημιακά τμήματα εική και ως έτυχε, χρηματοδότηση που σπάνια επαρκεί, λειψή αυτοτέλεια και δυσκαμψίες. Η ανώτατη παιδεία της χώρας έχει οδηγηθεί σε μια εκφυλιστική στασιμότητα, που κάποτε φτάνει στα όρια της απόγνωσης.
Το μόνο σημείο αισιοδοξίας, σε αυτή την γκρίζα προοπτική, είναι ότι ένα μεγάλο μέρος από το εκπαιδευτικό προσωπικό, καθηγητές αλλά και νέοι διδάσκοντες με σύμβαση, δείχνουν την αφοσίωση που πρέπει στο λειτούργημά τους. Ετσι, και όσο επιτρέπουν οι συνθήκες, εξακολουθούν να διδάσκουν με ευθύνη και να αφήνουν αξιόλογα ίχνη στην επιστημονική έρευνα. Ενώ, άλλωστε, ούτε από την ακαδημαϊκή κοινότητα λείπουν οι αντιευρωπαϊκές κραυγές, ουσιώδης υπήρξε η συμβολή των ευρωπαϊκών προγραμμάτων στη βελτίωση των υποδομών και στην ενίσχυση της έρευνας. Τα επιτεύγματα των πανεπιστημίων μας δεν είναι συνεπώς ευκαταφρόνητα και μερικά τμήματά τους διακρίνονται ακόμα και με διεθνή κριτήρια.
Η ελπίδα λοιπόν δεν έχει χαθεί. Ισως και γι' αυτό, ένας μεγάλος αριθμός καθηγητών, με περγαμηνές στην ακαδημαϊκή ζωή τους, προσπαθούν να αντιδράσουν στην αποδόμηση που απειλεί το δημόσιο πανεπιστήμιο. Σε ένα ανοικτό πλαίσιο, που ονομάζεται «Πρωτοβουλία για τη μεταρρύθμιση και αναβάθμιση της ανώτατης παιδείας», συζητούν τα προβλήματα και διαμορφώνουν προτάσεις, καταγγέλλουν ή οραματίζονται. Ενα συνέδριο, που προετοιμάζεται για τα τέλη Μαρτίου, ίσως δώσει το στίγμα μιας νέας προοπτικής.
Το πώς φτάσαμε πάντως στη σημερινή κατάσταση, δεν έχει εύκολη απάντηση. Αν ήθελε κανείς να σχηματίσει μια πυραμίδα ευθυνών, την κορυφή της θα κατείχε η πολιτική εξουσία. Δέσμια συνήθως του πολιτικού κόστους, ευάλωτη στις πιέσεις και τις μικροκομματικές σκοπιμότητες, ευθύνεται διαχρονικά -οι εξαιρέσεις δεν λείπουν- για τα δεινά της παιδείας. Κάπου στο μέσον της πυραμίδας βρίσκονται οι ίδιοι οι πανεπιστημιακοί, που εύκολα ανέχονται φαινόμενα εκφυλιστικά, ενώ μια μερίδα τους αντιδρά σε κάθε ιδέα αλλαγής. Στη βάση της πυραμίδας βρίσκεται ασφαλώς η κοινωνία. Ελάχιστα φαίνεται να ενδιαφέρεται για την ποιότητα των σπουδών, και οι απαιτήσεις της εξαντλούνται στο ετήσιο ψυχόδραμα των εισαγωγικών εξετάσεων.
Εδώ και πολλά χρόνια, πάντως, η ανάγκη θεσμικών αλλαγών στην ανώτατη παιδεία έμοιαζε πιεστική και κρίσιμη. Μόνο όσοι έφεραν τις παρωπίδες της αδράνειας ή των ιδεολογικών αγκυλώσεων το αγνοούσαν. Υστερα λοιπόν από αμφιταλαντεύσεις και επιτροπές σοφών, συνόδους πρυτάνεων και διαλόγους, κατατέθηκε πριν από δύο χρόνια ένα «προσχέδιο» νόμου για την ανώτατη παιδεία. Οι διατάξεις του αποτέλεσαν την αιτία, καμιά φορά όμως και το πρόσχημα, μεγάλων συγκρούσεων και αναταραχής. Υστερα από παλινωδίες, το «προσχέδιο» έγινε νόμος του κράτους και διαφημίστηκε ως μια μεγάλη μεταρρύθμιση, που θα άλλαζε το τοπίο της ανώτατης παιδείας.
Τ ο τοπίο άλλαξε, αλλά, από ό,τι φαίνεται, προς το χειρότερο. Διότι, όπως παρατηρούσαν και τότε οι πιο νηφάλιοι, πολλές διατάξεις του νόμου ήσαν δύσκολα εφαρμόσιμες. Ετσι, ο τετραετής προγραμματισμός δεν έχει καν ξεκινήσει, η αξιολόγηση προχωρά με βήματα σημειωτόν, ο νέος τρόπος εκλογής καθηγητών αποδείχθηκε ένας πρακτικός εφιάλτης. Τα ίδια τα πανεπιστήμια άλλωστε, εμφανίζονται απρόθυμα να συναινέσουν στη νέα διάταξη περί ασύλου -που είναι ασφαλώς λογικότερη- ή να αντιμετωπίσουν το θέμα των «αιωνίων» φοιτητών που, ως μη όφειλε, αποτέλεσε μια από τις σημαίες της μεταρρύθμισης. Ενώ άλλωστε ο νέος νόμος έκανε μερικά δειλά βήματα προς την «αυτοτέλεια» των ιδρυμάτων, ήρθε η υπόθεση των καταλογισμών στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, για να αφαιρέσει και τις τελευταίες ψευδαισθήσεις: η ερμηνεία ενός οικονομικού επιθεωρητή -και τροφίμου σκανδαλοθηρικών εκπομπών!- για τη σκοπιμότητα ορισμένων δαπανών, υπερίσχυσε των αποφάσεων της Συγκλήτου, των αρμοδίων ακαδημαϊκών επιτροπών, του προληπτικού ελέγχου. Ετσι, μεγάλος αριθμός καθηγητών του Πανεπιστημίου Κρήτης, χωρίς καν την υπόνοια κάποιας ιδιοτέλειας ή προσωπικού οφέλους, σύρονται σε δικηγορικά γραφεία και δικαστήρια για να απαλλαγούν από τον καταλογισμό μεγάλων χρηματικών ποσών, επειδή απλώς έκαναν το καθήκον τους! Με τις καφκικές της διαστάσεις, η υπόθεση αυτή απειλεί ήδη και τα άλλα ελληνικά πανεπιστήμια.
Η σφοδρή λοιπόν αναταραχή που προκάλεσε στα πανεπιστήμια της χώρας, αλλά και στις δυνάμεις της αντιπολίτευσης, η «μεταρρύθμιση» της ανώτατης παιδείας, αποδείχθηκε «για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη». Στην κατάσταση, όπως περιγράφηκε, ήρθε να προστεθεί και η έξαρση της φοιτητικής βίας: συνελεύσεις διακόπτονται, δημοκρατικές διαδικασίες απαξιώνονται -από μικρές, πάντοτε, ομάδες φοιτητών-, πολύτιμος εξοπλισμός ή μόχθος χρόνων αφανίζεται. Τις αγαθές αυτές πράξεις συνοδεύουν συχνά κραυγές που εντέλλονται να μην εφαρμοσθεί ο νόμος -που, για άλλους λόγους, λίγο είδαμε ότι εφαρμόζεται! Ας σημειωθεί ότι, ως μια παγκόσμια πρωτοτυπία, η ψήφος των φοιτητών παραμένει καθοριστική στην εκλογή των πανεπιστημιακών αρχών, όπως και μεγάλη είναι η συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων. Το θέατρο του παραλόγου συμπληρώνει η αιδήμων σιγή των πολιτικών δυνάμεων για τα φαινόμενα βίας, που ενδημούν στα ελληνικά πανεπιστήμια. Ενώ λοιπόν περίπου όλοι κόπτονται -και σωστά- για το δημόσιο χαρακτήρα της παιδείας, ο καθένας πράττει ό,τι δύναται για την απαξίωσή της.
Το συμπέρασμα, που αναδύεται από τη συνοπτική αυτή περιγραφή, είναι αδήριτο: Η μεταρρύθμιση της ανώτατης παιδείας είναι μια μεταρρύθμιση που εκκρεμεί. Μόνο που, αν ποτέ γίνει, πρέπει να ακολουθήσει δρόμους διαφορετικούς, μη ορατούς προς το παρόν. Μακριά από κομματικές σκοπιμότητες, και τις δικές μας, των καθηγητών, αδυναμίες. Χωρίς ατέρμονους και σπασμωδικούς διαλόγους, χωρίς την οχύρωση σε επίπλαστες δημοκρατικές διαδικασίες. Η μεταρρύθμιση που εκκρεμεί πρέπει να πείθει με τη διαύγεια και τους στόχους της: το νομικό της πλαίσιο πρέπει να είναι καίριο και λιτό, η δυνατότητα των πανεπιστημίων να διαμορφώσουν τη φυσιογνωμία τους μεγάλη, οι ευθύνες τους διακριτές αλλά και ανοιχτές στο δημόσιο έλεγχο. Δεν χρειάζεται, η μεταρρύθμιση που εκκρεμεί, να αναλώνεται σε λεπτομέρειες, μήτε να εξαντλείται μόνο σε ρυθμίσεις νομικές. Αντίθετα, πρέπει να μιλήσει με ειλικρίνεια και τόλμη, να ανατρέψει αντί να συντηρεί. Οι επιδιώξεις της αλλού πρέπει να εστιάζουν: το κύριο μέλημα ενός πανεπιστημίου οφείλει να είναι η ποιότητα των σπουδών και της έρευνας αλλά και οι μακροχρόνιες προοπτικές του.
Είναι αλήθεια ότι με την πολιτική ή κοινωνική πραγματικότητα που δεσπόζει σήμερα, η πραγματική μεταρρύθμιση της ελληνικής παιδείας ηχεί ουτοπική. Η ουτοπία δεν συνιστά όμως μόνο το ιδεώδες και το απραγματοποίητο. Βρίσκεται εκεί για να μετρά κανείς, με μέτρο της ψυχής και του νου, την απόσταση που τον χωρίζει από ένα στόχο· και να επιδιώκει διαρκώς τη σμίκρυνσή της. Είναι άλλωστε γεγονός ότι στην εθνική πορεία μας, αλλά και στον προσωπικό μας βίο, θερίζουν ήδη «άρματα δρεπανηφόρα». Οπως όμως έλεγαν πάντα οι σοφοί, η καλή παιδεία αποτελεί μέγιστη άμυνα αλλά και όπλο, ανάσα πολύτιμη και πρόταση προς το μέλλον. Επειδή ουσιαστικές προτάσεις για το μέλλον δεν φαίνεται να υπάρχουν, κι άλλες πάλι είναι θολές, ίσως είναι καιρός να αρχίσουμε από εκεί όπου άνθιζαν πάντοτε οι ιδέες και πλούτισαν με επιτεύγματα σπουδαία την ανθρώπινη διαδρομή.
* Ο Γιώργος Γραμματικάκης είναι καθηγητής πανεπιστημίου και συγγραφέας