Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Πριν από εβδομήντα χρόνια πέθανε σε μια κλινική στη Ρώμη ο Αντόνιο Γκράμσι. Στην κηδεία του δεν πήγε κανείς, εκτός από την κουνιάδα του Τατιάνα και την αστυνομία. Τον είχαν συλλάβει το 1926 και είχε απελευθερωθεί λίγες βδομάδες πριν από τον θάνατό του, εξουθενωμένος ήδη από την αρρώστια και όχι μόνον από αυτήν.

Αν ο θάνατος προϋποθέτει μια κάποια συγκατάθεση, θα τον καταπράυνε η επίγνωση του ότι δεν ήταν επιθυμητός από καμία πλευρά -ούτε από τη Μόσχα, όπου βρίσκονταν η σύζυγός του, τα παιδιά του και οι σύντροφοί του, ούτε και από την Γκιλάρτσα, όπου ήταν η οικογένεια από την οποία καταγόταν. Γι' αυτό το θέμα δεν είπε τίποτα στη στοργική Τατιάνα και αν το εμπιστεύτηκε στον Πιέρο Σράφα, ο Σράφα δεν μας άφησε κάποια μαρτυρία. Κι ωστόσο, οι δυο τους θα πρέπει να είχαν μιλήσει για πολλή ώρα, σε μια κλινική, επιτέλους χωρίς αστυνομία, για όσα συνέβησαν στον κόσμο από το 1926 ώς το 1937 και ο Γκράμσι θα πρέπει να έμαθε πολλά για εκείνα που είχε μπορέσει να διαβλέψει ή να σκιαγραφήσει. Στην ΕΣΣΔ η κολεκτιβοποίηση της γης, έπειτα η δολοφονία του Κίροφ και η έναρξη της εξόντωσης της Κεντρικής Επιτροπής που εκλέχτηκε το 1934, και έναν χρόνο πριν, το 1936, η πρώτη από τις μεγάλες δίκες. Εξω από την ΕΣΣΔ η κρίση του 1929, η άνοδος του ναζισμού στη Γερμανία το 1932, η ιταλική επίθεση στην Αιθιοπία το 1935 και το 1936 το Λαϊκό Μέτωπο στη Γαλλία, αλλά και η επίθεση του Φράνκο στην ισπανική δημοκρατία. Τι να σκέφτηκε γι' αυτά ο Γκράμσι; Τι μπορούσε να προσδοκά από την επιστροφή στην ελευθερία; Δύσκολο να φανταστούμε μιαν ύπαρξη που να υπέφερε περισσότερο από τις σωματικές ασθένειες, από την ήττα, από τη μοναξιά, από τη διαύγεια του πνεύματος.

Για το ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα ο Γκράμσι -αρκετά αποκαθαρμένος και απαλλαγμένος από «προβληματικά» στοιχεία- υπήρξε το νικηφόρο χαρτί στον ορίζοντα της μεταπολεμικής Ιταλίας, η απόδειξη μιας αυτονομίας από τη σοβιετική ορθοδοξία. Ηταν ένας μάρτυρας του φασισμού, που επέτρεπε επομένως να τον τιμάμε και, καθώς ήταν πεθαμένος, δεν θα διατάρασσε πλέον την ησυχία της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς και του κόμματός του. Μετά το 1956, το πορτρέτο του αντικατέστησε εκείνο του Στάλιν στους τοίχους των γραφείων του Ιταλικού ΚΚ. Αλλά για πολύ καιρό είχε αποσιωπηθεί το ότι το 1926, λίγο πριν από τη σύλληψή του, είχε γράψει στην Εκτελεστική Επιτροπή της Κομμουνιστικής Διεθνούς εναντίον της σταλινικής απόφασης της διαγραφής του Τρότσκι, όχι επειδή συμφωνούσε με τον Τρότσκι, αλλά επειδή θεωρούσε ανεύθυνο, μετά την αποτυχία των επαναστάσεων στην Ευρώπη, να διασπάται η ενότητα της ηγετικής ομάδας του 1917 ή αυτού που απέμενε από αυτήν. Αποσιωπήθηκε επίσης το ότι, τρία χρόνια μετά, οι σύντροφοί του στη φυλακή είχαν καταδικάσει τις θέσεις του, που έρχονταν σε αντίθεση με τη γραμμή του 1929 και τον είχαν απομονώσει. Από δω είχε προκύψει η οδυνηρότατη αμφιβολία ότι ο Τολιάτι, όχι μόνο δεν έκανε τίποτα για να τον βγάλει από τη φυλακή, αλλά τον ήθελε μέσα. Και αν είχε διατηρήσει την ελπίδα ότι η Κομμουνιστική Διεθνής ήταν λιγότερο μικροπρεπής από το Ιταλικό ΚΚ, το ότι έμαθε το 1937 ότι η Μόσχα τον είχε προγράψει, του διέλυσε κάθε αυταπάτη.

Και γι' αυτό το θέμα δεν μπορεί παρά να μίλησε με τον Σράφα, αλλά ο Σράφα αρνήθηκε να συζητήσει γι' αυτό με την Τατιάνα και δεν μας άφησε καμία μαρτυρία.

Στη δεκαετία του '60 το κομματικό περιοδικό «Rinascita» δημοσίευσε τα πάντα, την επιστολή του προς την Εκτελεστική Επιτροπή της Διεθνούς, της οποίας είχε αμφισβητηθεί η αυθεντικότητα, τη σύγκρουση με τον Τολιάτι, την εισήγηση του Αθος Λίζα για τη ρήξη στη φυλακή. Αλλά ήταν αργά. Λίγα χρόνια μετά, αφού ξεθύμαναν όλα τα πάθη, το Ιταλικό ΚΚ θα εμφανιζόταν νικηφόρο στην εκλογική σκηνή και η γενιά του 1968 δεν θα ξεφύλλιζε καν τον Γκράμσι. Αυτή η γενιά βιαζόταν, ονειρευόταν γρήγορες νίκες, και ο Γκράμσι ήταν ο στοχαστής της ήττας των επαναστάσεων στην Ευρώπη. Εκείνα τα χρόνια τον μελετούσαν περισσότερο στο εξωτερικό, ενώ αδιαφορούσαν γι' αυτόν οι ορθόδοξοι και οι νέες αριστερές.

Η χρήση του Γκράμσι που έκανε το Ιταλικό ΚΚ συνέβαλε στη δυσπιστία των οπαδών του 1968.

Λέω χρήση και όχι κατάχρηση, επειδή δεν υπήρξε διαστρέβλωση με την κυριολεκτική έννοια του όρου. Υπήρξε ένας τονισμός των στοιχείων που συμβάδιζαν με τη γραμμή του Ιταλικού ΚΚ μετά τον πόλεμο. Το βασικό σημείο ήταν κυρίως τα αποσπάσματα για τον πόλεμο θέσεων και τον πόλεμο κινήσεων. Σε αυτό το σημείο οι σημειώσεις των «Τετραδίων» αναπτύσσονται άνισα και χρονολογούνται γύρω στο 1930. Ο πυρήνας είναι ουσιαστικά ο εξής: όπου η εξουσία της κυρίαρχης τάξης βασίζεται όχι μόνο στο κράτος αλλά και σε μιαν αναπτυγμένη και πολύπλοκη κοινωνία πολιτών, το επαναστατικό κίνημα δεν μπορεί να νικήσει με μιαν επίθεση στην κορυφή του κρατικού μηχανισμού (πόλεμος κινήσεων), αλλά μόνο στο βαθμό που έχει κατακτήσει τα «οχυρά» της κοινωνίας πολιτών (πόλεμος θέσεων). Μόνον όπου το κράτος κατέχει όλη την εξουσία, ενώ η κοινωνία πολιτών είναι αδύναμη και σχετικά αδιαμόρφωτη, μπορεί να συμβεί το αντίθετο. Ο πόλεμος κινήσεων είναι μια επανάσταση η οποία, ακόμη και αν καταλάμβανε με μια γρήγορη κίνηση την κορυφή της κρατικής εξουσίας, δεν θα μπορούσε να επικρατήσει εξαιτίας της αντίστασης μιας ισχυρής κοινωνίας πολιτών, στην οποία, γι' αυτό τον λόγο, χρειάζεται να διεισδύσουμε, από οχυρό σε οχυρό, με έναν επίμονο πόλεμο θέσεων. Παραδείγματα: η Δύση παρουσιάζει εύρωστες κοινωνίες πολιτών, η Ανατολή εύθραυστες. Ο Γκράμσι δεν μπορεί να το γράψει καθαρά, αλλά αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίον οι επαναστάσεις της μεταπολεμικής περιόδου στην Ευρώπη απέτυχαν, ενώ στην ΕΣΣΔ ο Οκτώβρης νίκησε.

Η θέση ωστόσο είναι σαφής: η εξουσία του κεφαλαίου δεν βρίσκεται όλη και μόνον στους καταπιεστικούς μηχανισμους του κράτους και αυτό όχι μόνον επειδή -θέμα που και στον Μαρξ παραμένει εν μέρει διφορούμενο- η καθοριστική «δομή» είναι εκείνη του τρόπου παραγωγής, αλλά και επειδή, ακόμη και ως «επιτροπή διαχείρισης των υποθέσεων της αστικής τάξης», το κράτος έχει μια δική του σφαίρα αυτονομίας, η οποία εξάλλου προσδιορίστηκε και επαναπροσδιορίστηκε στις μεταγενέστερες δεκαετίες. Κυρίως στα καθεστώτα που η Αρεντ αποκαλεί «ολοκληρωτικά», τόσο τα φασιστικά όσο και τα λεγόμενα κομμουνιστικά (που διόλου δεν εξάλειψαν το κράτος).

Δεν γνωρίζω αν στις αρχές της δεκαετίας του '30 ο Γκράμσι ήταν σε θέση να το σκεφτεί. Σίγουρα δεν ήταν σε θέση να το γράψει. Ωστόσο η διάκριση ανάμεσα σε πόλεμο θέσεων και πόλεμο κινήσεων αποτελεί πρόβλημα μέχρι τώρα και δεν μπορούμε να το προσπεράσουμε με προσφυγή στη διαλεκτική μεταξύ των δύο στιγμών, που είναι (ακόμη και στον Γκράμσι) περισσότερο ένα σόφισμα παρά μια ερμηνεία. Είναι γεγονός ότι εκείνη την εποχή κανένας κομμουνιστής δεν θεωρούσε ότι δεν χρειάζεται μια ρήξη του κρατικού μηχανισμού και τίποτα δεν μας επιτρέπει να πιστεύουμε ότι για τον Γκράμσι ο πόλεμος θέσεων ήταν κάτι άλλο από προπαρασκευή για την πολιτική επανάσταση. Οτι ήταν, με δυο λόγια, αναγκαία, αλλά όχι επαρκής συνθήκη. Αυτό ήταν το στοιχείο που διαχώριζε τους κομμουνιστές από τη σοσιαλδημοκρατία και τον κοινοβουλευτισμό. Και παρέμεινε για πολύ καιρό.

Το 1956, με το 8ο συνέδριό του, το Ιταλικό ΚΚ προδιαγράφει το θεωρητικό άλμα: ίσως να μη χρειάζεται η επαναστατική ρήξη με το κράτος (αλλά δεν το λέει ανοιχτά).

Σίγουρα η πολιτική πρακτική με την οποία αναπτύχθηκε το Ιταλικό ΚΚ υπήρξε μια διαρκής αναφορά στον Γκράμσι του πολέμου θέσεων, που ταυτιζόταν με την τάση να κατηγορεί για τυχοδιωκτισμό όποιον ήθελε να προχωρήσει παραπέρα, στην Ιταλία και στον κόσμο. Η περίπτωση του 1968 είναι μόνον η πιο ενδεικτική: ύστερα από κάποιο δισταγμό, το Ιταλικό ΚΚ δεν κατανόησε καν ότι αν δεν έδινε μια διέξοδο σε αυτή την ώθηση, αυτή θα εκφυλιζόταν σε ακραίες και αδιέξοδες μορφές, όπως και έγινε τα επόμενα χρόνια στην Ιταλία και στη Γερμανία.

Στο δοκίμιό του στη «New Left Review», το 1976, ο Πέρι Αντερσον υποστηρίζει ότι αυτή η παρέκκλιση του Ιταλικού ΚΚ δεν πρέπει να αποδοθεί στον Γκράμσι, ο οποίος παρέμεινε πιστός στη μαρξική θέση της αναγκαιότητας μιας ρήξης με την κρατική νομιμότητα.

Από τη μεριά του ο Αντερσον επιμένει ακόμα να υπερασπίζεται τον «στρατιωτικό» χαρακτήρα (Τρότσκι), επειδή καμία κατάκτηση της κοινωνίας πολιτών (της οποίας δεν αρνείται την αναγκαιότητα) δεν μπορεί να πλήξει το κρατικό μονοπώλιο της βίας, που είναι το μόνο που κατέχει τα μέσα με την αστυνομία, το στρατό και την αναπτυγμένη τεχνολογία των όπλων.

Στην πραγματικότητα, με τα μάτια του 2007, το ζήτημα πρέπει να επανατοποθετηθεί πλήρως. Καμία σοσιαλιστική επανάσταση δεν έγινε χωρίς μια πολιτική ρήξη, και μάλιστα βίαιη, έστω σε διαφορετικούς βαθμούς. Αλλά όλες οι λεγόμενες σοσιαλιστικές ή κομμουνιστικές επαναστάσεις απέτυχαν ή εκφυλίστηκαν ή κατέρρευσαν υπό το βάρος των εσωτερικών τους αντιφάσεων, με την περίπτωση της ΕΣΣΔ να είναι μόνον η πιο επιβλητική. Θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε, σε αντίθεση με τον Αντερσον, ότι τα αποσπάσματα του Γκράμσι δεν αναφέρονταν μόνο στη Δύση, αλλά αποκαλύπτουν μιαν ανησυχία για την εξέλιξη της Ρωσικής Επανάστασης, όπου δεν υπήρξε μια προηγούμενη ηγεμονία στην κοινωνία πολιτών. Σίγουρα αυτό θα συνεπαγόταν συνέπειες για τον βαθμό ωριμότητας ή ανωριμότητας μιας επανάστασης, στις οποίες κανείς εκείνο τον καιρό, και έπειτα εκ νέου στη δεκαετία του '70, δεν θα έφτανε, χωρίς τον κίνδυνο να βρεθεί πολλά βήματα πίσω ακόμα και σε σχέση με τον Μπερνστάιν.

Παραμένει το γεγονός ότι το έργο του Γκράμσι αντιπροσωπεύει την πρώτη έξοδο από τις απλουστευτικές έννοιες με τις οποίες σκέφτονταν στον 20ό αιώνα όχι μόνον την επανάσταση, αλλά και τη φύση της κοινωνίας και τη σχέση ανάμεσα σε θεσμούς του κράτους και κοινωνία πολιτών. Σήμερα, που με τη λεγόμενη παγκοσμιοποίηση η εξουσία σε παγκόσμια κλίμακα φαίνεται να βασίζεται αρκετά περισσότερο στο δίκτυο των κεφαλαίων παρά στα εθνικά κράτη, παρ' όλο που παραμένει σε αυτά τα τελευταία το μονοπώλιο χρήσης της βίας, οι επεξεργασίες του Γκράμσι στις αρχές της δεκαετίας του '30 θα πρέπει, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, να επαναληφθούν και να εκσυγχρονιστούν. Εφόσον φυσικά δεν έχουν πεταχτεί στα άχρηστα τόσο η έννοια του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής όσο και εκείνη της ελευθερίας - συνήθεια που είναι διαδεδομένη τόσο στην παλιά όσο και στη νέα Αριστερά.

* Η Ροσάνα Ροσάντα είναι μια ιστορική μορφή της ιταλικής κομμουνιστικής Αριστεράς, με πλούσια δράση ήδη από την περίοδο του αντιφασισμού και της Αντίστασης. Οταν, το 1969, εκδιώχτηκε από το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, συμμετείχε πρωταγωνιστικά στην ίδρυση της πολιτικής οργάνωσης και της ομώνυμης περιοδικής επιθεώρησης «Il Manifesto». Το κείμενό της αυτό δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Il Manifesto».