Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Ο «βιογραφισμός» των πρώιμων μελετητών του Καρυωτάκη επανέφερε διαρκώς την αυτοκτονία στο επίκεντρο, επιτρέποντας στην ευτελή βιογραφία να παλιρροεί προς την ουσία της ποίησης: εκεί το μυθιστόρημα ξαναγραφόταν σε κοινωνιολογικά, εθνικά ή λογοτεχνικά συμφραζόμενα - και η πλοκή του (οι στίχοι) προετοίμαζε την έκβασή του (την Πρέβεζα). Πάνω σ' αυτό το μοντέλο ανάγνωσης σχεδιάστηκε η πιο κτηνώδης υπόθεση εργασίας που διατυπώθηκε ποτέ στο πλαίσιο της Ιστορίας της ελληνικής ποίησης. Κατ' αυτήν, η αυτοκτονία του Καρυωτάκη ήταν η συνειδητή υπογράμμιση του τέλους μιας εποχής αλλά κι ενός ορισμένου, εξαντλημένου κατ' ανάγκην τρόπου να γράφεται η ποίηση. (Ειδάλλως -ρωτάμε- γιατί ο Καρυωτάκης και ο Λαπαθιώτης τίναξαν αυτοβούλως τα πέταλα; Γιατί ο Αγρας άφησε τη ζωή του να φυλλορροεί; Γιατί ο Παπανικολάου κατέρρευσε υπό την επίδραση της ηρωίνης και του «Μπουκέτου»;) Με δυο λόγια: η αυτοκτονία ήταν αναγκαία. Το μακάβριο αυτό συμπέρασμα (που η διατύπωσή του έμοιαζε ν' αφορά μάλλον σε φόνο) ήταν γενικής ισχύος, εφόσον προέκυπτε συλλήβδην από αρνητές και θαυμαστές του έργου του Καρυωτάκη. Αποδόθηκε άλλωστε στον αυτόχειρα μέσω της τελευταίας του επιστολής και, αναδρομικά, των ποιημάτων του - κι επικυρώθηκε από την περιώνυμη φράση του Παπανικολάου: «Είχε βρεθεί ο ποιητής που έλειπε στον νεκρό της Πρεβέζης».

Ναι, αλλά για να στηριχτεί αυτή η υπόθεση εργασίας στην ακέραιη μορφή της, να ισχύσει δηλαδή και ως προς το αναγωγικό σκέλος της διαμορφώνοντας σχήμα ερμηνείας της ποίησης και της μοίρας της, χρειάστηκε να διασώσει τον «βιογραφισμό» στα θεμέλιά της και -ταυτοχρόνως- να διεκπεραιώσει το ήθος του μέσω μιας υπερδομής που έμοιαζε με ρητή αποκήρυξή του: Η υπερδομή αυτή κατασκευάστηκε με κείμενα που αγνοούν (δήθεν) προγραμματικά τα βιογραφικά δεδομένα, προκειμένου να εγκύψουν στην ιστορικότητα της ίδιας της ποίησης του Καρυωτάκη και περαιτέρω στις τεχνικές και το ύφος της - στην πραγματικότητα, όμως, μεταφέρουν στο πεδίο της λογοτεχνικής κριτικής ή της φιλολογικής έρευνας αυτούσια την ευτελή βιογραφία εξαιτίας μιας ουσιώδους αλλοίωσης του ίδιου του πυρήνα τους.

Ο Ελιοτ διαμαρτυρήθηκε, κάποια στιγμή, για την επιμονή των μελετητών του Σέξπιρ να σχολιάζουν το πρόσωπο Αμλετ: τον ρόλο. Μας ενδιαφέρει το έργο «Αμλετ», αντέτεινε. Αυτή η μισή αλήθεια ορθώς διατυπώθηκε κι εμπεδώθηκε. Η άλλη μισή έχει αντίθετο πρόσημο: Αν ο μονόδρομος της προσήλωσής μας στο έργο δεν μας φέρει να ξαναβρούμε στην άλλη όχθη του έργου τον Αμλετ, εγκλωβιζόμαστε στην αυτοαναφορά - και η ποίηση γίνεται μια διακοσμημένη ψευδοροφή, που οι μαίανδροί της μας έλκουν κατακορύφως. Ο «βιογραφισμός» στηριζόταν σε μια μόνιμη σύγχυση ανάμεσα στους δύο Αμλετ, ας πούμε. Ταυτοχρόνως όμως, συναιρώντας το βάρος της ζωής και τη μοίρα του έργου στην ενιαία χειρονομία του αυτόχειρα, διέσωζε τον ωχρό, παραμορφωμένο αντικατοπτρισμό ενός αιτήματος ενότητος, όπου απηχείται το αληθινό διακύβευμα της ποίησης του Καρυωτάκη. Ο Αγρας ήταν ο πρώτος που είδε ότι έπρεπε να προσπελάσουμε αυτό το αίτημα εισχωρώντας από την πύλη της τεχνικής και του ύφους, όχι όμως να το εγκαταλείψουμε - γι' αυτό και παραμένει ο καλύτερος κριτικός του Καρυωτάκη. Προώθησε λοιπόν μιαν εκλεπτυσμένη (και, από μιαν άποψη, αναπόφευκτη) εκδοχή «βιογραφισμού», εκδοχή όμως η οποία σε κάθε περίπτωση απέτρεπε τη σύγχυση: Υπέδειξε μια κλιμακούμενη προσέγγιση, η οποία αποκαθιστούσε τα δικαιώματα του έργου και ταυτοχρόνως επανέφερε την πανταχού παρούσα αυτοκτονία μόνο για να την αφήσει ν' αφομοιωθεί μες στην ενότητα - ν' αφομοιωθεί όπως ο θάνατος όταν ολοκληρωθεί το φυσιολογικό πένθος.

Υποκαθιστώντας στην ενότητα, που εγκαταλείφθηκε, ένα σύνολο διαδοχικών, μερικευμένων, αυτόνομων προσεγγίσεων (προϋποθέτοντας δηλαδή τον κερματισμό που κατοπτρικά αναπαρήγαγε η «Χρονογραφία»), τα κείμενα της υπερδομής απεμπόλησαν την ουσία του κειμένου του Αγρα - αφού μόνον έτσι ήταν δυνατόν να τεθούν οι προϋποθέσεις του αναγωγισμού. Απεμπόλησαν ταυτοχρόνως τη δυνατότητα να αφομοιωθεί η αυτοκτονία. Ο επιμερισμός κράτησε το πτώμα του Καρυωτάκη συμβολικά άταφο, να διαμελίζεται στις αναγωγικές χρήσεις του - και η επίσημη άποψη για το έργο του αναπτύχθηκε βάσει μιας διαδικασίας που μοιάζει πολύ με τους μηχανισμούς του παθολογικού πένθους.

Στο πεδίο της αψευδούς ρητορικής, όλα σχεδόν τα κείμενα που στοιβάζονται έκτοτε δίνουν μια παράδοξη, στ' αλήθεια, εικόνα: Βρίθουν παραπομπών (συνήθως σε ομοίως ασήμαντο υλικό) και ταυτοχρόνως παριστάνουν ότι το θέμα θίγεται για πρώτη φορά. Εξαντλούν (υποτίθεται) τις πιθανές προσεγγίσεις, τελικά όμως μία και μόνη άποψη για τον Καρυωτάκη καταφάσκεται και ανακυκλώνεται καθώς οι επίδοξοι μελετητές ακούγονται καθένας με τη σειρά του στο ίδιο τροπάρι. Σκηνοθετούνται ως κείμενα «επί της ουσίας», όμως το κλωθογύρισμα (ρητορικό σύστοιχο της μικρολογίας) περιφράσσει την ουσία με μιαν άτυπη απαγόρευση: Χαράσσοντας το περίγραμμά της, τα κείμενα αυτά δεν την ορίζουν. Αποκρύπτουν το γεγονός ότι τους είναι απρόσιτη - κι άλλωστε, από την άποψή τους, ήταν αδύνατον να βρίσκεται εκεί. Εκεί, κρατώντας το περίγραμμά της, βρίσκεται ένα σχέδιο με κιμωλία - το ίδιο που μένει στον τόπο της αυτοψίας όταν σηκώσουν τον νεκρό. Καθώς το ευτελές βάρος της βιογραφίας ανασυγκροτείται μεταφορικά (όμως απρόσκοπτα, άνετα, επαναληπτικά) στο επίκεντρο της επίσημης ανάγνωσης της ποίησης του Καρυωτάκη, συνθλίβοντας την αλήθεια αυτής της ποίησης, η ρητορική των «επί της ουσίας» κριτικών εκτυλίσσεται ως αναπαράσταση: Θυσιάζοντας την ουσία, αυτά τα κείμενα εκδραματίζουν ένα αίσθημα ενοχής. Ο ίδιος ο Καρυωτάκης άλλωστε δεν προσφέρθηκε στη φαντασία των ερευνητών ως εξιλαστήριο θύμα;