Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Γνώρισα τον Πεντζίκη το 1948. Ημουνα είικοσι χρονώ. Αυτός είχε πατήσει τα σαράντα. Δεν μπορώ να ισχυρισθώ πως ήμασταν φίλοι, γιατί ο σεβασμός που ένιωθα γι' αυτόν δημιουργούσε μια βάση ιεραρχικής ανισότητας. Η σχέση μας κράτησε σχεδόν είκοσι χρόνια, ώσπου ξαναγύρισα στην Αθήνα. Στο διαβόητο φαρμακείο του Πεντζίκη σύχναζαν κάθε βράδυ πολλοί λογοτέχνες: ο Τάκης Βαρβιτσιώτης, ο Θέμελης, ο Κιτσόπουλος, ο Κάρολος Τσίζεκ, ο Πίττας και άλλοι. Επίσης, οι ζωγράφοι Τάκης Ιατρού, Γιάννης Σβορώνος, Νίκος Σαχίνης. Η Ζωή Καρέλλη ερχότανε αραιά, γιατί ζούσε τότε στη Γεωργική Σχολή. Από το φαρμακείο πέρναγε κάποτε κάποτε ο Γιώργος Παραλής, με τον οποίο γίναμε πολύ φίλοι. Από την παρέα αγαπούσα ιδιαιτέρως τον Τσίζεκ. Οι αριστεροί συγγραφείς δεν πατάγανε στο φαρμακείο. Ωστόσο, έβλεπα συχνά τον Πάνο Θασίτη (επί Κατοχής ηγέτη της ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης, αργότερα εξόριστο), που εκτιμούσα ιδιαιτέρως τα ποιήματά του και το πνεύμα του. Το 1958 εδημοσίευσα το βιβλίο μου για τον Πεντζίκη.

Ο Πεντζίκης ήτανε μια πολυσύνθετη προσωπικότητα: υπήρχε ο «γραπτός» Πεντζίκης, ο «προφορικός» Πεντζίκης και ο ζωγράφος Πεντζίκης. Εκείνη τη μακρινή εποχή έβρισκες μόνο δύο βιβλία του: τον «Δημακούδη» (ο Παπαλουκάς είχε φιλοτεχνήσει δύο χωριστά εξώφυλλα) και την «Πραγματογνωσία» με εξώφυλλο του Σβορώνου, ο οποίος, λίγο αργότερα, σχεδίασε τη θαυμάσια λιθογραφημένη ποιητική συλλογή «Φύλλα ύπνου» του Βαρβιτσιώτη. Επίσης, μπορούσες να διαβάσεις κείμενα του Πεντζίκη στο «Τρίτο Μάτι», στον «Κοχλία», στο λησμονημένο περιοδικό «Ο Αιώνας μας» και, φυσικά, στο «Ριζοσπάστη» του Πετσόπουλου. Εδώ θα αναφέρω ενδεικτικώς τις εξαίσιες κριτικές του Πεντζίκη για τον Γκίκα, τον Παπαλουκά και τον Χανς Αρπ, που οι σύγχρονοι κριτικοί τέχνης τις αγνοούν παντάπασι. Στην διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου ο Πεντζίκης άρχισε να ζωγραφίζει μικρούλικα ταμπλό με κηρομπογιές, που τις πουλάγανε στα χαρτοπωλεία. Για να δω τις ζωγραφιές του με πήγαινε στο πατρικό του σπίτι.

Εχω τύψεις που γράφω αυτό το άρθρο. Είναι κάτι που έπρεπε να γράψει (πάλι) ο Κάρολος Τσίζεκ. Εξάλλου, ο Τσίζεκ είναι ο άνθρωπος που δούλεψε χρόνια για να ταξινομήσει το τεράστιο αρχείο του Πεντζίκη. Στο εν λόγω αρχείο κοιμούνται (ώς πότε;) διάφορα ανέκδοτα κείμενα, που κάποτε θα δημοσιευθούν.

Θυμάμαι πάντα τα όσα έλεγε ο Πεντζίκης. Ο Πεντζίκης ήτο μεγάλος Δάσκαλος. Ο Πεντζίκης μιλούσε περί πάντων. Ο «προφορικός» Πεντζίκης μού έκανε ισχυρότατη εντύπωση. Γι' αυτό, στα μέσα της δεκαετίας του '50, παρότρυνα τον Γιώργο Σαββίδη να πάμε να γνωρίσει τον Πεντζίκη, δηλαδή τον «προφορικό» Πεντζίκη. Στο τέλος, δέχτηκε, επειδή κατάλαβε πως δεν πρόκειται να πάει το βουνό στον Μωάμεθ.

Οι αφηγήσεις του Πεντζίκη δεν είχανε ούτε αρχή ούτε τέλος. Αναφερότανε, συνεχώς, στους Βυζαντινούς αυτοκράτορες. Μίλαγε με πάθος για τον Παπαδιαμάντη, που τον είχε αποστηθίσει εξ ολοκλήρου. Μια μέρα μού διηγήθηκε πώς πήγε στο σπίτι του Παλαμά, με μιαν αγκαλιά λουλούδια, κι όταν ο ποιητής άνοιξε την πόρτα του ο Πεντζίκης ξέσπασε σε κλάματα. Μιαν άλλη φορά μού μίλησε για τη συνάντησή του με τον Ψυχάρη, που τον επισκέφτηκε στο Παρίσι, οπότε ο ξεμωραμένος δημοτικιστής έβγαλε την πούτσα του κι άρχισε να κυνηγάει τον Πεντζίκη γύρω γύρω από ένα τραπέζι.

Η Θεσσαλονίκη του 1930 ήτο μια φρικτή πόλη, κατάλληλη μόνο για να αυτοκτονήσει ένας ιδιόρρυθμος συγγραφέας. Ο Πεντζίκης κατάφερε να επιζήσει σ' αυτή την Κόλαση. Στην ίδια πόλη ζούσε και ο Αιμίλιος Ριάδης. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης είχε τιμήσει τον συνθέτη με μια μαρμάρινη επιγραφή, κολλημένη στον τοίχο του σπιτιού του, δίπλα στην Ηλεκτρική Εταιρεία. Σήμερα δεν υπάρχει ούτε το σπίτι του ούτε η επιγραφή. Ο Ριάδης ήτο ωραιοπαθής ομοφυλόφιλος. Το 1935 ο Ριάδης βρισκότανε ετοιμοθάνατος (από γενικευμένο καρκίνο) στο παλιό Δημοτικό Νοσοκομείο. Ο Πεντζίκης σηκώθηκε και πήγε στο νοσοκομείο για να τον επισκεφθεί. Ο Ριάδης, που είχε μείνει πετσί και κόκαλο, δέχτηκε τον Πεντζίκη σκεπασμένος από το κεφάλι ώς τα πόδια με ένα σεντόνι, γιατί δεν ήθελε να δουν το χάλι του. Επακολούθησε μια ημίωρη συζήτηση δίχως να ξεσκεπάσει ο Ριάδης το πρόσωπό του. Ο σκηνοθέτης Ζίζος Χαρατσάρης μού διηγήθηκε μιαν άλλη ιστορία για τον Ριάδη, που συνέβη στην πλατεία Αγίας Σοφίας. Εκεί, μια μέρα, ο Ριάδης είδε έναν όμορφο νεαρό, οπότε έπεσε στα γόνατα μπροστά του. Ο νεαρός τρόμαξε. Και τότε ο Ριάδης τού είπε: Μη φοβάσαι, παιδί μου, προσκυνώ την ομορφιά σου...

Αγαπούσα τον Πεντζίκη σαν πατέρα μου. Και τον θεωρώ Δάσκαλό μου. Φαίνεται πως κι ο Πεντζίκης μ' αγαπούσε. Αυτό το εικάζω από το ότι την ημέρα που κατεβάζανε την ταμπέλα του φαρμακείου του μου τηλεφώνησε να πάω ολοταχώς για να φωτογραφηθούμε. Η ταμπέλα σκανδάλιζε τους επαρχιώτες Θεσσαλονικείς γιατί η λέξη ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ δεν είχε τελικό Ν. Η φίλη μας, η Ελπίδα, που αγόρασε το φαρμακείο, είχε κολλήσει το τελικό Ν, αλλά όταν παρέλαβε επισήμως το κατάστημα όλα τελειώσανε οριστικά.