Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

Ο αείμνηστος Γ.Π. Σαββίδης εγκαίρως διαισθάνθηκε στο μακρύ ποδάρι του Μιχαλιού, που εξείχε από το φέρετρο («ήταν λίγο μακρύς ο φουκαράκος»: Κ.Γ. Καρυωτάκη, «Ελεγεία και Σάτιρες»), ένα σχήμα υπαλλαγής: Δεν επρόκειτο για τον άταφο νεκρό, αλλά για την τέχνη του που έμενε ακήδευτη, δηλαδή δεν μετουσιωνόταν σε μνήμη της ποίησης, όπως η ποίηση έκτοτε γράφτηκε και κυριάρχησε και γελοιογραφείται. Η αυτοκτονία του Καρυωτάκη παραμένει αναφομοίωτη επειδή τα κείμενα που απηχούν την κυρίαρχη ιδεολογία περί ποίησης συμβόλισαν με το σχήμα του «νεκρού της Πρεβέζης» αφ' ενός όλα όσα απωθήθηκαν για να διαμορφωθεί αυτή η ιδεολογία, αφ' ετέρου τον τρόπο με τον οποίο απωθήθηκαν. Με μιαν αλυσίδα αναγωγών μετέφεραν (όπως κι αν εννοήσουμε τη λέξη) εντός των κειμένων το σύμβολο του αυτόχειρα, μετακυλίοντάς το από χρήση σε χρήση του: Τα δεδομένα του βίου εκφυλίστηκαν σε σαπουνόπερα, κι εκείνη μετουσιώθηκε σε «ιστορικό» δράμα για να εκτυλιχθεί στον πυρήνα του έργου. Προηγουμένως, έπρεπε η ίδια η μιμητική ρίζα της ποίησης να ξεριζωθεί από 'κεί: Η φόρμα, μετωνυμία ενός πεπρωμένου, ορίστηκε σαν αντανάκλαση του «περιβάλλοντος», της «εποχής». Το «νόημα», πάλι, βρέθηκε να πιέζει τη φόρμα προς την κατεύθυνση αυτής της αντανάκλασης - κι έπειτα, για τον ίδιο λόγο, να την εξαρθρώνει. Πυροδοτήθηκε, κατ' αυτόν τον τρόπο, μια διαδικασία που χωρίζει το ποίημα από τον εαυτό του, φορτώνοντας σ' αυτόν τον αποδιοπομπαίο εαυτό ένα αμάρτημα το οποίο, στην πραγματικότητα, μεταφράζει σε ηθική διάλεκτο την αδυναμία των ίδιων των ανθρώπων που εκτελούν το διαχωρισμό να κατανοήσουν την ποίηση. Απ' αυτό το αμάρτημα απορρέει η ενοχή, στο έδαφος της οποίας καλλιεργήθηκε το παθολογικό πένθος.

Η ενδιάθετη βία μιας τέτοιας διαδικασίας, στραμμένη εναντίον της ίδιας της συνθήκης αληθείας της ποίησης, διαχύθηκε αναπόφευκτα: διαχώρισε τους ποιητές σε καρυωτακικούς και μη, σαν να ήταν η ποίηση του Καρυωτάκη ανάπτυγμα κάποιας μανιέρας που στοίχειωσε (το φάντασμα του «καρυωτακισμού» ξαναχτύπησε πρόσφατα, όντως). Διαχώρισε το μείζονα τόνο της ποίησης του Καρυωτάκη από τις ελάσσονες προϋποθέσεις της (προϋποθέσεις που το συλλογικό όνομά τους είναι «γενιά του '20»). Διαχώρισε, τέλος (αυτή η κατ' εξοχήν διαδεδομένη ανοησία ανανέωσε την ισχύ της στις μέρες μας), το κάθε ποίημα σε ρίμες και άλλα παραδοσιακά ευρήματα, τα οποία έμειναν να αιωρούνται στο σκοτεινό παρελθόν καθώς η υπερφυγόκεντρος της μετρικής ανάλυσης περιστρεφόταν ιλιγγιωδώς - ενώ στον πυθμένα σχηματιζόταν αργά ένα φωσφορίζον ίζημα στίχων ελευθερωμένων ή και ελεύθερων. Θα το περισυνέλεγε ο Σεφέρης με το φαράσι.

Από το χείλος όπου μας οδηγούν αυτές οι αστειότητες μπορεί εύκολα να ξετυλιχτεί το κουβάρι της παράνοιας - και μάλιστα σε άπειρο βάθος: η διάδοσή τους, η συναίνεση που εξασφάλισαν, η απροκάλυπτη βία με την οποία απωθούν οτισδήποτε παρασαλεύει την ισχύ τους - όλα αυτά απαιτούν μιαν εξήγηση που συχνά παγιδεύτηκε σε ταυτολογίες (ο κομφορμισμός της κριτικής δεν είναι ερμηνεία: η βλακεία είναι κι αυτή μια ουλή), συχνότερα αποτύπωσε ένα διωκτικό παραλήρημα: δεν εξυφάνθηκε κάποια συνωμοσία, εννοείται. Εντυπωσιαζόμαστε βέβαια - είναι λογικό. Για ν' απωθηθεί ο Καρυωτάκης απωθήθηκαν, επιλεκτικά θα 'λεγε κανείς, από τον ορίζοντα της ποίησης κι όλα όσα, δικά μας και ξένα, επέτρεπαν να τον διαβάσουμε σωστά: ο Ελιοτ, φέρ' ειπείν, μισομεταφράστηκε, όμως ο Λαφόργκ, ο Κορμπιέρ (λεία κάτοπτρα της «μεταφυσικής» ποιότητας του Καρυωτάκη) υπερπηδήθηκαν κι ο Donne, ο Crashaw (κάτοπτρα κυρτά) παραμένουν, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, αμετάφραστοι. Η δική μας παράδοση, συμπιεσμένη από την ημιμόρφωση που αντιστοιχεί σ' αυτήν τη μερίκευση, αναδιατάχθηκε σ' ένα σχήμα ανισόρροπο και λειψό: πρέπει να είναι τρομερή η ένταση που το εμποδίζει να καταρρεύσει. Δικαιούμαστε να υποθέσουμε ότι εκεί που διακυβεύεται η αυτογνωσία μας κάτι κρίσιμο συνεθλίβη και αποσιωπήθηκε: κάτι που η ποίηση του Καρυωτάκη το αναδιατυπώνει για λογαριασμό μας διαρκώς, γι' αυτό και αενάως συνθλίβεται μαζί του.

Ο Αγρας άγγιξε τη μιμητική ρίζα της ποίησης όταν παρατήρησε πως η μορφολογία των ποιημάτων του Καρυωτάκη επέτρεπε στον αναγνώστη να «παίζει τον Καρυωτάκη». Ομως το να παίζει κανείς ειδικά τον Καρυωτάκη σημαίνει πως ξαναγγίζει αυτή τη ρίζα - γυμνή. Δεν είναι παράδοξο το αντανακλαστικό που απωθεί την απόλυτη οδύνη. Ο κύκλος με την κιμωλία, στην περίμετρο του οποίου οι ευτελείς προσεγγίσεις αναχαιτίζονται, περιφράσσει τον τόπο όπου ένα παιδάκι διχάζεται οδυνηρά ανάμεσα στη μητέρα που το γέννησε και στη μητέρα που το ανάστησε. Ο Καρυωτάκης συνοψίζει σε έμμονη ιδέα της ποίησης την προσήλωση του Σολωμού στις μορφές - και αναδιαπραγματεύεται αυτή την ιδέα επ' άπειρον στις μορφές που παίρνει η δική του προσήλωση: μορφές λοξές, παροξυμένες- κι όμως παράξενα συμμετρικές, λέει ο Αγρας. Η αμλετική αυτή συμμετρία, φωτισμένη από το θάνατο, προβάλλει το αληθινό σχήμα της ποίησης στην ειρωνική διατύπωση του Υστερόγραφου: «Ορισμένως θα γράψω κάποτε τις αναμνήσεις ενός πνιγομένου».