Βρίσκεστε στο παλαιό site του www.enet.gr

Το www.enet.gr άλλαξε.

Το Web site της Ελευθεροτυπίας και της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας άλλαξε και βρίσκεται στη διεύθυνση www.enet.gr.

Στο παρόν site βρίσκεται μόνο το αρχείο των εκδόσεων από τις αρχές του 2001 ως και τις 30 Μαρτίου 2009.

ΙΣΡΑΗΛ

Ισραήλ. Εξήντα χρόνια αιματοχυσίας

Γράφει ο ΘΟΔΩΡΗΣ Γ. ΚΑΝΕΛΛΟΣ

Αν εξήντα χρόνια, τώρα, για το Παλαιστινιακό ζήτημα χυνόταν μόνο το μελάνι όσων γράφουν τόμους ολόκληρους περί αυτού, τα πράγματα θα ήταν πολύ απλά. Θα μπορούσαν να περάσουν ακόμα εξήντα, το ίδιο ανέξοδα. Αλλά εδώ χύνεται αίμα. Και ποιο είναι το αποτέλεσμα τόσης αιματοχυσίας; Ρεαλιστικά μηδέν. Αλλά Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι μπορούν να βρουν αφορμές για επετείους, πανηγυρισμούς, προβληματισμούς και θλίψη. Η ίδρυση του Ισραήλ και η Νάκμπα των Παλαιστινίων προσφέρονται για όλα. Και οι δύο πλευρές μπορούν μια χαρά να μετρήσουν πόσο έχει βελτιωθεί η κατάστασή τους τα τελευταία εξήντα χρόνια. Η ουσία όμως είναι να μετρήσουν ταυτοχρόνως και το κόστος που κατέβαλαν τόσο χρόνια και να αναρωτηθούν αν άξιζε τον κόπο. Κι αν ναι, μπορούν να συνεχίσουν στην ίδια κατεύθυνση. Στην αιματοχυσία.

Προφανώς, αυτό θα ήταν και λόγος για να πάψει να χύνεται και τόσο μελάνι. Το θέμα είναι ότι κανείς δε μπορεί να θεωρεί ότι έπειτα από εξήντα χρόνια αιματοχυσίας το αποτέλεσμα δικαιολογεί τη συνέχιση της ίδιας τακτικής. Η κατάσταση και των δύο πλευρών έχει πολύ αλλάξει, αλλά παραμένει το ίδιο ανισόρροπη. Το Ισραήλ είναι ένα κράτος με έδρα στον ΟΗΕ και με προοπτικές μεγάλης ανάπτυξης. Οι Παλαιστίνιοι κυνηγούν ακόμα το όνειρο του 1947, το κράτος που τους υποσχέθηκε το σχέδιο κατάτμησης της γης τους. Την Πατρίδα τους. Τους την υπόσχονται όλοι, ακόμα και οι Ισραηλινοί, και δεν τους τη δίνει κανείς. Το Παλαιστινιακό έχει στιγματιστεί σε πολλές συνειδήσεις στη Δύση, ως άλυτο ζήτημα της δεκαετίας του '40, που κουράζει πια. Θεωρητικώς πολύ περισσότερο κουρασμένοι θα έπρεπε να είναι Παλαιστίνιοι και Ισραηλινοί. Γιατί αιμορραγούν. Θεωρητικώς, επίσης, η ατελεύτητη σύγκρουση αυτή θα έπρεπε να κουράζει το ίδιο και τους Δυτικούς, γιατί εξαιτίας της εκατομμύρια μουσουλμάνοι έχουν σε όλο τον κόσμο ξεσηκωθεί και έτσι τροφοδοτείται παγκοσμίως ένα κίνημα Ιερού Πολέμου (τζιχάντ), για το οποίο τώρα αιμορραγεί και η Δύση.

Ευτυχώς στο Ισραήλ πάρα πολλοί αναρωτιούνται πια αν τέτοια μέρα αξίζει πανηγυρισμούς. Και απαντούν αρνητικά. Ο πρωθυπουργός τελεί υπό έρευνα και υπό ισχυρή πολιτική πίεση. «Η πίστη ανδρών και γυναικών που ηγήθηκαν του έθνους φθίνει. Το πολιτικό σύστημα υπονομεύουν ανεύθυνα εκλεγμένοι αξιωματούχοι, δικαστές, άνθρωποι της θρησκείας και τα ΜΜΕ... Η διαδικασία ανοικοδόμησης κράτους παραμένει ημιτελής... Είμαστε διχασμένοι για το πώς θα ορίσουμε την εβραϊκότητά μας», έγραψε με αφορμή τα 60 χρόνια του Ισραήλ, η εφημερίδα «Jerusalem Post».

Η« International Herald Tribune», στο δικό της αφιέρωμα για την επέτειο, σημείωσε πόσο δεύτερης κατηγορίας πολίτες είναι οι Ισραηλινοί Αραβες. «Εχουν ενσωματωθεί στην κοινωνία του Ισραήλ πολύ καλά... είναι πιο ελεύθεροι από κάθε άλλη αραβική εθνότητα, είναι το 20% του πληθυσμού του Ισραήλ, αλλά είναι πολύ λιγότερο καλά σε σχέση με τους Εβραίους. Και αισθάνονται όλο και περισσότερο ανεπιθύμητοι», έγραψε η εφημερίδα. Τα δύο αυτά κομμάτια του Τύπου εξηγούν με τον πιο ανάγλυφο τρόπο, αυτό που ο διεθνής Τύπος περιγράφει ως «κρίση εθνικής ταυτότητας» στο Ισραήλ. Μια χώρα, που πάρα την πρόοδο πλέει στην αβεβαιότητα. Εχει χάσει πολλούς από τους φίλους της, λόγω της καταπίεσης των Παλαιστινίων, ζει μια φοβερή εσωτερική σύγκρουση μεταξύ κοσμικών και φανατικών Εβραίων και αναλώνεται σε εσωτερικές διαφωνίες για τους χειρισμούς στο Παλαιστινιακό, την ώρα που η πολιτική της σκηνή είναι διάτρητη από σκάνδαλα διαφθοράς.

Οι Παλαιστίνιοι είναι σε πολύ χειρότερη κατάσταση. Φτώχεια, πείνα και δυστυχία στη Γάζα, φτώχεια και αβεβαιότητα στη Δυτική Οχθη. Οι Παλαιστίνιοι ποτέ δε συμβιβάστηκαν με την κατάτμηση της γης τους. Η ώς τώρα πολιτική τους, όμως, στην πραγματικότητα δεν έχει δικαιώσει αυτή τη στάση. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι οι Παλαιστίνιοι αξίζουν ένα καλύτερο μέλλον. Χρειάζονται μια αποτελεσματική, ρεαλιστική ηγεσία που θα μπορεί να διαπραγματευτεί και να εφαρμόσει μια συμφωνία ειρηνικής συνύπαρξης με το Ισραήλ, στη βάση δύο ανεξάρτητων και ισότιμων κρατών. Αλλά η ηγεσία τους είναι διχασμένη περισσότερο από κάθε άλλη φορά. Στη Δυτική Οχθη πράγματι υπάρχει μια ρεαλιστική ηγεσία υπό τον Μαχμούντ Αμπάς και τη Φατάχ. Αλλά δεν είναι αποτελεσματική. Στη Γάζα υπάρχει μια ισχυρή και αποτελεσματική ηγεσία, αλλά δεν δέχεται την ειρηνική συνύπαρξη με το Ισραήλ. Μπορεί πράγματι, λόγω των συνθηκών, έπειτα από 60 χρόνια ατελέσφορης αιματοχυσίας, η λύση του Παλαιστινιακού να μην είναι εφικτή χωρίς την παρέμβαση της Δύσης και κυρίως των Αμερικανών, οι οποίοι είναι οι μόνοι που μπορούν να πιέσουν το Ισραήλ. Αλλωστε η Δύση έχει ηθικό χρέος να βοηθήσει τους Παλαιστινίους, για δεκάδες λόγους. Αλλά και οι Παλαιστίνιοι πρέπει να βοηθήσουν τους εαυτούς τους, όπως σχολίασε ο «Economist», επιμένοντας ότι μια ειρηνική λύση είναι εφικτή μόνο στο πλαίσιο δύο κρατών.

Είναι κρίμα που οι δύο λαοί δε μπορούν να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων, να στρέψουν την πλάτη στους τρίτους και να οργανώσουν μόνοι τους τη συνύπαρξή τους. Κανείς, όμως, δεν μπορεί να τους αδικήσει γι' αυτό, γιατί στην Ιστορία δύσκολα το πετυχαίνουν οι λαοί. Πόσω μάλλον αν η ιστορία τους είναι βαμμένη με τόσο αίμα. Αλλά αυτό το αίμα και αυτή η ιστορία θα πρέπει να τους διδάξουν όχι πώς να την αφήσουν πίσω τους (όπως συχνά συμβουλεύουν τα δυτικά μέσα ενημέρωσης τους Παλαιστινίους κυρίως, επειδή οι Ισραηλινοί λένε ότι το έχουν ήδη κάνει) αλλά πώς θα την αλλάξουν.

ΙΣΡΑΗΛ

«Ο πόλεμος μας επιβλήθηκε»

Της ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ

Γεννημένος στην Ιερουσαλήμ το 1936, ο Αβραάμ Β. Γεοσούα είναι ένας από τους σημαντικότερους Ισραηλινούς συγγραφείς και ένα από τα πιο δυνατά λογοτεχνικά χαρτιά διεθνώς - μάλιστα, ο πάπας της κριτικής Χάρολντ Μπλουμ περιλαμβάνει το έργο του στον περίφημο «Δυτικό Κανόνα» του, βρίσκοντας εκλεκτικές συγγένειες με τον Φόκνερ. Στην Ελλάδα τον γνωρίσαμε πρώτη φορά μέσα από το αριστουργηματικό μυθιστόρημα «Ο κύριος Μάνι», ένα συναρπαστικό οικογενειακό έπος που εκτείνεται από τη Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα έως το Ισραήλ του 20ού, παρακολουθώντας μία πτυχή της εβραϊκής περιπέτειας. Ο Γεοσούα είναι ένας από τους συγγραφείς της «εθνικής γενιάς» του Ισραήλ, που με το έργο τους συνετέλεσαν στη διαμόρφωση και τον εμπλουτισμό της ισραηλινής ταυτότητας. Ενεργό μέλος του ειρηνιστικού κινήματος, είχε, ήδη αμέσως μετά το τέλος του Πολέμου των Εξι Ημερών, διακηρύξει την αντίθεσή του με την κατοχή των παλαιστινιακών εδαφών και τη δημιουργία ισραηλινών οικισμών, επιμένοντας στην ανάγκη για τη δημιουργία ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους. Τη βεβαιότητά του πως αυτή είναι και η μόνη ρεαλιστική λύση, επανέλαβε μιλώντας μας με την ευκαιρία της επετείου των εξήντα χρόνων από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ.

Πώς έχει διαμορφωθεί η ισραηλινή-εβραϊκή ταυτότητα στη διάρκεια αυτών των 60 χρόνων από την ίδρυση του ανεξάρτητου κράτους του Ισραήλ;

«Το 1948 η εβραϊκή ταυτότητα ήταν κατά μία έννοια "μερική". Εκτοτε εξελίχθηκε και ολοκληρώθηκε. Πρώτα απ' όλα, το 1948 οι Εβραίοι κλήθηκαν για πρώτη φορά στην ιστορία τους να ασχοληθούν με τα προβλήματα και τις απαιτήσεις που εγείρει η οργάνωση ενός κράτους -να ασχοληθούν με την οικονομία, το στρατό, το σωφρονιστικό σύστημα, το ζήτημα των μειονοτήτων, δηλαδή με την ολότητα της ζωής. Δεύτερον, ήταν η πρώτη φορά που Εβραίοι κυβερνούσαν Εβραίους. Αυτό είναι κάτι πολύ πρόφατο στην ιστορία μας. Και το τρίτο είναι πως για πρώτη φορά, Εβραίοι που ασπάζονται διαφορετικές ιδεολογίες κλήθηκαν να πάρουν από κοινού αποφάσεις για το μέλλον τους, όπως συμβαίνει σε όλα τα κράτη. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, ένας άθεος Εβραίος δεν θα συναντηθεί με έναν ορθόδοξο Εβραίο. Ενώ στο ισραηλινό Κοινοβούλιο, οι πιστοί Εβραίοι οφείλουν να συζητήσουν με τους αριστερούς για θέματα όπως ο γάμος μεταξύ ομοφυλοφίλων».

Στην ομιλία του το 2006 στο ετήσιο μνημόσυνο του Γιτζάκ Ράμπιν, ο Νταβίντ Γκρόσμαν είχε πει, μεταξύ άλλων, πως το Ισραήλ αφήνει να πηγαίνει χαμένο το θαύμα που ήταν η γέννηση αυτού του κράτους. Πως έχασε τη σπουδαία και σπάνια ιστορική ευκαιρία να εξελιχθεί σε ένα φωτισμένο, αληθινά δημοκρατικό κράτος. Είναι έτσι κατά τη γνώμη σας;

«Οσον αφορά τις δημοκρατικές κατακτήσεις, το κράτος του Ισραήλ είναι πολύ πιο δημοκρατικό από ό,τι ήταν τα πρώτα χρόνια μετά την ίδρυσή του. Η δημοκρατία έχει βαθύνει, έχει εμπεδωθεί και το βλέπουμε σε όλους τους θεσμούς. Φυσικά υπάρχει το τεράστιο πρόβλημα της κατοχής των παλαιστινιακών εδαφών και των οικισμών. Ο εποικισμός μετά τον Πόλεμο των Εξι Ημερών ήταν ένα τεράστιο λάθος. Ο πόλεμος δεν ήταν κάτι που θα μπορούσαμε να έχουμε αποφύγει, μας επιβλήθηκε. Ομως, η κατοχή και ο εποικισμός είχαν αποτέλεσμα όχι μόνο να ανοίξει πολύ βαθιά η πληγή στη σχέση μας με τους Παλαιστινίους, αλλά να διαταραχθούν και οι σχέσεις μεταξύ μας, στο εσωτερικό της χώρας. Με έναν τρόπο, στο Ισραήλ υπήρχαν δύο παράλληλα συστήματα: ένα δημοκρατικό στο εσωτερικό της χώρας κι ένα άλλο στα κατεχόμενα. Ομως αυτά τα εδάφη δεν είναι γεωγραφικά απομακρυσμένα από το κράτος του Ισραήλ, όπως συνέβαινε με την Αλγερία και τη Γαλλία, για παράδειγμα. Είναι δίπλα μας. Είχα πάντα την αίσθηση πως η κατοχή και ο εποικισμός διέφθειραν το Ισραήλ».

Σύμφωνα με πολλούς διεθνείς αναλυτές, ο παλιός, σοσιαλιστής σιωνιστής έδωσε μετά το 1967 τη θέση του σε ένα νέο είδος σιωνιστή, που συνδύαζε τη θρησκευτική πίστη με τον εθνικισμό.

«Νομίζω πως ο σιωνισμός δεν είχε καμία σχέση. Εξάλλου το σιωνιστικό πρόγραμμα δεν συγκροτούσε μια ιδεολογία, ήταν μάλλον μια πλατφόρμα για τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ, πάνω στην οποία συναντιούνταν διαφορετικές ιδεολογίες. Οταν ξεκινήσαμε την οργάνωση "Ειρήνη Τώρα" δεν μας απασχολούσε ο σιωνισμός. Οι διαφωνίες ήταν ανάμεσα στους εκπροσώπους της Δεξιάς που ήθελαν να παραμείνουμε στα κατεχόμενα και την Αριστερά, τους σοσιαλιστές που αγωνίζονταν για την ειρήνη. Ο Πόλεμος των Εξι Ημερών ήταν δικαιολογημένος, ήμασταν σε άμυνα, αλλά οφείλαμε μετά να συμμορφωθούμε με την απόφαση 242 του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, που προέβλεπε την ισραηλινή αποχώρηση από τα εδάφη των Παλαιστινίων με αντάλλαγμα την ασφάλεια και την ειρήνη».

Η μονομερής στρατωτική αποχώρηση και η απομάκρυνση των ισραηλινών οικισμών από τη Γάζα, έμοιαζε αρχικά μια ελπιδοφόρα κίνηση προς την κατεύθυνση της επίτευξης της ειρήνης. Κατά τη γνώμη σας, ποιο μερίδιο ευθύνης φέρει η ισραηλινή και ποιο η παλαιστινιακή πλευρά;

«Πρώτα απ' όλα, δεν θεωρώ πως η αποτυχία ήταν πλήρης. Οι άνθρωποι ξεχνούν πως πριν από την απομάκρυνση των οικισμών, οκτώ χιλιάδες Ισραηλινοί ζούσαν ανάμεσα σε ένα εκατομμύριο Παλαιστινίους, η στρατιωτική παρουσία ήταν ασφυκτική, χάνονταν ανθρώπινες ζωές και από τις δύο πλευρές. Επρεπε να φύγουμε από τη Λωρίδα της Γάζας. Τώρα γιατί δεν υπήρξε συνέχεια; Γιατί η Χαμάς απάντησε στην κίνηση του Ισραήλ εκτοξεύοντας ρουκέτες. Αν είχαν σκεφτεί πως, εντάξει, αναγκάσαμε τους Ισραηλινούς να φύγουν, ας δούμε τώρα πώς θα οικοδομήσουμε καλύτερες συνθήκες ζωής στην περιοχή, τότε τα πράγματα θα είχαν εξελιχθεί πιο ομαλά και η ισραηλινή κυβέρνηση θα έδειχνε μεγαλύτερη προθυμία να απομακρυνθεί από τη Δυτική Οχθη».

Πάντως, ενώ ο Ολμερτ είχε δεσμευτεί για το πάγωμα των οικισμών στη Δυτική Οχθη και την απομάκρυνση εκείνων που είχαν κριθεί παράνομοι, η κυβέρνησή του συνεχίζει την επέκταση δεκάδων οικισμών.

«Ναι, είναι τρομερό. Γιατί αν ο Ολμερτ είναι ειλικρινής όσον αφορά τις προθέσεις του για τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους, πώς εξηγείται η επέκταση των οικισμών; Κατά τη γνώμη μου, το επέτρεψε υποκύπτοντας στις πιέσεις της Δεξιάς. Σκέφτεται το πολιτικό κόστος. Πρόκειται για καταστροφή. Και είναι μεγάλο λάθος και των ΗΠΑ που δεν τον απέτρεψαν».

Σύμφωνα με πολλούς παρατηρητές εντός του Ισραήλ, σήμερα υπάρχει μεγαλύτερη ένταση και δυσπιστία από ποτέ, ανάμεσα στους Εβραίους και τους Αραβες πολίτες του Ισραήλ. Η δική σας αίσθηση ποια είναι;

«Νομίζω πως και οι δύο κοινότητες πρέπει να αισθάνονται περήφανες, γιατί, ενώ γύρω μας υπήρχε πάντα τόση βία και πόνος, πετύχαμε να χτίσουμε και να διατηρήσουμε μια σχέση λεπτών ισορροπιών, στηρίζοντας τη σχέση μας σε ένα πολύ σοφό modus vivendi. Αλλά και οι δύο οφείλουμε να συνεχίσουμε και να εντείνουμε τις προσπάθειές μας για να καλλιεργήσουμε περαιτέρω αυτή τη σχέση. Φυσικά είμαστε όλοι ισότιμοι απέναντι στο νόμο, αλλά νομίζω πως οι Αραβες πολίτες υφίστανται διακρίσεις. Το κράτος οφείλει να κάνει περισσότερες επενδύσεις στα χωριά τους, να εξασφαλίσει πως θα έχουν περισσότερες ευκαιρίες - στον τομέα της εργασίας, για παράδειγμα. Και οι Αραβες πολίτες, από την πλευρά τους, θα μπορούσαν να εντατικοποιήσουν τις προσπάθειές τους για μεγαλύτερη εκπροσώπηση στη Βουλή. Αυτό θα βοηθούσε πολύ τις προσπάθειες για την επίτευξη της ειρήνης».

Θα βλέπατε το ενδεχόμενο η Ιερουσαλήμ να γίνει κοινή πρωτεύουσα των δύο ξεχωριστών κρατών, του Ισραήλ και της Παλαιστίνης;

«Νομίζω πως είναι αδύνατο. Η Ιερουσαλήμ θα πρέπει να διχοτομηθεί. Ξέρω πως αυτό είναι μια εξαιρετικά λεπτή χειρουργική επέμβαση. Εκείνο που θα μπορούσε να γίνει, είναι η Παλιά Πόλη -όπου και βρίσκονται οι ιεροί τόποι των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών- να γίνει ένα είδος Βατικανού, να μην υφίσταται εκεί καμία εθνική κυριαρχία. Η υπόλοιπη πόλη, όμως, θα πρέπει να μοιραστεί ανάμεσα στα δύο κράτη».

Ολες οι εθνικές αφηγήσεις στηρίζονται και σε εθνικούς μύθους, τους οποίους η επίσημη Ιστορία που διδάσκεται στα σχολεία -συνήθως- αναπαράγει. Πιστεύετε πως οι νεαροί Εβραίοι και Παλαιστίνιοι αμφισβητούν τους εθνικούς μύθους που τους έχουν κληροδοτηθεί;

«Νομίζω πως οι νεαροί Ισραηλινοί, τουλάχιστον στην πλειονότητά τους, είναι πρόθυμοι να εργαστούν για τη δημιουργία των δύο ξεχωριστών κρατών. Και έχω την εντύπωση πως το ίδιο ισχύει και για τους συνομήλικούς τους Παλαιστινίους, τουλάχιστον εκείνους που κατοικούν στη Δυτική Οχθη. Ομως και οι δύο πλευρές αισθάνονται αδύναμες να επιβάλουν αυτή τη λύση. Γι' αυτό πρέπει να υπάρξει πίεση προς αυτή την κατεύθυνση, από την Ευρώπη, τις ΗΠΑ και τον Αραβικό Σύνδεσμο. Πρέπει να πιέσουν και τις δύο πλευρές να καταλήξουν σε ένα συμβιβασμό, προσφέροντας ταυτόχρονα εγγυήσεις».

Σύμφωνα με τους δημογράφους, το 2020 οι Εβραίοι θα αποτελούν μόλις το 47% των ανθρώπων που θα κατοικούν ανάμεσα στον Ιορδάνη ποταμό και τη Μεσόγειο. Βλέπετε αυτή την εξέλιξη ως μια υπαρξιακή απειλή για το Ισραήλ;

«Επιβάλλεται να έχουν δημιουργηθεί δύο ξεχωριστά κράτη πολύ νωρίτερα από το 2020. Αλλά ακόμη κι αν οι Εβραίοι του Ισραήλ ήταν δέκα εκατομμύρια, αυτό σε τίποτε δεν θα άλλαζε το γεγονός πως οι Παλαιστίνιοι έχουν το ιερό δικαίωμα να αποκτήσουν το δικό τους κράτος. Η φόρμουλα για την επίλυση του προβλήματος υπάρχει. Ο χωρισμός μπορεί να γίνει, τα σύνορα να χαραχτούν. Το θέμα είναι να υπάρξει πίεση ώστε να το πετύχουμε. Κι εκεί μπορεί και πρέπει να μας βοηθήσει και η Ευρωπαϊκή Ενωση».

Μυθιστορήματα του Αβραάμ Β. Γεοσούα που κυκλοφορούν στα ελληνικά (από τις εκδόσεις «Καστανιώτη»): Σε μετάφραση της Μάγκυ Κοέν «Ο κύριος Μάνι», «Ταξίδι στο τέλος της χιλιετίας», «Ο υπεύθυνος ανθρώπινου δυναμικού». Σε μετάφραση Ιακώβ Σιμπή, «Επιστροφή από τις Ινδίες».

ΙΣΡΑΗΛ

«Οχι στους εξτρεμισμούς»

Της ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ

Ο 59χρονος Παλαιστίνιος καθηγητής Φιλοσοφίας, πρόεδρος του Πανεπιστημίου Αλ-Κουντς της Ανατολικής Ιερουσαλήμ, Σάρι Νουσέιμπε, ξεχωρίζει ως μία από τις φωτεινές προσωπικότητες του αραβικού κόσμου. Διανοούμενος διεθνούς ακτινοβολίας, που διακρίνεται για την ανεξαρτησία και τη γενναιότητα της σκέψης του, είναι την ίδια στιγμή πολιτικός ακτιβιστής που καταγγέλλει τους ισραηλινούς εποικισμούς, τη βία εναντίον του λαού του, αλλά και τον παλαιστινιακό εξτρεμισμό. Το 2001-02 υπήρξε αντιπρόσωπος της ΟΑΠ στην Ιερουσαλήμ, αλλά σύντομα έχασε την εύνοια του Γιάσερ Αραφάτ. Το 2003, σε συνεργασία με τον Αμι Αγιαλόν παρουσίασαν το σχέδιο «Η Φωνή των Ανθρώπων», μια κοινή πρωτοβουλία για την ειρήνη στη Μέση Ανατολή. Η κριτική ματιά που επεφύλασσε πάντα τόσο για τους Ισραηλινούς όσο και για τους Παλαιστινίους τού έχουν χαρίσει τη φήμη του «ενοχλητικού». Με αφορμή την έκδοση του αυτοβιογραφικού βιβλίου του «Once Upon a Country» («Ηταν κάποτε μια χώρα») και την επέτειο των εξήντα χρόνων από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, ο Σάρι Νουσέιμπε μας μίλησε για την τραγωδία της σύγκρουσης ανάμεσα στους δύο λαούς και τη βεβαιότητά του πως μπορούν να ζήσουν ειρηνικά στη γη που εκτείνεται ανάμεσα στον Ιορδάνη και τη Μεσόγειο.

Στο βιβλίο σας γράφετε πως είναι πολύ δύσκολο να υπερασπίζεσαι στην πράξη τις αρχές σου και να παραμένεις ηθικός όταν ζεις σε πολεμική ζώνη. Υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν πως είναι πολυτέλεια. Πώς τους απαντάτε;

«Και στις δύο κοινότητες, όσοι ανάμεσά μας έχουμε αίσθηση του τι σημαίνει να έχεις ήθος, ερχόμαστε αντιμέτωποι με καταστάσεις που μας δοκιμάζουν. Σε περιπτώσεις όπου μοιάζουν να συγκρούονται το προσωπικό συμφέρον ή το ένστικτο της αυτοσυντήρησης από τη μια πλευρά και οι οικουμενικές αξίες που ασπάζεσαι από την άλλη, αγωνιάς μήπως αυτό που πράττεις υπονομεύει, ή θα μπορούσε να υπονομεύσει, αυτές τις αξίες. Δεν μπορεί να μην αγωνιά ένας άνθρωπος που καλείται να προκαλέσει πόνο σε έναν άλλο. Είναι αυτό πολυτέλεια; Δεν θα το έλεγα. Η ενστικτώδης αντίδραση είναι να ξεχάσεις πως ο αντίπαλός σου είναι επίσης άνθρωπος και να κυνηγήσεις το δικό σου, ανθρώπινο, συμφέρον. Αλλά θα ήμουν πολύ δυστυχής αν επέτρεπα στον εαυτό μου να λησμονήσει πως πάνω από όλα είμαι άνθρωπος και να ενεργήσω μόνον υπό το βάρος των διαφόρων ταυτοτήτων μου: Είμαι Παλαιστίνιος, είμαι Αραβας, είμαι Μουσουλμάνος, είμαι Ιεροσολυμίτης - τιμώ τις ταυτότητές μου, αλλά θεωρώ πως θα ήταν τραγικό να τους επιτρέψω να υπερσκελίσουν την πρωταρχική μου ταυτότητα, αυτήν του ανθρώπινου πλάσματος. Νομίζω πως αν επιτρέψω στην ταυτότητά μου ως μουσουλμάνου να υπερισχύσει, τότε θα γίνω έρμαιο δυνάμεων που δεν είναι στον έλεγχό μου και θα πάψω να είμαι κύριος του εαυτού μου. Είναι πολύ θλιβερό όταν συμβαίνει αυτό, ισοδυναμεί με θάνατο».

Εχετε πει πως η σύγκρουση βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε παρεξηγήσεις και μύθους γύρω από την ιστορία του κάθε λαού. Ποια παρεξήγηση αποδεικνύεται περισσότερο ανθεκτική στο χρόνο;

«Νομίζω πως η κάθε πλευρά αποδίδει στην άλλη κακές προθέσεις. Ενώ η κατάσταση είναι πολύ πιο τραγική, με την έννοια ότι η κάθε πλευρά αισθάνεται υποχρεωμένη να ενεργεί όπως ενεργεί, και ότι δεν υπάρχει αρκετή κατανόηση για τον πόνο του άλλου. Πρόκειται για ένα κοινωνικό μοτίβο που είναι πολύ δύσκολο να ανατραπεί. Εκείνο που απαιτείται είναι μια δραστική παρέμβαση στο επίπεδο της ηγεσίας και από τις δύο πλευρές. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει ηγέτες που βλέπουν μακριά».

Οι εθνικές αφηγήσεις στηρίζονται και σε εθνικούς μύθους, τους οποίους η επίσημη Ιστορία που διδάσκεται στα σχολεία συνήθως αναπαράγει. Πιστεύετε πως οι νεαροί Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι αμφισβητούν τους εθνικούς μύθους που τους έχουν κληροδοτηθεί;

«Οχι, κι αυτό είναι το πρόβλημα. Μεγαλώνοντας τείνουμε να υιοθετούμε διάφορες ιδέες, ιδεολογήματα και μύθους χωρίς να τα αμφισβητούμε και ενσωματώνουμε το ψυχολογικό αφήγημα του λαού μας. Πρέπει να διαθέτει ένας νέος μεγάλη αυτοπεποίθηση για να βγει από αυτόν τον κύκλο, να αρχίσει να θέτει ερωτήματα και να αποδομεί τις ιστορίες με τις οποίες μεγάλωσε».

Πώς μπορούν οι δύο κοινότητες να διαχειριστούν για το κοινό καλό τις ανταγωνιστικές συλλογικές μνήμες τους;

«Αν συμφωνήσουμε σε ένα μοντέλο συνύπαρξης, τότε νομίζω πως θα καταφέρουμε με τον καιρό να διαχειριστούμε τις διαφορετικές μνήμες και να αρχίσουμε να βλέπουμε το παρελθόν ως αυτό που είναι: παρελθόν. Ο μόνος τρόπος να το ανταγωνιστούμε είναι προσφέροντας προοπτικές για καλύτερο μέλλον. Δεν μιλάω για λιγότερη Ιστορία, αλλά για περισσότερο μέλλον».

Εχετε προτείνει να ανταλλάξει ο λαός σας το δικαίωμα στην επιστροφή με το δικαίωμα στην ελευθερία και την ανεξαρτησία. Θα μπορούσε ένα πολιτικό σχήμα να κερδίσει τις εκλογές στην Παλαιστίνη κατεβαίνοντας με αυτή την πλατφόρμα;

«Αν αυτό συνδυαζόταν με την προοπτική για ένα ανεξάρτητο παλαιστινιακό κράτος με πρωτεύουσα την Ανατολική Ιερουσαλήμ, με το δικαίωμα της επιστροφής να αφορά αποκλειστικά και μόνον εδάφη εντός των συνόρων αυτού του ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους, μια πρόβλεψη για αποζημιώσεις, με το σταθερό όραμα για τη δημιουργία μιας δημοκρατικής, ανοιχτής κοινωνίας σε ένα κράτος που θα σέβεται τους θεσμούς, θα εργάζεται για τη διαφάνεια και θα προασπίζεται τις αρχές της δημοκρατίας, θα σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια... τότε ναι, ένα πολιτικό σχήμα που θα κατέβαινε με αυτό το πρόγραμμα θα κέρδιζε τις εκλογές. Αλλά πρέπει οι προοπτικές που περιέγραψα να υπάρχουν».

Τόσο στην Παλαιστίνη όσο και στο Ισραήλ, οι ηγεσίες δεν μοιάζουν ισχυρές. Με αυτό το δεδομένο, πώς μπορεί να σημειωθεί πρόοδος;

«Παρ' όλο που ο Ολμερτ και ο Αμπάς μοιάζουν σήμερα με αυτό που ορισμένοι θα περιέγραφαν ως πολιτικοί νάνοι, θα μπορούσαν να μεταμορφωθούν σε πολιτικούς γίγαντες. Μπορούν να μπουν σε ένα δωμάτιο και να φτιάξουν μια "βόμβα": Αν συμφωνούν όσον αφορά την εικόνα που έχουν για το μέλλον των λαών τους μπορούν αρχικά να συνυπογράψουν ένα χαρτί που θα περιγράφει με ακρίβεια τα βασικά σημεία μιας οριστικής συμφωνίας. Επειτα να προκηρύξουν και οι δύο εκλογές, ζητώντας τη λαϊκή εντολή προκειμένου να υλοποιήσουν τις αμοιβαίες δεσμεύσεις τους. Πιστεύω πως αν πάνε στις κάλπες στη βάση μιας πλατφόρμας που θα έχουν συνυπογράψει, τότε θα επανεκλεγούν. Δεν τους σταματάει τίποτα. Τίποτα».

Θεωρείτε πως η Ιερουσαλήμ θα μπορούσε να γίνει η κοινή πρωτεύουσα δύο ξεχωριστών κρατών. Πώς;

«Δεν είναι εύκολο, αλλά υπάρχουν τρόποι. Για την ώρα έχουμε ακόμη την ευκαιρία να συζητάμε αυτή την προοπτική, αλλά φοβάμαι πως τα περιθώρια στενεύουν. Με αρκετή φαντασία και βούληση από τις δύο πλευρές, νομίζω πως θα μπορούσαμε να οικοδομήσουμε κάτι πολύ σημαντικό στην Ιερουσαλήμ. Θα πρέπει να εργαστούμε από τη βάση προς τα πάνω, δηλαδή να εξετάσουμε τις διοικητικές δομές, να δούμε σε ποιες περιπτώσεις πρέπει να υπάρχουν ξεχωριστές υπηρεσίες και όργανα για να καλύπτουν τις ανάγκες των διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, σε ποιες περιπτώσεις μπορούμε να έχουμε κοινές ή συντονισμένες υποδομές κ.λπ. Προκειμένου η Ιερουσαλήμ να είναι ενιαία και ανοιχτή θα άξιζε να ισχύει ένα ειδικό καθεστώς γι' αυτή την πόλη, στο πλαίσιο δύο ανεξάρτητων κρατών».

Η μονομερής στρατωτική αποχώρηση και η απομάκρυνση των ισραηλινών οικισμών από τη Γάζα έμοιαζαν αρχικά ελπιδοφόρες κινήσεις προς την κατεύθυνση της επίτευξης της ειρήνης. Κατά τη γνώμη σας, ποιο μερίδιο ευθύνης φέρει η ισραηλινή και ποιο η παλαιστινιακή πλευρά;

«Εγώ ποτέ δεν στήριξα σε εκείνη την απόφαση ελπίδες, ακριβώς γιατί ήταν μονομερής. Ηταν φανερό πως δεν θα είχε συνέχεια, γιατί όπως σωστά και έγκαιρα είχε επισημάνει η παλαιστινιακή ηγεσία, δεν προηγήθηκε συμφωνία μεταξύ των δύο πλευρών. Επειτα, αν δεις σήμερα την κατάσταση, ενώ το Ισραήλ δηλώνει πως έχει αποχωρήσει από τη Γάζα,στην πραγματικότητα ασκεί ασφυκτικό έλεγχο στην περιοχή. Οι άνθρωποι στη Γάζα δεν μπορούν σχεδόν ούτε να ανασάνουν χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του Ισραήλ».

Είναι πολλοί όσοι καταγγέλλουν πως η κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Παλαιστίνη έχει μεγάλα περιθώρια βελτίωσης - για παράδειγμα, όσον αφορά τα δικαιώματα των γυναικών και των ομοφυλοφίλων. Πιστεύετε πως αυτό οφείλεται αποκλειστικά στην κατοχή και τη σύγκρουση με το Ισραήλ;

«Οχι, δεν σχετίζεται με την κατοχή. Είναι πρόβλημα που σχετίζεται με την αραβική μουσουλμανική κουλτούρα, μια κουλτούρα συντηρητική που δεν δείχνει σεβασμό στα δικαιώματα των γυναικών και των ομοφυλοφίλων. Πάντως η κατάσταση στα παλαιστινικά εδάφη είναι καλύτερη από αυτήν που επικρατεί σε διάφορα αραβικά κράτη. Βέβαια έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας. Τα πράγματα δεν αλλάζουν από τη μια μέρα στην άλλη. Εδώ, είναι πολύ σημαντικός ο ρόλος της παιδείας, προκειμένου να καταφέρουμε να οικοδομήσουμε μια ανοιχτή κοινωνία. Είμαι πάντως πεπεισμένος πως ο αγώνας για την ελευθερία δεν μπορεί να είναι μόνον εθνικός - πρέπει από τη μία να τιμάς και να προάγεις το σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα και από την άλλη να αγωνίζεσαι για τα πολιτικά δικαιώματα του έθνους. Ταυτόχρονα. Αν προτάξεις το ένα σε βάρος του άλλου, για παράδειγμα τον αγώνα για την εθνική ανεξαρτησία σε βάρος του αγώνα για την προσωπική ελευθερία, πολύ συχνά καταλήγεις να ζεις σε ένα φασιστικό κράτος ή σε ένα αυταρχικό καθεστώς».

Εχετε ποτέ την εντύπωση πως οι κοινότητες των Εβραίων και των Παλαιστινίων, που ζουν σε άλλα μέρη του κόσμου, αναπαράγουν την ένταση που υπάρχει ανάμεσα στον Ιορδάνη ποταμό και τη Μεσόγειο;

«Οχι μόνο την αναπαράγουν, αλλά τη μεγεθύνουν, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη δική μου εμπειρία. Εχει τύχει πολλές φορές να βρεθώ στο εξωτερικό για να πάρω μέρος σε εκδηλώσεις με Ισραηλινούς συνομιλητές. Και διαπίστωνα πως οι Αραβες και οι Εβραίοι που ζουν σε άλλες χώρες είναι πολύ πιο εχθρικοί μεταξύ τους από ό,τι είμαστε εμείς, Παλαιστίνιοι και Ισραηλινοί, που ζούμε σε αυτόν τον τόπο. Και σε τέτοιες περιπτώσεις έχω πολλές φορές ζητήσει από τους ανθρώπους να τα βρουν μεταξύ τους, ώστε να είναι σε θέση να προσφέρουν σε εμάς που ζούμε εδώ αληθινή υποστήριξη και βοήθεια στον αγώνα μας να κάνουμε ειρήνη».

Βιβλία του Σάρι Νουσέιμπε: «Νο Trumpets, Νο Drums: Α Two-State Solution of the Israeli-Palestinian Conflict» (εκδ. «Hill & Wang»), «Once Upon a Country: Α Palestinian Life» (σε συνεργασία με τον Anthony David, εκδ. «Farrar, Straus & Giroux»).