Ελευθεροτυπία - Η ελευθερία μας που περπατάει στους δρόμους

Ταξιδεύοντας αυτές τις μέρες των ολιγοήμερων διακοπών είδα εκεί μέσα από το τζάμι ενός όχι και τόσο ικανού οδηγού αυτοκινήτου, χαρακτηρισμό που κρατώ για τον εαυτό μου, χειρονομίες και στάσεις του σώματος, ως άμεσες αναφορές, σε μια ελευθερία «που δεν είναι πλέον δυνατόν να ικανοποιηθεί απλώς από το πρόγραμμα μιας υποταγής στους νόμους». Εγραφε π.χ. η πινακίδα: όριο ταχύτητας 50 χιλιόμετρα και ο πιο νομοταγής πήγαινε με 80 χιλιόμετρα, αφού εκστόμιζε μαζί με την ανάλογη χειρονομία την έκφραση: «τους μ.....ς».

Η επιμονή των εχόντων την ευθύνη να τοποθετήσουν αυτό το όριο, το οποίο μπορεί να έχει τη λογική του, αλλά στην κοινή αντίληψη ελευθερίας είναι απολύτως γελοίο, συμβάλλει στη «μείωση του ρόλου του νόμου επί της ατομικής ζωής» και συνοπτικά «η υποταγή στον νόμο δεν αποτελεί για τον καθένα μας εγγύηση της ελευθερίας μας». Και όπως γράφει ο Αλέν Ρενό η «εγγύηση ότι σε μια πολιτική κοινότητα ο νόμος θα λειτουργεί συνεχώς δεν μου φαίνεται πλέον επαρκής, ώστε να πεισθώ πως στην κοινότητα αυτήν κυριαρχεί η ελευθερία».

Τρώγοντας σε μια απομεμακρυσμένη από τον δημόσιο δρόμο ταβέρνα, διαπίστωσα ότι ένα μέρος του ανθρώπινου μόχθου αποτιμάται εντός μιας «νόμιμης» λειτουργίας, ενώ το άλλο, ανεξάρτητο και ελεύθερο, αποτιμάται ως δικαίωμα ελευθερίας, πέραν του καταναγκασμού του νόμου, τον οποίο ενίοτε οι αχθοφόροι της νομιμότητας ονομάζουν «παραοικονομία».

Εν ολίγοις, ένα μεγάλο μέρος της περιφέρειας αλλά και της Αθήνας και των μεγάλων πόλεων δεν θεωρεί ότι ο νόμος ικανοποιεί-προστατεύει, δεδομένου ότι κατά την κρίση των περισσοτέρων είναι προϊόν συναλλαγής. Η παράβαση του νόμου προσλαμβάνεται ως το «καθεστώς» της προσωπικής μας ελευθερίας. Η άποψη αυτή δεν δημιουργεί απλώς μια παραοικονομία, αλλά οικοδομεί αντίληψη ελευθερίας, η οποία τροφοδοτείται από την παραοικονομία, δηλαδή υπάρχει εντός του χρήματος. Ελευθερία που οικοδομείται εντός του χρήματος και όχι έστω ενίοτε έξω από αυτό, ανοίγει μια πολύ εύκολη οδό για τη σκέψη του κάθε πολίτη. Να αποσπαστεί δηλαδή από αυτό που ο νόμος αποκαλεί «κοινωνία» και να ανακαλύψει ως «αλήθεια» ό,τι του υποδείξει η ατομική του άποψη, που εκλαμβάνει ως ελευθερία.

Η έλλειψη πολιτικών προταγμάτων, καθώς και η έλλειψη εμπιστοσύνης, σε μέρος τουλάχιστον από όσα υπάρχουν, δημιουργεί μια κοινωνία εντός της κοινωνίας, μια παρακοινωνία εν εαυτή, που διαπλέκεται με την εν τω νόμω κοινωνία, το δε κοινωνικό σύνολο αποκαθίσταται μέσω της λειτουργίας του χρήματος. Γι' αυτό η κοινωνία αποκαθιστά την ενότητά της μέσω της επίδειξης και μέσω των πραγμάτων. Παράδειγμα, τα «μενού» των πρωτοχρονιάτικων ρεβεγιόν, σε μια κοινωνία που παραδέχεται ότι το 25% των μελών της ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας. Γι' αυτό και η γελοιότητα, η απατεωνιά, σύμφωνα με τον νόμο, «πλασάρεται» ως ελευθερία της κοινωνίας, αφού «βγαίνουν χρήματα». Οι λεγόμενες μεγάλες ομάδες συμφερόντων επιλέγουν τη σύμπλευση με τις παρυφές έστω του νόμου, οι μικρές ομάδες επιλέγουν την κοινωνική διαφοροποίηση, ως κοινωνική άποψη, που τους βγάζει από την κατάθλιψη της απόρριψης ή της περιθωριοποίησης. Γι' αυτό βλέπουμε διαφορετικές ομάδες να επιτίθενται η μία στην άλλη και γι' αυτό βλέπουμε χώρους στις πόλεις, όπου ατύπως «απαγορεύεται η πρόσβαση». Η ελευθερία εδραιώνεται ως ανταλλαγή τοπικής ισχύος ή ως κατοχή χώρου.

Η κοινωνία, λόγου χάριν, αποδέχεται τους προστάτες των μαγαζιών και η τηλεόραση εικονίζοντας ενέργειές τους τούς καθιστά οικείους, χωρίς να δημιουργείται αντίδραση. Ας μην ξεχνάμε ότι οι ασφαλιστικές εταιρείες διακρίνουν πλέον μεταξύ ληστείας και κλοπής όσον αφορά τις αποζημιώσεις. Με αυτό τον τρόπο στη «λειτουργία» της «νόμιμης» κοινωνίας υπάρχει ο μαγαζάτορας και ο «προστάτης» του. Και όλα τα πιο πάνω θα ξεκαθαρίσουν, αν αναρωτηθείτε: Σε ποια νόμιμη διαδικασία υπάγεται η «φορολογία» του «προστάτη»; Φυσικά ο καθένας μπορεί να σκεφθεί ό,τι θέλει ανάλογο. Πολλοί ίσως θα ισχυρισθούν ότι ακριβώς η δημοκρατία είναι η διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ εκείνων που επιθυμούν να την καταλύσουν και όσων προσπαθούν να την προστατέψουν και όπως και να το κάνουμε υπάρχουν και οι αδυναμίες της. Δεν θα είχε αντίρρηση κανείς, αν στο τέλος η αδυναμία δεν αντιμετωπιζόταν ως συστατικό στοιχείο της κάθε πράξης μας και όχι η κάθε πράξη μας ως προσπάθεια εξάλειψης της αδυναμίας.

Η αστική μας κονωνία δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αρχές, γι' αυτό και οι «εξυπνάδες», για να χρησιμοποιήσω αυτό τον απλό όρο, της άρχουσας τάξης δημιουργούν πιθανώς κέρδη της στιγμής, αλλά είναι και διδακτικώς παραμορφωτικές ως προς τον τρόπο δράσης της παρακοινωνίας. Ο τρόπος αντίδρασης π.χ. δεν είναι πια η συμμετοχή σ' ένα κόμμα, αλλά η συμμετοχή σ' ένα κόμμα είναι απλώς μια πτυχή της αντίδρασης. Γι' αυτό βλέπουμε συνεχώς απίθανους τύπους να αποτελούν στελέχη κομμάτων, να παραιτούνται κ.λπ., όπου η κοινή παρανομία καθιστά την παρανομία νόμιμη. Και γι' αυτό οι διάφοροι τηλε-εισαγγελείς δεν επικαλούνται την ηθική του νόμου, αλλά μια άλλη ηθική κατασκευή, της οποίας θεωρούνται αυθεντικοί εκφραστές, κατασκευάζοντας ένα άλλο είδος ιεροκηρύκων.

Ελευθερία δεν κατανοείται ως συμμετοχή, έστω ρεπουμπλικανικού τύπου, αλλά η συμμετοχή ως μέρος της δημιουργούμενης ελευθερίας, η οποία εν πολλοίς είναι ακατανόητη από τον άλλον/άλλην, ο οποίος/η οποία κατά περίπτωση αναφωνεί εν απογνώσει: Θεέ μου, Θεέ μου! Η ελευθερία μιας παρακοινωνίας που εκδιώκεται περπατά στους δρόμους και μαθαίνει, και κυρίως μαθαίνει νέους τρόπους αντίδρασης απέναντι σ' ένα σύστημα καθολικών αξιών που ελάχιστα τους προστατεύει. Μιλάμε για μίζα, λόγου χάριν, και όπως μου έλεγε ένας επισκευαστής μηχανών η μίζα είναι ο φύλακας της ατομικής μου ευημερίας. Με αυτόν τον τρόπο οι «εξυπνάδες» της άρχουσας τάξης δημιουργούν «απολογίες εγωισμών». Οι απογοητεύσεις και το αίσθημα αδικίας σε μια πλουραλιστική και πολυπολιτισμική κοινωνία μετατρέπει την κάθε ομάδα σε φορέα νόμου, την οποία μια χαλαρή Πολιτεία δεν μπορεί να ελέγξει. Και, φυσικά, ύστερα από αυτό ακολουθεί το κοινό ερώτημα: Γιατί να εκχωρούμε στο κράτος τέτοιες δυνατότητες, αλλά και την ελευθερία μας, αφού δεν μπορεί να μας προστατεύσει; Αυτές είναι απλές κουβέντες της Αθήνας, των μεγάλων πόλεων αλλά και της επαρχίας. Συνήθως, όταν δεν ακούγονται, σημαίνει ότι μια άλλη κοινωνία, μια παρακοινωνία έχει δημιουργήσει τους δικούς της θεσμούς, ενώ οι επίσημοι μόνον ως επίφαση χρησιμοποιούνται. Παραδείγματα υπάρχουν πολλά και πρόσφατα τέτοιων παρακοινωνιών. Υπάρχουν «ελευθερίες οργάνωσης» που αντιπαρατίθενται στο κράτος, ως «απαράβατα όρια στην εξουσία του». Αυτές οι «ελευθερίες οργάνωσης» θέτουν τα όριά τους κάθε φορά, καθώς ο υπουργός, ο αστυνόμος και... ο αγροφύλακας δεν μπορεί να είναι... πανταχού παρόντες...