Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Τολμηρό το εγχείρημα του κριτικού Lee Siegel να διερευνήσει το διαδικτυακό σύμπαν αποστασιοποιούμενος από τη σαγήνη του και επικεντρωνόμενος στις σκοτεινές, αμφίβολες πλευρές του. Ερευνες και διαδικτυακή περιπλάνηση χρόνων κατέληξαν στο βιβλίο Against the Machine: Being Human in the Age of the Electronic Mob («Ενάντια στη μηχανή: όντας άνθρωπος στην εποχή του ηλεκτρονικού όχλου», εκδ. Spiegel & Grau), και στο όχι και τόσο αισιόδοξο, ή τουλάχιστον δημοφιλές, συμπέρασμα: το Ιντερνετ προωθεί ένα είδος πολιτισμικής παχυσαρκίας, μια ισοπεδωτική, παχυδερμική αντιμετώπιση των πολιτισμικών φαινομένων· ο αχανής του χαρακτήρας, θετικός σύμφωνα με τους περισσότερους χρήστες του, απειλεί την πνευματική μας υγεία. Και ενώ οι δημοσιογράφοι και οι κριτικοί θα έπρεπε να προσεγγίζουν το νέο αυτό μέσο με υγιή σκεπτικισμό, υποκλίνονται δουλικά στην πιο πρόσφατη online τάση, παροτρύνοντας το κοινό να εναγκαλιστεί άκριτα την τεχνολογία. Ενάντια στον «τεχνολογικό θριαμβευτισμό» που ο Σίγκελ βλέπει να επικρατεί στον πολιτισμό μας, το ανεπτυγμένο επιχείρημα του βιβλίου του διερευνά, με τα όπλα της πολεμικής, το κατά πόσο οι ευκολίες, η άνεση και η γοητεία του Διαδικτύου επιδρούν στην κριτική μας δυνατότητα.

Τρία είναι τα θέματα στα οποία επανέρχεται ο συγγραφέας, παρά την ευρύτητα της προσέγγισής του: η σχέση του Ιντερνετ με τη δημοκρατία, η διάβρωση από την πλευρά του Διαδικτύου των δεδομένων της γνώσης και της δαημοσύνης, και ο ρόλος του Ιντερνετ στην εμπορευματοποίηση της ιδιωτικής ζωής. «Αν επικρίνεις το Ιντερνετ κατηγορείσαι ότι επικρίνεις τη δημοκρατία», γράφει ο Σίγκελ. Αδικο έχει; Εδώ και χρόνια επικρατεί η αντίληψη ότι το Διαδίκτυο προκρίνει τον ελεύθερο λόγο, ευνοεί τις δυναμικές, αν και συχνά βιτριολικές συζητήσεις μεταξύ των πολιτών στο Web, ενθαρρύνει τις υγιείς δημοκρατικές διαμάχες. Κάπως αλλιώς, ωστόσο, το βλέπει ο Σίγκελ: «Οι χρήστες του Ιντερνετ γενικά και οι μπλόγκερ ειδικότερα κατοικούν σε έναν εντελώς απομονωμένο κόσμο, μέσα στον οποίο οι άλλοι άνθρωποι υπάρχουν ως φασματικές μορφές που υποστασιοποιούνται μέσω της ιδέας που έχουν οι χρήστες ή οι μπλόγκερ γι' αυτούς. Να γιατί το λυσσαλέο μίσος ενσκήπτει τόσο εύκολα».

Οσο κι αν μερικές φορές οι αιτιάσεις του συγγραφέα περί αντιδημοκρατικότητας του Διαδικτύου φτάνουν σε ακραία άρνηση του μέσου και στην επινόηση όρων όπως μπλογκοφασισμός, δεν θα μπορούσε κανείς να μη συμφωνήσει στην παρατήρησή του ότι η μπλογκόσφαιρα είναι ικανή να ενσωματώσει τις χειρότερες εκφάνσεις της δημοκρατίας (όπως και τις καλύτερες). Ο τρόπος με τον οποίο αναλύει ο Σίγκελ τη στάση της μπλογκόσφαιρας ενάντια στα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας είναι ενδεικτικός· «Ο ντόρος περί "πολιτών-δημοσιογράφων" που θα καταλάμβαναν τη Βαστίλη των κατεστημένων δημοσιογραφικών θεσμών εξαντλήθηκε πολύ νωρίς», σημειώνει. Και έχει δίκιο. Σήμερα τα περισσότερα ιστολόγια περιορίζονται σε εκτενή σχόλια και συζητήσεις πάνω σε ειδήσεις που παρήγαγαν αυτοί ακριβώς οι «θεσμοί», χωρίς να αποτολμούν μια ποιοτική αναμέτρηση μαζί τους.

Ο Σίγκελ υπερασπίζεται σθεναρά την εγγραμματοσύνη, τις δεξιότητες, τις ειδικές γνώσεις, αντιστρατευόμενος τους μπλόγκερ που όλα αυτά τα βλέπουν ως εκφάνσεις ελιτισμού, εκδηλώσεις προνομιακής κοινωνικής προέλευσης. «Κάθε επάγγελμα προϋποθέτει εκπαίδευση», γράφει ο Σίγκελ, κι αυτό ισχύει τόσο για τους δημοσιογράφους όσο και για τον καθένα. Κανείς, μας θυμίζει, δεν θα κατέφευγε στις υπηρεσίες ενός «πολίτη-καρδιοχειρουργού». Ταυτόχρονα, ο Σίγκελ μοιάζει ιδιαίτερα ενοχλημένος από τον εκπεσμό της εγκυρότητας της κριτικής: όπως και οι ταξιδιωτικοί πράκτορες, οι κριτικοί είδαν το επάγγελμά τους να υποχωρεί λόγω του Ιντερνετ, επισημαίνει. Ωστόσο, όπως ο επιβάτης που αγόρασε βολικότατα το εισιτήριό του online συχνά ανακαλύπτει ότι είναι απροστάτευτος απέναντι στις αυθαιρεσίες των αεροπορικών εταιρειών, έτσι και η αμεριμνησία με την οποία η κουλτούρα μας εναγκαλίζεται την «κριτική του καθενός» μάς αποστερεί από τα κριτήρια με τα οποία αποτιμούσαμε την ποιότητα της μουσικής, της τέχνης, της λογοτεχνίας· κι έτσι καταντάμε έρμαια της κοινής γνώμης, όπως αυτή καταγράφεται, π.χ., στις ιεραρχήσεις του Amazon.

Το παράδειγμα της οnline εγκυκλοπαίδειας Wikipedia είναι παραπάνω από εύγλωττο - γιατί αν οι ερασιτεχνικές πρωτοβουλίες μάς προσφέρουν τεράστια άνεση και ετερογένεια απόψεων, αυτό συχνά συμβαίνει εις βάρος της αξιοπιστίας και της αντικειμενικότητας. Οι ενθουσιώδεις οπαδοί της Wikipedia ισχυρίζονται ότι «εκδημοκρατίζει τη γνώση». Ο Σίγκελ, αντίθετα, την επικαλείται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της επικρατούσας σύγχυσης μεταξύ πληροφορίας και γνώσης.

Ούτε όμως για την περίφημη διαδικτυακή «αυτοέκφραση» έχει πολλά καλά να πει ο συγγραφέας. Sites όπως το MySpace ή το YouTube δεν συνιστούν κατ' αυτόν επίδειξη δημοκρατικής ευφυΐας αλλά μάλλον ένα αχανές πείραμα πάνω στο μάρκετινγκ του εαυτού. «Η αντιμετώπιση, από πλευράς του Internet, των "καταναλωτών" ως "παραγωγών" έχει μεταμορφώσει την εσωτερική ζωή σε έναν προχωρημένο τύπο εμπορεύματος», γράφει, υπογραμμίζοντας πόσο δύσκολο είναι να διαμορφώσει κανείς ένα ζωτικό χώρο μακριά από το Διαδίκτυο, μακριά από την οικονομία. Και επιπλέον, εμπορευματοποιώντας την προσωπική εμπειρία κινδυνεύουμε να χάσουμε τη δυνατότητα διάκρισης μεταξύ τέχνης και αυτοέκφρασης. Η τέχνη, θυμίζει ο Σίγκελ, «μας μιλάει ακόμη κι όταν δεν γνωρίζει ότι βρισκόμαστε εκεί».

Οπως συμβαίνει με κάθε πολεμική, το βιβλίο του Σίγκελ μάλλον εγείρει παρά απαντά σε ερωτήματα. Μολονότι, καθώς σημειώνει, τον ενδιαφέρει να διερευνήσει «σχήματα συμπεριφοράς που δημιουργεί το Ιντερνετ το ίδιο, προβλήματα που ανακύπτουν από την καθημερινή διαδικτυακή ρουτίνα», ο συγγραφέας σπάνια προχωρεί μακρύτερα από την περιγραφή μερικών ακραίων παραδειγμάτων τέτοιων συμπεριφορικών σχημάτων. Και, ασφαλώς, είναι πολύ νωρίς για να βγάλει κανείς συμπεράσματα ως προς τις αλλαγές της συμπεριφοράς που επιφέρει το Ιντερνετ. Κανείς δεν ξέρει αν το κοσμοείδωλο των νεότερων γενεών θα σφραγιστεί με μια εκ γενετής ευπιστία στον κυβερνοχώρο ή αν η πρώιμη κατάδυσή τους στο Ιντερνετ θα γονιμοποιήσει την αμφιβολία και την κριτική τους διάθεση.

Είναι βιβλίο αναγκαιότητας το «Ενάντια στη μηχανή», γράφει στην εφημερίδα «Sun» της Νέας Υόρκης η Κριστίν Ρόουζεν, σύμβουλος στο Κέντρο Δεοντολογίας και Δημόσιας Πολιτικής της Ουάσιγκτον. «Το κουράγιο του Σίγκελ να καταπιαστεί με το δύσκολο και ολωσδιόλου αντιδημοφιλές έργο της πολιτισμικής κριτικής μιας τόσο αχανούς και ετερόκλητης οντότητας, όπως το Ιντερνετ, είναι θαυμαστό. Το βιβλίο του δεν είναι προσηνές. Ο συγγραφέας εμφανίζεται άτεγκτος απέναντι στους δημοσιογράφους που θεωρούν ιδιαιτέρως συμπαθή τη διαδικτυακή κουλτούρα και ειρωνικός με όσους προσβλέπουν στις ευκαιρίες και παραβλέπουν τους κινδύνους του Ιντερνετ. Το μένος του ενάντια στον "ηλεκτρονικό όχλο" και ο υψηλός τόνος της παρέμβασής του, ωστόσο, συγχωρείται αν αντιπαραβληθεί προς τον υπερθερμασμένο τεχνο-ενθουσιασμό της σύγχρονης κουλτούρας. Θυμίζοντάς μας την παρατήρηση του Σπινόζα "όλα τα εξαιρετικά πράγματα είναι και δύσκολα και σπάνια", ο Σίγκελ μας προκαλεί να αναλογιστούμε τους κινδύνους που διατρέχει ο πολιτισμός και η ανθρωπότητα όταν εναγκαλιζόμαστε μια τεχνολογία που καθιστά τα πάντα εύκολα και συνηθισμένα».