Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Δύσκολα θα φανταζόταν κανείς έναν επιτυχημένο συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων, έναν «μάστορα του θρίλερ» όπως τον ονομάζουν, να συνηγορεί υπέρ της λογοτεχνικής κριτικής. Βιβλία σαν τα δικά του θα περίμενε κανείς ότι θα «πήγαιναν από μόνα τους». Κι όμως, ο Michael Connelly, συγγραφέας μεταξύ άλλων του «Ποιητή» (εκδ. «Λιβάνη»), της «Ξανθιάς στο τσιμέντο» (εκδ. «Κέδρος»), της «Σκάλας των αγγέλων» (εκδ. «Bell»), ξεσπαθώνει υπέρ της αναγκαιότητας της βιβλιοκριτικής, υπέρ της σημασίας της παρουσίας της σε κάθε εφημερίδα που σέβεται τον εαυτό της. Στους «Times του Λος Αντζελες», στο άρθρο του με τίτλο «Η τρέλα της συρρίκνωσης της βιβλιοκριτικής» επιχειρεί να αποδείξει ότι οι περικοπές των ειδικών ενθέτων για το βιβλίο ή ο περιορισμός των λέξεων της λογοτεχνικής κριτικής, που παρατηρούνται όλο και συχνότερα στον αμερικανικό Τύπο, δεν απειλεί μονάχα το βιβλίο, αλλά και τις εφημερίδες τις ίδιες. Εχοντας ακόμη στα χείλη τη γεύση της ευφορίας που προκάλεσε ο πολλαπλασιασμός, από το 1995 και μετά, των σελίδων για το βιβλίο στις ελληνικές εφημερίδες, διαβάζουμε με ανησυχία το κείμενο του Κόνελι, ευελπιστώντας ότι το φαινόμενο δεν θα μεταναστεύσει σύντομα και σε ευρωπαϊκά εδάφη και ότι η εντός των τειχών σχετική αισιοδοξία μας για τη μοίρα της κριτικής υποδοχής του βιβλίου δεν βαρύνεται από αναχρονιστικές καθηλώσεις...

«Πριν από δεκαπέντε χρόνια», γράφει ο Μάικλ Κόνελι, «η δημοσίευση του πρώτου μου βιβλίου πέρασε σχεδόν απαρατήρητη. Τυπώθηκαν μόνο 15.000 αντίτυπα της "Σκοτεινής ηχούς" (στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις "Κέδρος") και ο εκδότης δεν καταχώρισε ούτε μία διαφήμιση στις εφημερίδες της χώρας. Το βιβλίο θα μπορούσε εύκολα να είχε αγνοηθεί ή λησμονηθεί ή απλώς χαθεί ανάμεσα στις χιλιάδες βιβλία που κυκλοφορούν κάθε χρόνο. Ομως, ακόμη και χωρίς καμία διαφημιστική ώθηση, το βιβλίο πήρε κριτικές από εφημερίδες μικρές και μεγάλες. Εκείνη την εποχή, σ' όλη τη χώρα, οι εφημερίδες είχαν σοβαρά παραρτήματα αφιερωμένα στο βιβλίο και οι κριτικοί αναζητούσαν με θέρμη νέες φωνές. Το ένθετο "Ο κόσμος του βιβλίου" της "Washington Post" αφιέρωσε μισή σελίδα στο μυθιστόρημά μου, προβλέποντας λαμπρό μέλλον για τον συγγραφέα αλλά και τον πρωταγωνιστή του.

»Αυτή η κριτική καθώς και άλλες προκάλεσαν το ενδιαφέρον. Εδωσαν φόρα στην πορεία του βιβλίου στα βιβλιοπωλεία. Βοήθησαν να καθιερωθεί η φωνή του πρωταγωνιστή, του αστυνόμου Χάρι Μπος, και τώρα, 12 βιβλία αργότερα, ο Μπος έχει πίσω του μια περιπετειώδη (αν και βασανισμένη) ζωή στο Λος Αντζελες. Εχει εξερευνήσει τόπους και δει πράγματα σ' αυτήν την πόλη που οι περισσότεροι απ' όσους ζουν εδώ δεν ξέρουν καν ότι υπάρχουν. Και ταυτόχρονα έχει προσπαθήσει να κατανοήσει την πόλη του και τη θέση του μέσα σ' αυτήν.

»Δεν μπορώ παρά να αναρωτιέμαι πόσο θα είχε αντέξει ο Χάρι, αν γεννιόταν στο περιβάλλον μιας σύγχρονης εφημερίδας. Σ' όλη τη χώρα, οι εφημερίδες συρρικνώνουν τον χώρο, την προσοχή και τη φροντίδα που αφιερώνουν στο βιβλίο. Πρόσφατα, για παράδειγμα, η "Journal-Constitution" της Ατλάντα ανακοίνωσε ότι η θέση του υπεύθυνου βιβλίου καταργείται, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας για περιορισμό του κόστους. Χωρίς όμως ειδικό συντάκτη να διευθύνει το ρεπορτάζ βιβλίου, η εφημερίδα θα βασίζεται αποκλειστικά στις πληροφορίες διαδικτυακών τόπων.

»Αλλά αυτό ήταν το τελευταίο κρούσμα μιας κρίσης που ολοένα διογκώνεται. Η "Chicago Tribune" ανακοίνωσε την περασμένη εβδομάδα ότι μεταφέρει τις σελίδες του βιβλίου από το φύλλο της Κυριακής στο φύλλο του Σαββάτου, το οποίο έχει πολύ μικρότερη αναγνωσιμότητα, μια και οι κυριακάτικες εφημερίδες βρίσκονται στα περίπτερα ήδη από το απόγευμα του Σαββάτου. Στην εφημερίδα "News&Observer", του Ράλεϊ, η θέση του υπεύθυνου βιβλίου καταργήθηκε. Στα "Πρωινά νέα" του Ντάλας, ο κριτικός βιβλίου παραιτήθηκε προ του ενδεχομένου να μειωθούν οι σελίδες του. Τα θέματα βιβλίου κόπηκαν εντελώς από εφημερίδες όπως οι "Sentinel" του Ορλάντο ή ο "Plain Dealer" του Κλίβελαντ. Ακόμη και στους "Times του Λος Αντζελες", την εξαιρετική εφημερίδα της οποίας είμαι περήφανος που υπήρξα ρεπόρτερ, η αλλοτινή μέριμνα για το βιβλίο υποχωρεί. Πάει το ένθετο "Book Review". Πριν από δύο εβδομάδες συγχωνεύτηκε με το ένθετο "Sunday Opinion", ως μέρος του σχεδιασμού για περικοπή σελίδων και εξόδων. Υπάρχουν πολλοί προφανείς επιχειρηματικοί λόγοι για τέτοιες κινήσεις και ίσως οι "Times" να τις αποπειρώνται με τον λεπτότερο τρόπο - διασφαλίζοντας ότι ανάμεσα στην κυριακάτικη, την καθημερινή εφημερίδα και τον διαδικτυακό της τόπο το περιεχόμενο του ενθέτου για το βιβλίο θα εξακολουθήσει να υπάρχει για τους αναγνώστες που το επιζητούν. Σίγουρα, οι εφημερίδες είναι επιχειρήσεις και τα ένθετα βιβλίου δεν είναι κερδοφόρα. Δεν αποσπούν μεγάλη διαφήμιση (και χωρίς αμφιβολία, φέρουν και οι εκδοτικοί οίκοι κάποια ευθύνη για τις συνεχείς περικοπές). Αντίθετα από τις ταινίες ή τα αυτοκίνητα ή ακόμη και τα είδη διατροφής, ελάχιστα βιβλία βγαίνουν στην αγορά με προίκα κάποιο προϋπολογισμό για διαφήμιση. Αυτό γίνεται περισσότερο έκδηλο, όσο όλο και πιο πολλά χρήματα διατίθενται για τη διασφάλιση περίοπτης θέσης στις προθήκες - με δυο λόγια, τα βιβλιοπωλεία πληρώνονται για να κάνουν τη δουλειά τους.

Γι' αυτό καταλαβαίνω γιατί τα στελέχη των εφημερίδων θεωρούν ότι ο χώρος που αφιερώνουν στο βιβλίο συνιστά απώλεια, από οικονομικής πλευράς. Αν και πιστεύω ότι μακροπρόθεσμα αυτό δεν ισχύει.

»Η αλήθεια είναι ότι οι επιχειρήσεις Τύπου και βιβλίου μοιράζονται τον ίδιο φόβο: ότι οι άνθρωποι θα σταματήσουν να διαβάζουν. Αυτός ο φόβος δεν είναι ανυπόστατος. Σε όλη τη χώρα οι κυκλοφορίες των εφημερίδων πέφτουν - και αυτό είναι η κύρια αιτία που οδηγεί στον περιορισμό της βιβλιοκριτικής. Ταυτόχρονα, οι εκδοτικές επιχειρήσεις βασίζονται σε ένα αναγνωστικό κοινό που γερνάει, αδυνατώντας να παραγάγει νέους αναγνώστες. Στο παρελθόν, όμως, τα στελέχη των εφημερίδων αντιλαμβάνονταν καλύτερα τη συμβιωτική σχέση μεταξύ του προϊόντος τους και των βιβλίων. Οι άνθρωποι που διάβαζαν βιβλία διάβαζαν και εφημερίδες. Από αυτό το βασικό δόγμα πήγαζε μια φιλοσοφία: στηρίζοντας τα βιβλία, στηρίζεις την ανάγνωση. Στηρίζοντας την ανάγνωση, στηρίζεις τις εφημερίδες. Οι σελίδες του βιβλίου μπορεί να μη φέρνουν διαφήμιση, αλλά σε βοηθούν να δημιουργήσεις και να κρατήσεις το αναγνωστικό κοινό σου. Φοβάμαι ότι αυτή η φιλοσοφία έχει εκλείψει από τις αίθουσες συσκέψεων· ότι οι προσπάθειες για περιορισμό του κόστους θα πλήξουν και τα βιβλία αλλά και τις εφημερίδες στο μέλλον. Τα βραχυπρόθεσμα κέρδη θα γίνουν μακροπρόθεσμες απώλειες.

»Αυτή η κατάσταση μου θυμίζει μια κοινή αλήθεια που ανακάλυψα, κατά τη διάρκεια των ερευνών μου για τα αστυνομικά μου μυθιστορήματα, συνομιλώντας με πολλούς ντετέκτιβ: ότι όταν επιχειρούν μια αναδρομή στα γεγονότα που προηγήθηκαν ενός εγκλήματος, διαπιστώνουν ότι τα θύματα έχουν κάνει απανωτά λάθη, λάθη που προκάλεσαν την έκθεσή τους στο έγκλημα. Φοβάμαι ότι οι εφημερίδες κάνουν το ίδιο πράγμα, διαπράττοντας λάθη που τελικά θα επιταχύνουν την ίδια τους την πτώση».