Ελευθεροτυπία - Η αθηναϊκή άνοιξη του Ερντογάν

Η άνοιξη δεν έχει κάνει ακόμη αισθητή την παρουσία της στη σκονισμένη Αθήνα, όμως ο καιρός δύσκολα θα χαλάσει τη διάθεση του φιλοξενούμενου Τούρκου πρωθυπουργού. Ο κ. Ερντογάν έρχεται στην Αθήνα με νωπές διεθνείς και ευρωπαϊκές δάφνες από την επιτυχή «διεκπεραίωση» του Σχεδίου Ανάν και η επίσκεψή του θ' αποτελέσει δοκιμασία περισσότερο για την κυβέρνηση της χώρας που τον φιλοξενεί, παρά για τον ίδιο και την πολιτική του. Πραγματικά η παρουσία στην Αθήνα του κ. Ερντογάν θα υποχρεώσει την, μέχρι στιγμής, εξαιρετικά φειδωλή σε κινήσεις και δηλώσεις ελληνική κυβέρνηση να δώσει στίγμα δικής της πολιτικής, εφόσον η περίοδος πριν και μετά τη Λουκέρνη, κατά την οποία θα μπορούσε να ισχυρισθεί ότι απλά διαχειριζόταν τις συνέπειες αποφάσεων της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, αποτελεί παρελθόν. Η χάραξη μιας τέτοιας πολιτικής και η «μύηση» του υψηλού επισκέπτη στις πρώτες τακτικές κινήσεις υλοποίησής της δεν θα είναι απλή υπόθεση. Την πρώτη δυσκολία αντιπροσωπεύει αυτός ο ίδιος ο κ. Ερντογάν. Σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε με τις κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ που χάραξαν και υλοποίησαν μια ευρωπαϊκή πολιτική για τα ελληνοτουρκικά, επωφελούμενες και των αγκυλώσεων που δημιουργούσαν στις κινήσεις της Αγκυρας ο κ. Ντενκτάς και το τουρκικό πολιτικοστρατιωτικό κατεστημένο, ο κ. Ερντογάν κάθε άλλο παρά στατικός και προβλέψιμος αντίπαλος είναι. Αντίθετα κατάφερε, αξιοποιώντας αγκυλώσεις και χειρισμούς της δικής μας πλευράς, να εδραιώσει τη θέση του εντός και εκτός Τουρκίας, κάνοντας ακριβώς το αντίθετο από κάθε προκάτοχό του, αξιοποιώντας δηλαδή διαδικασίες και προτάσεις του ΟΗΕ για το Κυπριακό.

Η δεύτερη πρόκληση για την κυβέρνηση του κ. Καραμανλή είναι ότι η χάραξη πολιτικής απέναντι στην Αγκυρα πρέπει να πραγματοποιηθεί μέσα σε ασφυκτικά χρονικά πλαίσια. Στο διάστημα μέχρι το Δεκέμβριο, οπότε θα ληφθεί η απόφαση να δοθεί ή όχι ημερομηνία για την έναρξη διαπραγματεύσεων για την τουρκική ένταξη, η Αθήνα θα πρέπει να λάβει αποφάσεις με σοβαρές, μακροχρόνιες συνέπειες, εφόσον δύσκολα θα υπάρξει στο μέλλον ανάλογη συγκυρία. Εάν η Τουρκία δεν πάρει την ημερομηνία που επιδιώκει, η εσωτερική θέση του κ. Ερντογάν θα εξασθενήσει και, παράλληλα, τα κίνητρά του να ικανοποιήσει την Αθήνα θα παύσουν να είναι πιεστικά. Εάν πάλι οι διαπραγματεύσεις αρχίσουν μετά ένα ή δύο χρόνια, χωρίς συγκεκριμένο χρονικό ορίζοντα ολοκλήρωσής τους, κάτι που αυτή τη στιγμή εμφανίζεται ως το πιθανότερο σενάριο, τα κίνητρα συνδιαλλαγής με την Αθήνα θα υπάρχουν, αλλά θα επηρεάζονται από τις εξελίξεις που δεν είναι εύκολο να προσδιορισθούν αυτή τη στιγμή.

Ενα τρίτο στοιχείο που διαφοροποιεί την κατάσταση που αντιμετωπίζει η σημερινή κυβέρνηση σε σχέση με το παρελθόν είναι πως, μετά τα αποτελέσματα των δημοψηφισμάτων, τα περιθώρια να τεθούν στην Αγκυρα, υπό ευρωπαϊκό περίβλημα, αιτήματα εθνικού ενδιαφέροντος, έχουν στενέψει. Η παρατήρηση αφορά κυρίως το πολιτικό πρόβλημα της Κύπρου, ως προς το οποίο τον πρώτο λόγο θα έχει στο εξής η κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας και για το οποίο, έτσι κι αλλιώς, αυτή τη στιγμή τουλάχιστον, η διατύπωση πειστικών, ευρωπαϊκού χαρακτήρα επιχειρημάτων θα ήταν αμφίβολης αξιοπιστίας. Οσον αφορά τα διμερή ζητήματα, τυχόν ελληνική εναντίωση στο τουρκικό αίτημα, λόγω απουσίας οποιασδήποτε προόδου στις αμιγώς διμερείς ελληνοτουρκικές διαφορές, θα έχει σαφές έρεισμα στα κείμενα της Νίκαιας εάν δεν έχει δρομολογηθεί μέχρι το Δεκέμβριο διαδικασία κοινής υποβολής των διαφορών για την υφαλοκρηπίδα στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Η συγκυρία βέβαια δεν είναι ιδανική, λόγω του κλίματος που έχει δημιουργήσει σε Βρυξέλλες και Ουάσιγκτον η απόρριψη του Σχεδίου Ανάν. Θα πρέπει όμως να καταστεί σαφές στον κ. Ερντογάν ότι η συνέχιση της σημερινής «σκληρής» στάσης κατά τις διαπραγματεύσεις σε επίπεδο υπηρεσιακών παραγόντων, που συνεχίζονται εδώ και καιρό χωρίς ουσιαστικά αποτελέσματα, θα οδηγήσει την Αθήνα σε αλλαγή στάσης απέναντι στην τουρκική υποψηφιότητα. Η νέα πολιτική αυτή θα μπορούσε να εκδηλωθεί βαθμιαία με τη δημόσια υποβάθμιση των ευρωπαϊκών όρων ελληνικού ενδιαφέροντος και την προσχώρηση και της Ελλάδας στην ομάδα εκείνη των ευρωπαϊκών κρατών που εναντιώνονται στην τουρκική υποψηφιότητα για λόγους ουσιαστικού ευρωπαϊκού συμφέροντος. Με άλλα λόγια, να εναντιωθεί και η Αθήνα στο αίτημα της Αγκυρας, λόγω του οικονομικού χάσματος που χωρίζει την Τουρκία από την υπόλοιπη Ευρώπη, κυρίως όμως επειδή όλα τα μέχρι σήμερα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν πως οι νομοθετικές μεταρρυθμίσεις, με τις οποίες η Αγκυρα «υλοποιεί» πολιτικούς όρους της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ιδιαίτερα σε θέματα ανθρώπινων, κοινωνικών, πολιτικών και μειονοτικών δικαιωμάτων δεν εφαρμόζονται ή εφαρμόζονται μερικώς και ατελώς.

Τέλος, κάτι που έρχεται σε αντίθεση με το προηγούμενο ζήτημα, η πολιτική της Νέας Δημοκρατίας απέναντι στην Αγκυρα θα πρέπει να προστατεύσει ένα ουσιαστικό κεκτημένο εκείνης των κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ: τη διαμόρφωση στην άλλη όχθη του Αιγαίου μιας σημαντικής μερίδας κοινής γνώμης που επιθυμεί τη βελτίωση των διμερών σχέσεων με την Ελλάδα και ενθαρρύνει σχετικές κινήσεις της πολιτικής ηγεσίας. Ολοι αυτοί οι λόγοι καθιστούν την επίσκεψη Ερντογάν στην Αθήνα σημαντική, υπό δύο τουλάχιστον έννοιες: αφ' ενός, σηματοδοτεί τη μετάβαση σε μια περίοδο κατά την οποία η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας θα πρέπει να δώσει σαφή δείγματα της δικής της γραφής στην εξωτερική πολιτική, αφ' ετέρου, δε, επειδή με την επίσκεψη αυτή αρχίζει στις ελληνοτουρκικές σχέσεις μια νέα εποχή κατά την οποία ο εξευρωπαϊσμός της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής αγγίζει τα όριά του, ενώ η διεθνοποίηση και ο εξευρωπαϊσμός εκείνης της γείτονος αποκτά, για πρώτη φορά, κάποια συγκεκριμένη υπόσταση.

* Καθηγητής, διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων (ΙΔΙΣ) και πρόεδρος του Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.