Το σύμβολο των Πύργων
Ωστόσο, τα πρόσφατα πολιτικά γεγονότα και η δίψα των Βρετανών να ανακαλύψουν το Ισλάμ μπορεί και να τον διαψεύσουν.
Εξάλλου, όπως λέει, «τα έργα σού κόβουν την ανάσα - οι νέοι άραβες καλλιτέχνες είναι έτοιμοι να βρεθούν στο επίκεντρο του καλλιτεχνικού κόσμου». Και επειδή ο πρώην μεγιστάνας της διαφήμισης έχει επιδείξει ιδιαίτερη διορατικότητα στο παρελθόν (ας μην ξεχνάμε ότι ήταν αυτός που έκανε σταρ τους Νέους Βρετανούς Καλλιτέχνες), αλλά κι επειδή η δύναμή του στο χώρο (και το πορτοφόλι του) είναι τόσο μεγάλη που μπορεί να κατευθύνει την αγορά έργων τέχνης, καλά θα κάνουμε να τον ακούσουμε.
Ο Σαάτσι αποδεικνύει άλλη μία φορά ότι ξέρει να ξεχωρίζει, αν μη τι άλλο, έργα που εντυπωσιάζουν με την πρώτη ματιά, όπως το «Tower of Infinite Problems» («Πύργος των άπειρων προβλημάτων») της συροαμερικανής καλλιτέχνιδος Νταϊάνα Αλ-Χαντίντ.
Το έργο, που θυμίζει τον Πύργο της Βαβέλ του Μπρούγκελ αλλά και πεσμένο ουρανοξύστη από ένα ζοφερό μέλλον, αποτελεί ένα «μνημείο στην ανθρώπινη προδιάθεση για το σφάλμα», σύμφωνα με τους επιμελητές.
Η Χαντίντ χρησιμοποιεί την έννοια των πύργων ως σύμβολο των συγκρούσεων που προκύπτουν από τις πολιτισμικές διαφορές (από το μύθο του Πύργου της Βαβέλ μέχρι τους Δίδυμους Πύργους).
**Κάποιοι από τους καλλιτέχνες που παρουσιάζονται στην έκθεση έχουν αποφασίσει να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους, άλλοι πάλι έχουν παραμείνει παρά τους πολέμους ή τα ανελεύθερα πολιτικά καθεστώτα.
Ο Παλαιστίνιος Ουάφα Χουράνι ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Γεννημένος στη Χεβρώνα, ζει στη Ραμάλα. «Νιώθω ότι εργάζομαι για το λαό μου, πιστεύω σε μια πολιτισμική επανάσταση, στους καλλιτέχνες που ζουν στην Παλαιστίνη και εργάζονται για τους Παλαιστίνιους», όπως λέει στο «7».
Το έργο του «Qalandia 2067» συνδυάζει φωτογραφία και γλυπτική για να αναδείξει τα προβλήματα της καθημερινής ζωής στη Δυτική Οχθη μέσα από ένα όνειρο ή εφιάλτη που μοιάζει βγαλμένος από επιστημονική φαντασία. Το όνομα του έργου ανήκει στο βασικό σταθμό ελέγχου στο Τείχος της Δυτικής Οχθης, ενώ η χρονολογία 2067 αντιπροσωπεύει τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τον Πόλεμο των Εξι Ημερών. Πέντε μακέτες αναπαριστούν το μέλλον σε έναν προσφυγικό καταυλισμό, όπου ο χρόνος μοιάζει να έχει μείνει στάσιμος: «Οταν ζεις στη Ραμάλα, καταλαβαίνεις πόση σημασία έχει η σιωπή, η ακινησία», μας λέει. Οπως μας εξηγεί, το έργο αποτελεί συνέχεια του «Qalandia 2047», που είχε παρουσιαστεί στην Μπιενάλε της Θεσσαλονίκης το 2007. Στα παράθυρα των σπιτιών προβάλλονται φωτογραφίες από ζωγραφιές που ζήτησε να του φτιάξουν παιδιά από τους προσφυγικούς καταυλισμούς.
Το έργο του Χουράνι είναι σκοτεινό: «Μου αρέσουν τα σκοτεινά κομμάτια, αλλά όχι τα καταθλιπτικά... Οταν δει κανείς το "Qalandia 2067" από μακριά μπορεί και να σκεφτεί ότι θα ήθελε να ζήσει εκεί, ωστόσο όταν το πλησιάσει βλέπει πόσο απωθητικό είναι».
Οπως μας εξηγεί, θεωρεί ότι η νέα γενιά παλαιστίνιων καλλιτεχνών είναι πιο ανοιχτή από τους παλαιότερους, «που ένιωθαν υποχρεωμένοι να βάζουν τα χρώματα της παλαιστινιακής σημαίας σε όλα τους τα έργα».
Ωστόσο, είναι φυσικό γεγονότα όπως τα πρόσφατα στη Λωρίδα της Γάζας να μονοπωλούν το ενδιαφέρον τους. «Η αλήθεια είναι, πάντως, πως ειδικά αυτή την περίοδο ο κόσμος στα παλαιστινιακά εδάφη δεν ενδιαφέρεται για την τέχνη... Αυτή τη στιγμή η Ραμάλα είναι σε κατάσταση σοκ και πρώτη φορά δεν υπάρχει κίνηση, αντίδραση», μας λέει.
Νοικοκυρές στην Τεχεράνη
**Γεννημένος σε προάστιο του Παρισιού από αλγεριανούς γονείς, ο Καντέρ Ατιά εξερευνά θέματα όπως η ταυτότητα στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και η εξορία.
Στο «Ghost» («Φάντασμα»), μία μεγάλη εγκατάσταση που αναπαριστά μια ομάδα μουσουλμάνων γυναικών που προσεύχονται, οι γονατισμένες γυναικείες φιγούρες από αλουμινόχαρτο, «φθηνές» και εύθραυστες, είναι πανομοιότυπες, χωρίς πρόσωπο, κενές προσωπικότητας.
**Η Σαντί Γκαντιριάν ζει στην Τεχεράνη, όπου, κατά δική της ομολογία, δεν είναι εύκολο να είσαι καλλιτέχνης, πόσω μάλλον καλλιτέχνιδα. Για παράδειγμα δεν της επιτρέπεται να οδηγεί μόνη της, ενώ οι γυναίκες που εικονίζονται στα έργα της πρέπει να παρουσιάζονται με το κεφάλι καλυμμένο και χωρίς να έχουν επαφή με άνδρες.
Για την Γκιριάν, ωστόσο, οι περιορισμοί αυτοί λειτουργούν σαν έμπνευση. Για τη σειρά «Like Every Day» («Οπως κάθε μέρα») τα πρόσωπα των γυναικών που έχει φωτογραφίσει με τσαντόρ είναι κρυμμένα πίσω από αντικείμενα που χρησιμοποιούνται στο νοικοκυριό: πλαστικά γάντια, σίδερο, σκούπα.
Για τη σειρά «Κατζάρ», έβαλε τα μοντέλα της να ποζάρουν σε ένα χώρο που μοιάζει βγαλμένος από το 19ο αιώνα και να φορούν τις αντίστοιχες ενδυμασίες. Ωστόσο οι Ιρανές φωτογραφίζονται δίπλα σε σύγχρονα αντικείμενα όπως ένα κασετόφωνο, ένα τηλέφωνο, μία ηλεκτρική σκούπα, υπογραμμίζοντας τη σύγχυση που νιώθει η Γκιριάν ότι επικρατεί σε μια χώρα με τόσο αυστηρή προσκόλληση.
**Μια άλλη ιρανή καλλιτέχνις, η Σιρίν Φαχίμ, για το έργο της «Πόρνες της Τεχεράνης», κατασκευάζει από ευτελή υλικά ανθρωπόμορφες κούκλες χωρίς πρόσωπα, για να αναδείξει την ανθούσα βιομηχανία της πορνείας σε μια πόλη όπου υποτίθεται ότι κυριαρχούν τα αυστηρά μουσουλμανικά ήθη.
Εδώ ο Σαάτσι έχει επιλέξει έργα που θυμίζουν σαφώς τις κατασκευές μιας άλλης προστατευόμενής του, της Σάρα Λούκας.
**Η μαντίλα εμφανίζεται σε πολλά έργα στην έκθεση (εξάλλου η λέξη «unveiled» στον τίτλο της παίζει με τις έννοιες της αποκάλυψης, αλλά και της αφαίρεσης της μουσουλμανικής μαντίλας). Για τη Νάντια Αγιάρι, που μεγάλωσε στην πιο ανεκτική κοινωνία της Τυνησίας, η μαντίλα δεν αποτελεί τόσο πολιτικοποιημένο ένδυμα, όσο αντικείμενο που κινεί την περιέργεια και κουβαλά έναν αέρα μυστηρίου. Στο έργο της «WshhWshh» δύο γυναίκες που φορούν μπούργκα, κάτω από την οποία εμφανίζεται ένα τεράστιο μάτι, μοιράζονται ένα μυστικό - η μαντίλα γίνεται έτσι ένα ένδυμα πίσω από το οποίο οι γυναίκες μπορούν να «εξαφανίζονται» και να παρακολουθούν τα πάντα.
*Η έκθεση «Unveiled: New Art From the Middle East» («Αποκάλυψη: Νέα Τέχνη από τη Μέση Ανατολή»), στο μουσείο Σαάτσι του Λονδίνου, θα διαρκέσει μέχρι τις 6 Μαΐου 2009.