Χωρίς εισαγωγή, μεταφέρω εδώ αυτούσια την περιγραφή ενός περιστατικού από το σκεπτικό μιας σχετικά πρόσφατης απόφασης στρατιωτικού δικαστηρίου.1
«Την 5-6-2001, περί ώρα 19.00, ο λιμενοφύλακας Α που εκτελούσε υπηρεσία φύλαξης, θέλοντας να τιμωρήσει τον Τούρκο υπήκοο, κουρδικής καταγωγής για το λόγο ότι διαπληκτιζόταν με άλλους κρατουμένους, με αφορμή τη σειρά προτεραιότητας στο χώρο των λουτρών, τον λάκτισε στην πλάτη, τον κτύπησε με την αστυνομική ράβδο πολλές φορές στην πλάτη, τον έσπρωξε με δύναμη, τον ανάγκασε να λυγίσει το σώμα του προς τα εμπρός, έθεσε απαλά την αστυνομική ράβδο στο κάτω μέρος των ποδιών του, ανεβάζοντας αργά αυτήν έως την περιοχή της έδρας, τον ανάγκασε να θέσει όρθιος τα χέρια του στον τοίχο, τον χτύπησε με την αστυνομική ράβδο πολλές φορές στα πόδια, τον ανάγκασε να βγάλει το παντελόνι του και επιδεικνύοντάς του την αστυνομική ράβδο τον ρώτησε: "πόσο θέλεις τόσο, τόσο;" στη συνέχεια δε, πιέζοντάς τον στον αυχένα, τον εξανάγκασε να πραγματοποιήσει επίκυψη, έθεσε την αστυνομική ράβδο στον πρωκτό του και προσπάθησε να την ωθήσει με δύναμη εντός αυτού, προκαλώντας σ' αυτόν έντονο πόνο».
Θυμίζω τις συναφείς προβλέψεις του νόμου: Σύμφωνα με τη διάταξη του Ποινικού Κώδικα για τον βιασμό, ο βίαιος εξαναγκασμός σε ανοχή ασελγούς πράξης τιμωρείται με κάθειρξη από πέντε έως είκοσι χρόνια. Με την ίδια ποινή απειλούνται και τα βασανιστήρια, ενώ με φυλάκιση τουλάχιστον τριών ετών απειλούνται οι άλλες ελαφρύτερες προσβολές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Προκειμένου να σταθμιστεί και το συγκεκριμένο πραγματικό βάρος της υπόθεσης, αξίζει να προσεχθούν οι επισημάνσεις της διευθύντριας του Ιατρικού Κέντρου Αποκατάστασης Θυμάτων Βασανιστηρίων κ. Μ. Καλλή, σε πρόσφατη συνέντευξή της2.
Τονίζει ότι υπάρχουν πολιτιστικά βασανιστήρια, που επιτείνουν τον πόνο για ό,τι έτσι κι αλλιώς είναι δυσβάστακτο· ότι το εξαναγκασμένο ξεγύμνωμα ενός ανθρώπου σε κάθε περίπτωση είναι ταπεινωτικό, αλλά γίνεται αφόρητο όταν αντιβαίνει σε έναν πολιτισμό, καθώς και ότι η εξαναγκασμένη μίμηση σεξουαλικών πράξεων σκοτώνει την ψυχή και το μυαλό. Ας επισημάνουμε και το επίσης περιγραφόμενο στην ίδια απόφαση σκηνικό: από τη μια τους ένστολους ραβδοφόρους λιμενικούς, από την άλλη τους ταλαίπωρους λαθρομετανάστες, υποχρεωμένους σε κάθισμα βαθύ με τα χέρια στον αυχένα και δερόμενους.
Η ποινή που επιβλήθηκε από το δικαστήριο στον βασικό δράση εντυπωσιάζει: το δικαστήριο τον καταδίκασε σε φυλάκιση έξι μηνών και σε καταβολή εξόδων 220 ευρώ. Ορίστηκε ότι η ποινή των έξι μηνών αναστέλλεται και ότι ακόμη και αν η αναστολή αυτή αρθεί ή ανακληθεί, τότε και πάλι η φυλάκιση αυτή δεν θα εκτιθεί, αλλά θα «εξαγοραστεί» με 4,4 ευρώ για καθεμία ημέρα φυλάκισης. Για να φθάσει στην εντυπωσιακή αυτή ποινή, το δικαστήριο παρέκαμψε τα κακουργήματα του βιασμού και των βασανιστηρίων και εφήρμοσε την ελαφρύτερη ρύθμιση για τις «άλλες προσβολές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας». Δέχθηκε επίσης ότι συντρέχουν υπέρ του δράστη ελαφρυντικές περιστάσεις.
Είναι γνωστή, βέβαια, μια συνταγή για την απόκρουση της κριτικής σε ανάλογες περιπτώσεις. Προβάλλεται ότι «οι τρίτοι, από μακριά, δεν έχουν την καθαρή εικόνα της δίκης, ώστε να κατακρίνουν τη γνώμη των δικαστών που δίκασαν». Και όμως: στη Δημοκρατία καμία λειτουργία και καμία εξουσία δεν βρίσκεται στο απυρόβλητο. Γι' αυτό δημοσιεύεται το σκεπτικό των δικαστικών αποφάσεων, με την αιτιολογία και τους υπαγωγικούς συλλογισμούς, ώστε να μπορεί ο καθένας να καταλάβει ότι κατά τη δίκη δεν έγινε «το άσπρο μαύρο». Από την άποψη αυτή, μάλιστα, είναι αξιέπαινη η σαφής περιγραφή των κρινόμενων πράξεων στο σκεπτικό της ίδιας απόφασης.
Μια άλλη πάγια τακτική είναι να αντιτείνεται σε ανάλογες περιπτώσεις ότι «πρόκειται για μεμονωμένο κρούσμα». Ασφαλώς το παραπάνω κρούσμα δεν ήταν συνηθισμένο, αλλά ας αναρωτηθούμε: είναι άραγε αβάσιμη η γνώμη του Συνηγόρου του Πολίτη (καθηγητής Γ. Καμίνης)3, ότι η διαδικασία αναζήτησης πειθαρχικών ευθυνών των αστυνομικών στις πλείστες από τις 170 υποθέσεις που εξετάστηκαν ήταν διάτρητη; Μοιάζει τυχαίο το γεγονός ότι το υπουργείο Δικαιοσύνης δεν επιτρέπει την είσοδο του Συνηγόρου του Πολίτη στις φυλακές; Μήπως δεν είναι, επιπλέον, οι ίδιοι οι αστυνομικοί οι πρώτοι που διαμαρτύρονται για τις κάκιστες συνθήκες κράτησης -ιδίως αλλοδαπών- σε αστυνομικά τμήματα μεταγωγών;
Το προβληματικό, λοιπόν, φαινόμενο στις μέρες μας δεν είναι η κριτική, αλλά η κατάπνιξή της από ένα πηχτό κράμα αλαζονείας και αδιαφορίας. Καταξιωμένοι ποινικολόγοι της χώρας μας (Χρ. Αργυρόπουλος, Γ.-Α. Μαγκάκης, Α. Παπαδαμάκης, Δ. Σπινέλης, Ε. Συμεωνίδου - Καστανίδου) έχουν ασκήσει οξεία κριτικά στην τακτική της «φιλικής» δικαστικής αξιολόγησης των βασανιστηρίων, αλλά πέρα βρέχει.
Και όμως! Το ερώτημα, αν ποτέ τα σχετικά σφάλματα της ελληνικής ποινικής Δικαιοσύνης αξιολογούνται δεν είναι ρητορικό, ούτε η απάντηση προκύπτει οπωσδήποτε αρνητική. Στο εσωτερικό βέβαια δείχνουμε να περιοριζόμαστε πρακτικά στον έλεγχο περιπτώσεων ευνοϊκής κρίσης λόγω διαφθοράς («παραδικαστικά κυκλώματα»), προσπερνώντας τον έλεγχο των δικαιοκρατικά άστοχων κρίσεων. Η δικαιοσύνη μας ωστόσο αξιολογείται και κρίνεται όταν διεθνείς οργανισμοί και δικαστήρια μάς καταδικάζουν για παραβιάσεις ατομικών δικαιωμάτων4 ή για την ανεπαρκή δικαστική διερεύνηση σχετικών καταγγελιών.
Ας το συνειδητοποιήσουμε. Οι καταχωρίσεις ανάλογων καταδικών στα αρχεία των διεθνών δικαστηρίων και οργανισμών συγκροτούν ένα ιδιόμορφο «ποινικό μητρώο» των ευρωπαϊκών εννόμων τάξεων. Οι αναλογίες με το παραδοσιακό ποινικό μητρώο των πολιτών είναι ευδιάκριτες: το ιδιόμορφο «μητρώο» έχει κατ' αρχήν ένα εξίσου βαρύ και αρνητικό περιεχόμενο (προσβολές ατομικών δικαιωμάτων και αγαθών)· συνέπεια μιας εγγραφής σε αυτό είναι η σοβαρή μείωση της χώρας στις διεθνείς της σχέσεις· η κατάσταση, επιπλέον, επιβαρύνεται με την επανειλημμένη εγγραφή (υποτροπή).
Δυστυχώς, τα μελανά στίγματα στο «μητρώο» της χώρας μας δεν είναι αμελητέα. Οι εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την πρόληψη των βασανιστηρίων (CPT) μάς εκθέτουν. Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ (HRC) στην 86η Σύνοδό της (2006) επισήμανε παράλειψη του Αρείου Πάγου να λάβει υπόψη του ισχυρισμούς ότι η ομολογία ενός δικαζόμενου πολίτη δόθηκε υπό εξαναγκασμό (υπόθεση Α. Κουίδη κατά Ελλάδος).5
Η σχετική με τα βασανιστήρια και την απάνθρωπη ή ταπεινωτική μεταχείριση ή τιμωρία νομολογία του Ευρ. Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, επιπλέον, βαρύνει τη χώρα μας με σχετικά πρόσφατες καταδίκες.6
Είναι σχετικά εύκολο να ασκούμε κριτική για το Γκουαντάναμο και το Αμπού Γκράιμπ παρακάμπτοντας τα προ ποδών. Ας κάνουμε όμως τον κόπο να ξαναδιαβάσουμε τους «Ανθρωποφύλακες» του Π. Κοροβέση και ας αναρωτηθούμε, οι σύγχρονοι, με ποιους μοιάζουμε. Με τους βασανιστές; Οχι βέβαια. Με τον ήρωα; Ούτε. Με τους Πόντιους Πιλάτους; Δεν απαντώ.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Πενταμελές Αναθεωρητικό Δικαστήριο 161/2006. 2. «BHmagazino» 1/4/2007. 3. «Ελευθεροτυπία» 14/4/2007. 4. Πρβλ. Ιπ. Μυλωνά, Η μη εφαρμογή της ΕΣΔΑ από την ποινική νομολογία του ΑΠ (1996, 1997), 1999 και Ε. Φυτράκη, Αρθρο, στα δικαιώματα στην Ελλάδα 1953-2003» (επιμ. Μ. Τσαπόγα - Δ. Χριστόπουλου, 2004) 381 κ.ε. 5. Βλ. Ποινική Δικαιοσύνη 2007.301. 6. D. Gomien, Short Guide to the Eur. Convention on Human Rights (Council of Europe, 2005) 23 κ.ε.