Ελευθεροτυπία - Το δικαίωμα στη θεραπεία

Μέσα στις ελληνικές φυλακές συσσωρεύονται περίπου δώδεκα χιλιάδες άνθρωποι κάτω από άθλιες συνθήκες, χωρίς ουσιαστική φροντίδα για την υγεία τους, την εκπαίδευσή τους και την ψυχολογική τους υποστήριξη. Η απομόνωση από την κοινωνία, το καταθλιπτικό και πιεστικό περιβάλλον της φυλακής ευνοούν την καταφυγή στη χρήση ουσιών, ως μία μορφή αυτοθεραπείας τόσο από τους εξαρτημένους, αλλά και από εκείνους που αν και δεν ήταν εξαρτημένοι πριν μπουν στη φυλακή καταφεύγουν σε ουσίες, προσπαθώντας να αντέξουν την πίεση και να αναζητήσουν «λύσεις» στο συναισθηματικό και κοινωνικό τους αδιέξοδο.

*Είναι γεγονός ότι οι μισοί περίπου από τους κρατούμενους που βρίσκονται στις φυλακές κατηγορούνται για παραβάσεις που σχετίζονται με τα ναρκωτικά: Κατοχή, χρήση, μικροδιακίνηση, μικροκλοπές. Ανθρωποι που προκειμένου να εξασφαλίσουν τη δόση τους παραβατούν. Το ερώτημα είναι ποιες είναι οι εναλλακτικές λύσεις οι οποίες τους προσφέρονται.

*Αποτελέσματα ερευνών δείχνουν ότι η συμμετοχή σε θεραπευτικά προγράμματα μειώνει τον κύκλο της εξάρτησης και της εγκληματικότητας, ενώ αντίθετα η παραμονή και μόνο στη φυλακή συνεχίζει να τον αναπαράγει. Οταν απουσιάζει η παροχή υπηρεσιών ψυχοκοινωνικής στήριξης, η χρήση ουσιών και η παραβατική συμπεριφορά ενισχύονται.

Δεν είναι τυχαίο ότι η πλειονότητα των εξαρτημένων, μετά την αποφυλάκισή τους, ξαναγυρίζει στη χρήση και στην παραβατικότητα. Αντίθετα, έχει βρεθεί ότι όσοι συμμετέχουν σε ένα πρόγραμμα απεξάρτησης έχουν πολλαπλάσιες πιθανότητες να αποθεραπευτούν και να ενταχθούν στην κοινωνία.

*Για όσους δε προβάλλουν το επιχείρημα ότι η φυλακή για τους εξαρτημένους είναι καλή και «οικονομική» λύση, αξίζει να αναφερθεί ότι το κόστος της φυλακής είναι τέσσερις φορές μεγαλύτερο απ' ό,τι το κόστος ενός θεραπευτικού προγράμματος διαμονής και οκτώ φορές μεγαλύτερο απ' ό,τι ενός προγράμματος ημερήσιας φροντίδας ενός ανθρώπου που βρίσκεται στην κοινωνία.

*Η ανάγκη για παροχή υπηρεσιών θεραπείας απεξάρτησης στους κρατουμένους είναι δίκαιη και επιτακτική. Οι κρατούμενοι έχουν τα ίδια δικαιώματα με τον υπόλοιπο πληθυσμό που βρίσκεται στην κοινωνία όσον αφορά στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής φροντίδας. Η θεραπεία της εξάρτησης αποτελεί την ουσιαστική εναλλακτική λύση στη φυλάκιση και γίνεται αποτελεσματικότερη στην κοινωνία με τη συμμετοχή σε προγράμματα απεξάρτησης και κοινωνικής επανένταξης. Θα ήταν προτιμότερο το δικαστήριο να παραπέμπει τους χρήστες, εφόσον συναινούν και οι ίδιοι, σε θεραπευτικά προγράμματα, αντί να τους οδηγεί στη φυλακή.

Ωστόσο, λόγω επιφυλακτικότητας κατά την εφαρμογή και ασάφειας του νομοθετικού πλαισίου τις περισσότερες φορές επιλέγεται η επιβολή ποινικών κυρώσεων.

*Από τη στιγμή, ωστόσο, που ο χρήστης φυλακίζεται, το πρώτο βήμα πρέπει να είναι το άνοιγμα των σωφρονιστικών καταστημάτων στους φορείς κοινωνικής φροντίδας, ψυχικής και σωματικής υγείας για την παροχή υπηρεσιών πρόληψης, έγκαιρης παρέμβασης και θεραπείας στους εξαρτημένους κρατούμενους. Αυτό προϋποθέτει τη δημιουργία ενός δικτύου συμβουλευτικών σταθμών σε όλα τα σωφρονιστικά καταστήματα αλλά και στα μεγάλα δικαστήρια της χώρας, ώστε να δοθεί η δυνατότητα πρόσβασης σε όσους εξαρτημένους θελήσουν να λάβουν συμβουλευτική υποστήριξη και να προετοιμαστούν για ένταξη σε μονάδες απεξάρτησης είτε εντός, είτε εκτός της φυλακής.

*Σε κάθε φυλακή χρειάζεται να δημιουργηθεί μία πτέρυγα όπου θα λειτουργούν θεραπευτικές κοινότητες διαφορετικών τύπων και φιλοσοφίας, με την εθελοντική συμμετοχή των κρατουμένων. Στόχος της προσπάθειας είναι η απεξάρτηση εκείνων που θέλουν να απεμπλακούν ουσιαστικά από τις ουσίες και η προετοιμασία για την κοινωνική τους επανένταξη μετά την αποφυλάκισή τους.

Η συνέχιση της φροντίδας στην κοινότητα είναι ιδιαίτερα σημαντική και θα πρέπει να συνοδεύεται από υπηρεσίες εκπαίδευσης, κατάρτισης και απασχόλησης. Η δημιουργία κέντρων υποδοχής και επανένταξης φυλακισμένων σε όλες τις γεωγραφικές περιφέρειες που διαθέτουν ξενώνες, μπορεί να βοηθήσει προς αυτή την κατεύθυνση. Η εφαρμογή των παραπάνω μέτρων θα έδινε ελπίδα και προοπτική στους κρατούμενους χρήστες.

*Οσον αφορά στα «ριζοσπαστικά» μέτρα που διατείνεται ότι έχει σχεδιάσει το υπουργείο Δικαιοσύνης και αφορούν στη συντήρηση με τη χορήγηση υποκατάστατων στη φυλακή, όσο καλόπιστος και να είναι κάποιος, χρειάζεται να διατηρεί σοβαρές επιφυλάξεις.

Είναι άξιο απορίας πώς θα μπορέσουν να ανταποκριθούν στις ανάγκες των εξαρτημένων στη φυλακή, αλλά και μετά την αποφυλάκισή τους, τα υφιστάμενα προγράμματα υποκαταστάτων που λειτουργούν σήμερα στη χώρα μας. Οι μακροχρόνιες λίστες αναμονής, τα περιστατικά παράλληλης χρήσης και η ασάφεια για τη σχέση τους με το Εθνικό Σύστημα Υγείας είναι ενδεικτικά των σοβαρότατων λειτουργικών και οργανωτικών προβλημάτων που αντιμετωπίζουν.

*Η εφαρμογή του μέτρου της συντήρησης καθίσταται ακόμα δυσκολότερη μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα. Χωρίς συστήματα ελέγχου, λόγω έλλειψης προσωπικού, κτιριακών υποδομών και εξοπλισμού είναι ορατός ο κίνδυνος εκτροπής των χορηγούμενων ουσιών και ενίσχυσης της μαύρης αγοράς και συνακόλουθα αύξησης του αριθμού των εξαρτημένων κρατουμένων.

Εξάλλου, η απλή χορήγηση των υποκαταστάτων δεν μπορεί να επιλύσει τα σοβαρά ψυχοκοινωνικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εξαρτημένοι, ούτε εντός της φυλακής, ούτε μέσα στην κοινωνία, ενώ η μακρόχρονη χορήγησή τους, τους καθιστά εξαρτημένους από αυτά και περιορίζει τις πιθανότητες ουσιαστικής απεξάρτησής τους.

*Αν το υπουργείο Δικαιοσύνης ενστερνίζεται ένα αντίστοιχο «ριζοσπαστικό μοντέλο συντήρησης», τότε το μέλλον προδιαγράφεται μάλλον δυσοίωνο.

* Ο ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΠΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ είναι διευθυντής του Κέντρου Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων (ΚΕΘΕΑ).