Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

ΑΛΑΙΝ ΝΤΕ ΜΠΟΤΤΟΝ
Η αρχιτεκτονική της ευτυχίας
ΜΤΦΡ.: ΑΝΤΩΝΗΣ ΚΑΛΟΚΥΡΗΣ
«ΠΑΤΑΚΗΣ»
ΣΕΛ. 346, ευρώ 15,50

«Η ζωή είναι πιθανώς στρογγυλή», έγραψε ο Βαν Γκογκ χωρίς κάποιο άλλο σχόλιο. Κι αυτή η ασφαλής σύλληψη της εικόνας τον έφερε μετά θάνατον μαζί με τον Ρίλκε μπροστά στο ίδιο ανοιχτό παράθυρο, μπροστά σε αυτό που ο Bachelard θα ονομάσει «δοκιμασία της πεδιάδας», να βλέπουν τον χώρο έξω να εκκολάπτεται. Η εκκόλαψη του τόπου, των τόπων, των άνθινων ήλιων. Τα άπειρα εκκολαπτήρια των χρωμάτων, και η ενέργεια της εκκόλαψης σε στροβιλισμούς. «Η πεδιάδα είναι το αίσθημα που μας μεγεθύνει», απαντά ύστερα από μεγάλη σιωπή, αναπάντεχα, ο Ρίλκε. Οι εικόνες μεταβιβάζονται από τη μια συνείδηση στην άλλη. Και ο ζωγράφος γίνεται ποιητής, και ο ποιητής ζωγράφος. Και ο γύρω τους αχανής χώρος απορροφά τις εικόνες-επίνοιες που τους προκάλεσε. Ολο αυτό που ανοίγεται μπροστά, όλο εκείνο που απλώνεται γύρω είναι τόσο μεγαλειώδες και τόσο ανύπαρκτο. Οταν στο μεγαλειώδες δεν έχει δοθεί προσδιορισμένο νόημα, δηλαδή κάποιας μορφής μορφή, γίνεται τρομερό. Ο Ρίλκε θέλει να βρεθεί μέσα στο τρομερό, αλλά ο Βαν Γκογκ σήμερα είναι φοβισμένος με κάθε έννοια του χώρου (έχει πτοηθεί από τον χώρο που με το καβαλέτο κάτω από τη μασχάλη θα 'πρεπε να διασχίζει και να τον εξημερώνει μέσα από τις αναπαραστάσεις του), και δεν τον ακολουθεί. Θα ήταν η πιο ταιριαστή συντροφιά σε μια πορεία που για να είναι απόλυτα μοναχική πρέπει να συνοδεύεται από μια άλλη παρουσία-απουσία. Ο ποιητής όμως μπορεί να είναι ταυτόχρονα η παρουσία και η απουσία του, και μ' αυτήν θα βγει έξω. Στην είσοδο όμως -όχι, στην έξοδο- του οίκου θα έχει μια δυσάρεστη έκπληξη: τον περιμένει εκείνος ο Φρόιντ, που έχει φτιάξει ένα κλειδί με το οποίο θέλει να εξηγήσει όλα τα μυστήρια της ψυχής.

Τώρα ο Ρίλκε και ο Φρόιντ διασχίζουν μαζί μια λαμπρή καλοκαιρινή μέρα τις Δολομιτικές Αλπεις. Ο ψυχαναλυτής χαίρεται πολύ, γιατί ύστερα από μια βροχερή εβδομάδα βρίσκεται μέσα στον ανθισμένο, γεμάτο ζωτικότητα χώρο, αλλά ο ποιητής περπατά σκυμμένος, με το βλέμμα στο έδαφος, λιγομίλητος. Γιατί άραγε; Μήπως δεν αισθάνεται την ομορφιά και δεν επηρεάζεται από αυτήν όσο ο ψυχαναλυτής; Οχι, το αντίθετο: την αισθάνεται με μια ένταση τόσο μεγάλη που φέρνει μαζί της και την επίγνωση πως αυτή η ομορφιά πρόκειται να αφανιστεί. Κι έτσι περνά μέσα από την πιο ολοκληρωμένη αντικειμενική ομορφιά -δηλαδή εκείνη της υλοποίησης του χώρου σε τόπο- θλιμμένος.

Η αισθησιακή ευτυχία του Ρίλκε, που κορυφώνεται αποκαλυπτικά σε νοήμονα δυστυχία, η διανοητική δυστυχία του Βαν Γκογκ, που κλιμακώνεται συγκλονιστικά σε επίνοια ευτυχίας: αυτή η υποβλητική διαλεκτική ευτυχίας και δυστυχίας τούς κρατά μπροστά στο ανοιχτό παράθυρο, μπροστά στη θέα της έκτασης που συνεχώς απλώνει ώσπου να χαθεί.

Το πρόβλημα της εναρμόνισης της ύπαρξης με την ανυπαρξία του χώρου επιχείρησαν να λύσουν η φιλοσοφία και η αρχιτεκτονική. Ο συνδυασμός τους, ως φιλοσοφική αρχιτεκτονική ή ως αρχιτεκτονική φιλοσοφία, θα ήταν ιδανικός για τη λύση του προβλήματος. Ο Βίτγκενσταϊν θα μπορούσε να πει πολλά μετά τα τρία χρόνια που -εγκαταλείποντας την ακαδημαϊκή κοινότητα- αφιέρωσε στην κατασκευή ενός σπιτιού για την αδελφή του στη Βιέννη, αλλά ήταν λακωνικός: «Νομίζετε πως η φιλοσοφία είναι δύσκολη, αλλά σας λέω ότι δεν είναι τίποτα σε σύγκριση με τη δυσκολία να είσαι ένας καλός αρχιτέκτονας».

Φιλόσοφος όμως είναι και ο Ντε Μποτόν - με την έννοια πως, πέρα από την επαγγελματική, καθηγητική σχέση του με αυτήν, λειτουργεί με επιτυχία ως φιλοσοφικός κατανοητής και εξηγητής μεγάλων και σύνθετων θεμάτων, όπως η επίδραση της λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας στη ζωή μας, η διαλεκτική της ερωτικής σχέσης, τα σύμβολα του κοινωνικού στάτους, η ιδέα του ταξιδιού και τώρα, η Αρχιτεκτονική ως παράγων ευτυχίας. Αποτέλεσμα της ευέλικτης, διεισδυτικής και μαζί χαριτωμένης πραγμάτευσης του κάθε θέματος είναι κάθε φορά ένα βιβλίο που παίρνει τη σημασία ενός εγχειριδίου χρήσης της ζωής. Αυτό συμβαίνει επειδή ο Μποτόν έχει την ικανότητα να κατανοεί πραγματικά ένα θέμα που θεωρείται ειδικό και δύσκολο, με αποτέλεσμα να γράφει γι' αυτό με μια στοχαστική και απατηλή αθωότητα, και με ασφάλεια να το γενικεύει, κάνοντάς το όχι απλώς ενδιαφέρον αλλά και συναρπαστικό στο ευρύτερο κοινό - μια και η γενίκευση επιχειρείται πάντα ως αναγωγή του ειδικού στη μεγάλη κλίμακα της ζωής.

Είναι ένας ποιητικός εκλαϊκευτής, δραματοποιός, αφηγητής φιλοσοφικών εννοιών, που βγάζει τη φιλοσοφία από το ακαδημαϊκό γκέτο στην επικράτεια της κοινής λογικής και του στοχασμού, όπου αρχικά ανήκε. Επαναφέρει την ξεχασμένη ιδέα πως η πρόζα πρέπει να είναι σοβαρή ως προς το περιεχόμενό της και ανάλαφρη ως προς τους τρόπους τους, και ότι δεν υπάρχουν νόμιμοι λόγοι που επιβάλλουν στα κείμενα των ανθρωπιστικών επιστημών να είναι δυσνόητα και βαρετά. Η απλότητα, ωστόσο, της γραφής του δεν είναι καρπός απλοϊκής σκέψης.

«Η αρχιτεκτονική της ευτυχίας» είναι μια κομψή ανάμειξη φιλοσοφίας, ψυχολογίας και κοινωνιολογίας με την ιστορία της τέχνης, μια περιήγηση στη φιλοσοφία και την ψυχολογία της αρχιτεκτονικής, που αποσκοπεί στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα σπίτια μας, τους δρόμους μας, τις πόλεις και τους εαυτούς μας. Δεν ασχολείται με τα ειδικά αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του χώρου, του σχεδίου, του όγκου, αλλά κυρίως με το συγκινησιακό αποτέλεσμα που έχουν οι πόλεις μας και τα κτήρια πάνω μας, με τα συναισθήματα που η αρχιτεκτονική εμπνέει στους χρήστες των κτηρίων, και με τις ενσωματωμένες σε αυτήν αξίες. Με τον τρόπο αυτόν, η ιστορία της αρχιτεκτονικής γίνεται αντιληπτή όχι ως εξελικτική πορεία του στιλ, της θεωρίας ή της τεχνολογίας, αλλά ως κοινωνική ιστορία ιδεών και πολιτισμικών αξιών.

Τα κτίσματα που συγκροτούν τα κατασκευασμένα από τον άνθρωπο τοπία έχουν άμεση σχέση με τον τρόπο της ζωής μας. Πέρα από την προστασία από τις καιρικές συνθήκες, οι κατοικίες μας αποτελούν την εξωτερική έκφραση ελπίδων, πεποιθήσεων, φοβιών, και με τον τρόπο αυτόν μας θυμίζουν ποιοι θέλουμε να είμαστε. Σκοπός της αρχιτεκτονικής είναι να μας δείχνει ποιοι θα μπορούσαμε ιδεωδώς να είμαστε. Αγαπούμε τα ωραία κτήρια επειδή δίνουν στερεή μορφή στις ιδέες που έχουμε για τον εαυτό μας και τον κόσμο μας, αποκρυσταλλώνουν τις επιδιώξεις μας, λειτουργούν σαν αντιστάθμισμα στην ανθρώπινη αδυναμία μας: αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο προσφέρουν μια αίσθηση ευτυχίας. Είναι από τις πιο επιτυχημένες μετωνυμίες της ευτυχίας.

Τοίχοι εσωτερικοί, στέγες, τοίχοι εξωτερικοί, περίβολοι, δρόμοι, πλατείες, καθεδρικοί, μνημεία, πόλεις - ιδέες που πέτρωσαν, πέτρες που σκηνοθετούν ιδέες. Η αρχιτεκτονική θέλει να συγκρατήσει τον χρόνο μέσα στον χώρο. Με τη διαμόρφωση-οικειοποίηση του χώρου επιχειρείται η υλοποίηση του χρόνου. Αλλά ο χρόνος δεν είναι δυνατό να συγκρατηθεί. Σπάει τα φράγματα αφήνοντας πίσω μόνο ερείπια.