Ελευθεροτυπία - Απογευματινή Αδέσμευτη Εφημερίδα

ΧΡΗΣΤΟΣ ΧΡΥΣΟΠΟΥΛΟΣ
Η λονδρέζικη μέρα της Λώρας Τζάκσον
«ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ»
ΣΕΛ. 205, ευρώ 14

Η Λώρα (Ράιντινγκ) Τζάκσον έχει τοποθετηθεί κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαπενταετίας μεταξύ των σημαντικότερων φυσιογνωμιών της θεωρίας της λογοτεχνίας ανά τον κόσμο. Γεννημένη το 1901 στη Νέα Υόρκη, από γονείς εβραϊκής καταγωγής, που ήταν μετανάστες πρώτης γενιάς στις ΗΠΑ, η Ράιντινγκ (ο πατέρας της ονομαζόταν Ράιχενταλ, αλλά υιοθέτησε το Ράιντινγκ όταν η ίδια βρισκόταν ακόμη στο Δημοτικό) σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ και το 1920 παντρεύτηκε τον ιστορικό Λούις Γκότσλοκ, με το όνομα του οποίου και δημοσίευσε, τρία χρόνια μετά τον γάμο τους, τα πρώτα της ποιήματα. Διακρίθηκε σχεδόν αμέσως ως ποιήτρια, ενώ το 1925 χώρισε και συνδέθηκε ερωτικά με τον Αγγλο μελετητή, μυθιστοριογράφο και ποιητή Ρόμπερτ Γκρέιβς. Οσο έμεινε μαζί του δημοσίευσε ποιήματα, κριτικές και πεζά, αλλά μετά την οριστική διακοπή της σχέσης τους, το 1939, αποκήρυξε την ποίηση και αφοσιώθηκε στη θεωρία, συντάσσοντας ένα ογκώδες δοκίμιο ποιητικής («Rational Meaning: Α New Foundation for the Definition of Words and Supplementary Essays»), στο οποίο υποστήριξε πως η στιχουργική τέχνη αποτελεί ένα είδος επικοινωνιακής αποτυχίας, αφού ποτέ δεν θα μπορέσει, όσες προσπάθειες κι αν καταβάλει, να εκφράσει τη σιωπή.

Από την απόπειρα αυτοκτονίας στη θεωρητική ζωή

Το θεωρητικό έργο της Λώρας (Ράιντινγκ) Τζάκσον, βασισμένο στη φιλοσοφία της γλώσσας και στη γλωσσολογία, είδε εξ ολοκλήρου το φως της δημοσιότητας το 1993, δύο χρόνια μετά τον θάνατό της, οπότε και άρχισε να συζητιέται ευρέως. Του έργου προηγήθηκε, ωστόσο, ένας θυελλώδης βίος. Ο δεσμός με τον Γκρέιβς υπήρξε από την αρχή ώς το τέλος ένα τεράστιο βάρος. Η Λώρα τον μοιράστηκε με τη σύζυγό του Νάνσι Νίκολσον επί μία τετραετία και στις 27 Απριλίου 1929 δεν άντεξε: πήδηξε από το παράθυρο του δευτέρου ορόφου του σπιτιού τους στο Χάμερσμιθ του Λονδίνου, ενώ λίγο αργότερα ο ποιητής την ακολούθησε αλλόφρων στο κενό, βουτώντας από ένα επίπεδο πιο κάτω. Ο Γκρέιβς δεν είχε ούτε αμυχή. Η γυναίκα του ήταν παρούσα στη σκηνή της Λώρας μπροστά στο παράθυρο και μια μαρτυρία τη θέλει να τον αποτρέπει από το να την εμποδίσει να δρασκελίσει το γείσο. Η Λώρα, πάλι, έσπασε τη σπονδυλική της στήλη και χρειάστηκαν πολλές και επώδυνες επεμβάσεις προκειμένου να γίνει καλά. Κατόπιν αυτών η Λώρα αφοσιώθηκε στη θεωρητική ζωή, τελειώνοντας ήρεμα τις μέρες της στο Γουαμπάσο της Φλόριντα, δίπλα στον δεύτερο σύζυγό της, που δεν ήταν άλλος από τον κριτικό του περιοδικού «Time» Μπ. Τζάκσον.

Ο Χρήστος Χρυσόπουλος μας έβαλε στον παράξενο κόσμο της Λώρας (Ράιντινγκ) Τζάκσον πριν από μερικούς μήνες, δημοσιεύοντας δείγματα του θεωρητικού της λόγου στο περιοδικό «Ποιητική», στις σελίδες του οποίου φρόντισε να κάνει και μια ευρύτερη παρουσίαση της καλλιτεχνικής της προσωπικότητας. Με τη «Λονδρέζικη νύχτα της Λώρας Τζάκσον», που αποτελεί το καινούριο του μυθιστόρημα, ο Χρυσόπουλος συγκεντρώνει την προσοχή του στις πρώτες εμπειρίες της ποιήτριας μετά την απόπειρα αυτοκτονίας, συνδέοντας δραματουργικά τις αφασικές καταστάσεις στις οποίες οδήγησε εκ των πραγμάτων η μορφίνη την ηρωίδα του (χωρίς αυτήν θα ήταν αδύνατον να υπομείνει τους πόνους του τραυματισμού της) με τη θεωρητική στάση την οποία ανέπτυξε η ίδια πολλά χρόνια αργότερα απέναντι στην ποιητική τέχνη.

Αγώνας ενάντια στον εγκλεισμό

Στα λιγοστά και ολιγοσέλιδα, αλλά πυκνογραμμένα και ιδιαίτερα υποβλητικά κεφάλαια του μυθιστορήματός του, ο Χρυσόπουλος παρακολουθεί τη Λώρα όσο προσπαθεί να ξεφύγει από τον κλινικό εγκλεισμό της. Κάθε βήμα της προς το ανοιχτό πεδίο και την ελευθερία σημαίνει και μιαν οδυνηρότερη επιστροφή στα δεσμά της και στον στενό ιατρικό έλεγχο. Μολονότι, πάντως, άκρως καταπιεσμένη από τη χορήγηση των ναρκωτικών, καθώς και βαριά καταπονημένη από την καταβύθισή της στην άβυσσο (καταβύθιση που έχει επιφέρει την ολοκληρωτική σωματική και νοητική της διάλυση, και έχει κάνει κομμάτια τη μνήμη της, για να απωθήσει το τρομακτικό γεγονός της απόπειρας), η Λώρα δεν αποσύρεται από τον αγώνα να κρατηθεί στην επιφάνεια και να αποκτήσει μιαν ορισμένη, έστω και στοιχειώδη, πρόσβαση στο περιβάλλον της, ανασυγκροτώντας, όποτε και όπως μπορεί, τον χαρακτήρα της.

Τα φάσματα, οι αχνές παρουσίες και οι ισχνές οντότητες που κατακλύζουν το σύμπαν της ηρωίδας, ως ασταθείς και ατελείς παραστάσεις μιας μονίμως διαφεύγουσας πραγματικότητας, όπως και η μεγαλειώδης θέλησή της να τα βγάλει πέρα με τα τεράστια εμπόδιά της, παρά τις συνεχείς της ήττες, φτιάχνουν τις καλύτερες σελίδες του βιβλίου του Χρυσόπουλου και ετοιμάζουν μια λειτουργική μήτρα υποδοχής των ιδεών της Λώρας για την ποίηση, όπως προβάλλονται, μέσω μιας σειράς τελεσιγραφικών δοκιμίων, στις επιλογικές του ενότητες. Ετσι, ο θετικός πόλος της νεανικής ψυχής της Λώρας, το να βγει πάση θυσία από τη σύγχυση, να επιβιώσει, έστω και απαλλαγμένη από τη μνήμη της, και να αποδειχτεί, ενδεχομένως, πιο τολμηρή από την τέχνη της, συναντά τον αρνητικό πόλο της ώριμης σκέψης της - το ότι η ποίηση είναι αδύνατον να υπερβεί το λογικό φράγμα το οποίο της θέτει η γλώσσα και να αντικρίσει το κενό.

Η επαφή των δύο πόλων είναι άμεση και καίρια και μας δείχνει πώς από ένα αφηρημένο (αισθητικό και φιλοσοφικό) υλικό μπορεί να σχηματιστεί ένα μυθιστόρημα με σάρκα και οστά, χωρίς δύστοκες αναγωγές και σχηματικές συνεπαγωγές. Το σημαντικότερο: ένα έργο δίχως περιττά λόγια και με πολλή ουσία, το οποίο ξέρει πώς να απευθυνθεί όχι μόνο στον ενήμερο αναγνώστη, αλλά και σε εκείνον ο οποίος, χωρίς ειδικά εφόδια, αρκεί να χρησιμοποιήσει τους κάθε άλλο παρά δύσληπτους δείκτες του για να επικοινωνήσει άνετα και σε βάθος μαζί του.