Ελευθεροτυπία - Οικολογική βιτρίνα στον Περσικό Κόλπο

«Δύο γυναίκες στο Χαμάμ», ΧΡΗΣΤΟΣ ΑΝΤΩΝΑΡΟΠΟΥΛΟΣ.

«Δεν θα είναι η μελλοντική πρωτεύουσα των Ενωμένων Αραβικών Εμιράτων, αλλά η πόλη αυτή θα εκπροσωπεί κάτι περισσότερο: θα είναι η πρώτη τελείως οικολογική πόλη στον κόσμο» δηλώνει με ενθουσιασμό ένας συνοδός, δείχνοντας με το δάχτυλο τα ήδη προχωρημένα εργοτάξια τα οποία περιβάλλουν την τοποθεσία.

Ανατολικά, το νέο διεθνές αεροδρόμιο του εμιράτου αναδύεται από τη γη, ενώ στον βορρά ολοκληρώνεται ένα τεράστιο τουριστικό συγκρότημα στα νησιά του Γιας, με δώρο μια πίστα για τη «Φόρμουλα 1». Για την ώρα, τα έξι τετραγωνικά χιλιόμετρα στα οποία θα εκτείνεται η Μάσνταρ έχουν ελάχιστη κίνηση, εκτός από ορισμένα ακινητοποιημένα οχήματα επιχωμάτωσης και μια χούφτα τοπογράφους με αργές κινήσεις.

Σύμφωνα με το βρετανικό γραφείο Φόστερ, που έχει αναλάβει την εκπόνηση του σχεδίου, η Μάσνταρ θα είναι «η πρώτη πόλη στον κόσμο που δεν θα εκπέμπει διοξείδιο του άνθρακα και δεν θα πετάει απόβλητα. Κι αυτό χάρη στην αποκλειστική χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας -ανάμεσά τους η ηλιακή και η αιολική- και στη συστηματική χρήση της ανακύκλωσης». Η πόλη θα διαθέτει μία κεντρική φωτοβολταϊκή μονάδα για την ηλεκτρική τροφοδοσία της και τα κτίριά της, θα παράγουν τα ίδια ενέργεια. Κανένα αυτοκίνητο με καύσιμα δεν θα γίνεται δεκτό και θα την περιβάλλουν τοίχοι για προστασία από την έρημο, ενώ για τον εξαερισμό της θα χρησιμοποιηθούν σωλήνες που θα «απορροφούν» τους θαλάσσιους ανέμους.

Με το ασήμαντο ποσό των 22 δισ. δολαρίων (συνολική εκτίμηση), η Μάσνταρ θα μπορεί να υποδεχθεί 50.000 κατοίκους και πάνω από χίλιες επιχειρήσεις, εξειδικευμένες στις νέες τεχνολογίες και την πράσινη ενέργεια. «Οι κάτοικοι της Μάσνταρ θα επωφελούνται από την καλύτερη ποιότητα ζωής στον κόσμο, σε μια πόλη που θα είναι εντελώς στραμμένη στην αναζήτηση στα θέματα προστασίας του περιβάλλοντος» υπόσχεται ο δρ Σουλτάν Αχμάντ αλ Τζάμπερ, διευθυντής της Abu Dhabi Future Energy Company, του κρατικού οργανισμού που έχει αναλάβει το σχέδιο.

Μολονότι οι ειδικοί του περιβάλλοντος από όλο τον κόσμο χαιρετίζουν το σχέδιο της Μάσνταρ, το οποίο απολαμβάνει επίσης την υποστήριξη του Παγκόσμιου Ταμείου για τη Φύση (WWF), οι οικονομολόγοι της περιοχής φαίνονται λιγότερο κατηγορηματικοί όσον αφορά την οικονομική ορθότητά της -χωρίς ωστόσο να εκδηλώνουν την ίδια αυστηρότητα την οποία εκδηλώνουν απέναντι σε ορισμένα τουριστικά εργοτάξια, τα οποία προκαλούν τη λογική και το καλό γούστο, όπως για παράδειγμα η κλινική αισθητικής χειρουργικής που θα είναι πλήρως υποβρύχια και προβλέπεται να κατασκευαστεί στα ανοιχτά του Ντουμπάι.

Η «Οικονομική Πόλη του Βασιλιά Αμπντάλα» ξεκίνησε να χτίζεται το 2005 και θα τελειώσει το 2016. Υπερβολή και σχέδια για μια μάλλον αμφίβολη ανάπτυξη.

«Πράσινη» όαση

«Η Μάσνταρ απολαμβάνει εντυπωσιακής διαφήμισης. Το να κατασκευαστεί μια πόλη που δεν θα καταναλώνει παρά το 25% της ενέργειας και το 40% του απαραίτητου νερού σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη αντίστοιχη πόλη στη Δύση σίγουρα αποτελεί επίτευγμα. Αλλά το πραγματικό ερώτημα είναι να γνωρίζουμε μήπως πρόκειται για ένα μικρό αυτοκόλλητο επίθεμα, το οποίο προορίζεται να μας κάνει να ξεχάσουμε ότι οι χώρες του Κόλπου συγκαταλέγονται ανάμεσα στους μεγαλύτερους ρυπαντές του πλανήτη» παραδέχεται ο υπεύθυνος οικονομικών ερευνών μιας μεγάλης τράπεζας του Αμπού Ντάμπι.

Εκτός από την αξιοποίηση των υδρογονανθράκων, η περιοχή φιλοξενεί σημαντικές ρυπαίνουσες βιομηχανίες (πετροχημική, αλουμίνιο, αφαλάτωση θαλάσσιου ύδατος). Παράλληλα ο καταναλωτικός τρόπος ζωής της μεταφράζεται, χρόνο με τον χρόνο, με αύξηση των οικιακών απορριμμάτων.

Το 2005, μόνο η πόλη του Ντουμπάι, για παράδειγμα, παρήγαγε 1,2 εκατομμύρια τόνους απορρίμματα (1,5 για το Παρίσι) -αριθμός που θα τριπλασιαστεί μέχρι το 2014. Αρκεί κανείς να παρακολουθήσει το αδιάκοπο νυχτερινό πήγαινε-έλα των απορριμματοφόρων οχημάτων από το Αμπού Ντάμπι, το Ντουμπάι, την Ντόχα ή τη Μανάμα για να καταλάβει τι περιθώριο έχουν οι χώρες της περιοχής να προοδεύσουν στον τομέα ανακύκλωσης των αποβλήτων.

«Θέλουμε να κάνουμε τη Μάσνταρ ένα παράδειγμα προς μίμηση» απαντά ένας ανώτατος αξιωματούχος των Εμιράτων, ο οποίος απορρίπτει κάθε διαδικασία μάρκετινγκ η οποία αποβλέπει στο να «πουληθεί» καλύτερα η οικολογική εικόνα του Αμπού Ντάμπι σε σχέση με τους γείτονές του. «Με αυτή την πόλη, θέτουμε ένα παγκόσμιο πρότυπο στον τομέα της αειφόρου ανάπτυξης. Παρ' όλο που αδυνατούμε να βελτιώσουμε στο ελάχιστο την κατάσταση στα αστικά κέντρα που υπάρχουν ήδη στον Κόλπο ή αλλού, πρέπει να φροντίσουμε απολύτως ώστε οι μελλοντικές πόλεις της περιοχής να είναι συμβατές με τον αγώνα ενάντια στη μόλυνση και την κλιματική υπερθέρμανση».

Η Μάσνταρ, είναι αλήθεια, δεν εκπροσωπεί το μόνο σχέδιο νέας πόλης στον Κόλπο. Από την ανατολή ως τη δύση, από τον βορρά ως τον νότο, ένα δάσος από γερανούς μοιάζει, άλλωστε, να καλύπτει τις έξι χώρες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου: σύμφωνα με μια στατιστική, την οποία επικαλούνται στο διεθνή οικονομικό τύπο, η περιοχή δραστηριοποιεί σήμερα περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου στόλου των μηχανημάτων.

Τουριστικά συγκροτήματα, ουρανοξύστες, έδρες πολυεθνικών, πολυτελή ξενοδοχεία: ο μακρύς κατάλογος των κτιρίων που κατασκευάζονται περιλαμβάνει μια πολύ πιο εντυπωσιακή κατηγορία, τις νέες πόλεις από τις οποίες τουλάχιστον δεκαπέντε βρίσκονται ήδη υπό κατασκευήν. «Και, επιπλέον, αυτός ο αριθμός δεν περιλαμβάνει τις επεκτάσεις των πόλεων που ήδη υπάρχουν. Ομως, μια πόλη όπως το Ντουμπάι, που τριπλασίασε την έκτασή της σε λιγότερο από δέκα χρόνια, μπορεί νομίμως να θεωρηθεί νέα πόλη» τονίζει ο αρχιτέκτονας Μούσα Λαμπίντι, που μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στο Μάγρεμπ και τον Κόλπο.

Το φαινόμενο των νέων πόλεων στον Κόλπο εξηγείται από δύο παράγοντες, τους οποίους οι οικονομολόγοι συνοψίζουν με την έκφραση «διπλό δέλτα»: δημογραφία και οικονομική διαφοροποίηση.

Πόλεις για ξένους

Για να εξηγηθεί ο πρώτος, αρκούν μερικές στατιστικές: η ζήτηση σε κατοικίες αυξάνει κάθε χρόνο κατά 20%, προστιθέμενη σε ένα έλλειμμα το οποίο εκτιμάται ήδη περίπου σε μισό εκατομμύριο κατοικίες. Η έλλειψη προκύπτει από την αύξηση του τοπικού πληθυσμού και τη συνεχή εισροή εξειδικευμένων ξένων εργαζομένων.

Λόγω της κρίσης στην κατοικία και του πληθωρισμού, αυτοί οι τελευταίοι αφιερώνουν στο ενοίκιο κατά μέσον όρο περίπου τον μισό μισθό τους -μια αναλογία που κινδυνεύει έντονα να αυξηθεί κατά τη διάρκεια των προσεχών μηνών. «Οι νέες πόλεις στον Κόλπο πρέπει επίσης να συγκρατήσουν τους ξένους που συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη της περιοχής. Αν άρχιζαν να φεύγουν λόγω των δυσκολιών που συναντούν για να βρουν κατοικία, θα ήταν ένα σκληρό πλήγμα για την ελκυστικότητα του Κόλπου» εκτιμά ο οικονομολόγος Μάριος Μαραθεύτης, αναλυτής στη Standard Chartered Pic.

Αλλά το ζήτημα δεν αφορά μόνο τους ξένους. Από το Μπαχρέιν έως το Κουβέιτ, οι νέες γενιές υποφέρουν, και αυτές, από την έλλειψη κατοικιών, η οποία, προστιθέμενη στη δυσκολία να βρουν εργασία, αυξάνει συνεχώς τις κοινωνικές εντάσεις. «Δεν είμαι ο μόνος που περιμένω να τελειώσουν αυτές οι πόλεις. Οι άνθρωποι της ηλικίας μου δεν έχουν τα μέσα να αποκτήσουν κατοικίες που να συγκρίνονται με αυτές που έχτισαν οι πατεράδες τους» δηλώνει ο Αλι Αλ Ουάφι, ένας νέος οδηγός ταξί στο Μπαχρέιν, ο οποίος ελπίζει να εξοικονομήσει αρκετά χρήματα για να μπορέσει να μετακομίσει σε ένα από τα κτίρια που προβλέπονται στο Ντούρατ αλ Μπαχρέιν.

Η νέα πόλη θα απλώνεται, στα νότια του νησιού, σε δεκαπέντε τεχνητές νησίδες με τη μορφή μισοφέγγαρου, σε μια έκταση 21 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Πρόκειται να ολοκληρωθεί το 2015 και αφορά επένδυση 4 δισ. δολαρίων.

Για να κατανοηθεί ο δεύτερος παράγοντας, πρέπει να γνωρίζουμε ότι η κατασκευή νέων πόλεων επιτρέπει, εκτός από τη γρήγορη ανάπτυξη πολλών περιφερειακών ομίλων πολιτικών μηχανικών, την εμφάνιση αστικών κέντρων που είναι αφιερωμένα στην οικονομική διαφοροποίηση. Είναι κυρίως η περίπτωση της Σαουδικής Αραβίας, η οποία μετράει εφτά πόλεις υπό κατασκευήν, σε μια συνολική έκταση 450 τετραγωνικών χιλιομέτρων, με μια συνολική επένδυση 500 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Μακριά από κάθε επιδεικτική δημοσιότητα και κάθε οικολογικό μάρκετινγκ, το βασίλειο των Ουαχαμπιτών αξιοποιεί τα πετρελαϊκά έσοδά του για να χτίσει τις νέες πόλεις, που επισήμως ονομάζονται «οικονομικές πόλεις» και των οποίων η σύλληψη μοιάζει με τα αγγλοσαξονικά «κλάστερ».(1)

Η κατασκευή μιας από αυτές, της King Abdullah Economic City (Οικονομική Πόλη του Βασιλιά Αμπντάλα), ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2005 και πρόκειται να ολοκληρωθεί το 2016. Πολύ πιο εντυπωσιακή από τη Μάσνταρ ή την Ντούρατ αλ Μπαχρέιν, η πόλη του βασιλιά Αμπντάλα θα εκτείνεται σε 168 τετραγωνικά χιλιόμετρα και θα κοστίσει 27 δισ. δολάρια.

Νέα Σίλικον Βάλεϊ

Κατασκευάζεται στην όχθη της Ερυθράς Θάλασσας, κοντά στην πόλη της Τζέντας, θα περιλαμβάνει ένα λιμάνι εμπορευματοκιβωτίων, ένα χυτήριο αλουμινίου, έναν τερματικό σταθμό ικανό να υποδέχεται 500.000 προσκυνητές για τη Μέκκα και πολλές χιλιάδες «λαϊκές» κατοικίες, στις οποίες θα μπορούν να στεγαστούν δύο εκατομμύρια κάτοικοι.

«Η πόλη θ' αποτελέσει την καρδιά του σαουδαραβικού μηχανισμού στον τομέα των νέων οικονομικών πόλεων» μας δηλώνουν στη Saudi Arabian General Investment Authority (Sagia), τον οργανισμό που έχει αναλάβει τα σχέδια των νέων πόλεων. «Θα εξασφαλίζει τη βιομηχανική ανάπτυξη της περιοχής της Τζέντας, προσφέροντας ταυτόχρονα νέες δυνατότητες κατοικίας σε Σαουδάραβες».

Αλλες νέες πόλεις ευνοούν την «οικονομία της γνώσης», όπως για παράδειγμα η Knowledge Economic City, που προβλέπεται να χτιστεί κοντά στην πόλη της Μεδίνας και την οποία οι σαουδαραβικές αρχές θέλουν να καταστήσουν μια νέα Σίλικον Βάλεϊ.

Οσο εντυπωσιακό και αν είναι, το πρόγραμμα των οικονομικών πόλεων που αναπτύσσεται από τη Σαουδική Αραβία δεν πείθει όλους τους ειδικούς. Αρκετοί οικονομολόγοι, ανάμεσά τους και ντόπιοι, αναρωτιούνται αν αυτά τα σχέδια, όταν ολοκληρωθούν, θα μοιάζουν με τους «λευκούς ελέφαντες», τα εργοστάσια και τις εγκαταστάσεις που εισάγονταν έτοιμα «με το κλειδί στο χέρι» από τις χώρες του Τρίτου Κόσμου και τα οποία ουσιαστικά δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ.

«Το στοίχημα είναι να προχωρήσουμε περισσότερο στην εκβιομηχάνιση της χώρας» εξηγεί ένα στέλεχος της Saudi British Bank (Sabb). «Αλλά οι μελλοντικές πόλεις και οι οικονομικές δραστηριότητες τις οποίες θα στεγάσουν δεν μπορούν να επιβιώσουν παρά μόνο αν ενταχθούν στην παγκοσμιοποίηση, πράγμα που συνεπάγεται την εγκατάσταση ξένων επιχειρήσεων. Κάτι τέτοιο κάθε άλλο παρά εγγυημένο είναι, έστω και αν η σημερινή οικονομική συγκυρία είναι καλή».

Ανάμεσα στα εμπόδια που θα μπορούσαν να ανακόψουν την επιτυχία των σαουδαραβικών οικονομικών πόλεων αναφέρεται συχνά η εθνικοποίηση της απασχόλησης. «Πρόκειται για ένα παράδοξο. Οι νέες πόλεις πρόκειται να προσφέρουν 1,3 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας σε Σαουδάραβες, αλλά οι ξένες επιχειρήσεις παραμένουν επιφυλακτικές απέναντι στην τοπική εργατική δύναμη και πιέζουν για να μπορούν να εισάγουν προσωπικό από την Ασία. Τελικά, κινδυνεύουμε να διαιωνίσουμε το σημερινό οικονομικό μοντέλο, το οποίο βασίζεται σε μια μεγάλη εξάρτηση από τους ξένους εργαζόμενους, σε ένα πλαίσιο σημαντικής ανεργίας των νέων Σαουδαράβων» αναγνωρίζει το στέλεχος της Sabb.

Βλάβες στο περιβάλλον

Σχετικά με την πόλη του βασιλιά Αμπντάλα, πολλοί σαουδάραβες ειδικοί φοβούνται επίσης ότι η επιτυχία της θα γίνει εις βάρος της Τζέντας, που είναι οικονομικός πνεύμονας του δυτικού τμήματος του βασιλείου. «Οι δύο πόλεις κινδυνεύουν να κάνουν την ίδια δουλειά, κυρίως όσον αφορά τη λιμενική δραστηριότητα. Πρέπει επίσης να ελπίζουμε ότι δεν θα προχωρήσουν σε μεταφορά δραστηριοτήτων, γιατί οι εργαζόμενοι που κατοικούν στην Τζέντα κινδυνεύουν να μην μπορούν να επενδύσουν σε μια κατοικία μέσα στη νέα πόλη» δηλώνει ανήσυχος ο Ομάρ αλ Μπάντσι, ναυτιλιακός πράκτορας.

Αλλη δυσκολία: η επίπτωση των νέων κατασκευών στο περιβάλλον. Δεν πρόκειται μόνο για τις μελλοντικές εκλύσεις στην ατμόσφαιρα των σαουδαραβικών βιομηχανικών κέντρων, αλλά επίσης και για τις ζημιές που υφίστανται τα ύδατα του Κόλπου. Στο Αμπού Ντάμπι και στο Ντουμπάι, αλλά επίσης στο Μπαχρέιν και στο Κατάρ, πολλά σχέδια νέων πόλεων ή επέκτασης των υπαρχουσών πόλεων υλοποιούνται πάνω σε εδάφη τα οποία ανακτώνται εις βάρος του ωκεανού. Και, συχνά, τα υλικά δεν προέρχονται από την έρημο, αλλά από τα βάθη της θάλασσας, με τρόπο που καταστρέφουν τη χλωρίδα και την πανίδα.

«Η ελάχιστη επιρροή της κοινωνίας πολιτών και η έλλειψη ανάπτυξης των περιβαλλοντικών οργανώσεων στην περιοχή διευκολύνουν την εντατική χρήση του πυθμένα της θάλασσας για τη δημιουργία οικοδομήσιμων εδαφών. Το μέγεθος της ζημιάς οφείλεται στη δύναμη της οικονομίας, η οποία είναι ακόμη περισσότερο ισχυρή, καθώς οι νέες πόλεις είναι πρωτοβουλία των ηγετών» δηλώνει με απογοήτευση ένας πανεπιστημιακός του Μπαχρέιν.

Ο Νταγκ Ουότκινσον μετριάζει αυτή την άποψη. Αντιπρόεδρος και υπεύθυνος ανάπτυξης του Bahrain Bay, ενός σχεδίου μιας νέας πόλης βόρεια της Μανάμα, ύψους περίπου τριών δισ. δολαρίων, ο Ουότκινσον, με στολή εργοταξίου και οδηγώντας ένα αυτοκίνητο με κίνηση στους τέσσερις τροχούς, ευχαριστιέται εμφανώς με την επίσκεψη στο εργοτάξιό του, το οποίο διασχίζουν εντυπωσιακά φορτηγά.

Το σύνολο σχεδόν των δύο τετραγωνικών χιλιομέτρων έχει αποσπαστεί από τη θάλασσα, αλλά αρνείται την ιδέα σύμφωνα με την οποία αυτή η «land reclamation» (διεκδίκηση εδάφους) βλάπτει το περιβάλλον. «Η τεχνική μας έχει δοκιμαστεί στην Ασία, ιδιαίτερα στη Σιγκαπούρη και το Χονγκ Κονγκ και δεν προκαλεί παρά μικρές ζημιές. Εμείς την εφαρμόζουμε πολύ πιο εύκολα στον Κόλπο, λόγω του μικρού βάθους των υδάτων».

Παραμένει τέλος ένας άλλος άγνωστος παράγοντας: Ποια θα είναι μακροπρόθεσμα η επίπτωση των νέων πόλεων στους τοπικούς πληθυσμούς; Σύμφωνα με την επίσημη λογική, τα σχέδια απευθύνονται κυρίως στους πολίτες της χώρας, αλλά, στην πραγματικότητα, έχουν στόχο τους ξένους επενδυτές, στους οποίους υπόσχονται να έχουν πρόσβαση σε πολυτελείς ιδιοκτησίες. Ολες οι χώρες της περιοχής έχουν τροποποιήσει, τις νομοθεσίες για να επιτρέπουν στους ξένους να αποκτούν ακίνητα αγαθά.

Υπερχρεωμένα νοικοκυριά

«Διαβάζοντας τα φυλλάδια και τις διαφημιστικές καταχωρίσεις, οι νέες πόλεις δεν θα είναι παρά πολυτέλεια και χαλάρωση. Το πρόβλημα είναι ότι οι μεσαίες τάξεις του Κόλπου κινδυνεύουν να μη διαθέτουν την αγοραστική δύναμη για να εγκατασταθούν εκεί, εκτός εάν χρεωθούν ακόμη περισσότερο» δηλώνει ο Μούσα Λαμπίντι.

τα τέλη Ιουνίου, ένα υπόμνημα της κεντρικής τράπεζας των Ενωμένων Αραβικών Εμιράτων προειδοποιούσε ουσιαστικά ενάντια στην υπερχρέωση των νοικοκυριών που έχει προκληθεί από την κερδοσκοπία, συνιστώντας στις τράπεζες της περιοχής να περιορίσουν την παροχή στεγαστικών πιστώσεων. Αμέσως, το κείμενο αυτό προκάλεσε ξανά τις φημολογίες σε σχέση με ένα επικείμενο κραχ.

«Το να κατασκευάσεις μια νέα πόλη δεν σημαίνει απλώς να χτίσεις τοίχους και να περιμένεις τον αγοραστή, έστω και αν είναι ένας πλούσιος ξένος» καταλήγει ο Σαλάχ Μίρι, αρχιτέκτονας και γενικός διευθυντής της The Blue City, του σχεδίου μιας νέας πόλης στο σουλτανάτο του Ομάν, της οποίας η πρώτη φάση θα ολοκληρωθεί το 2011.

«Πρέπει επίσης να εγγράφεται στην πολιτιστική συνέχεια της περιοχής, κατά τρόπο που να μην αποπροσανατολίζει τους πληθυσμούς. Σήμερα, η αφθονία του γυαλιού και του χάλυβα δεν συμβάλλουν σε κάτι τέτοιο. Με τον τρόπο τους, οι νέες πόλεις του Κόλπου ερμηνεύουν με το πώς εξελίσσονται οι χώρες του Κόλπου».

(1) Πρόκειται για την ένωση εταιρειών, με γεωγραφική ή συνεταιριστική βάση, που δραστηριοποιούνται σε συμπληρωματικούς τομείς, για παράδειγμα μεταλλουργία και πετροχημεία. Στη Γαλλία, ο Ζαν-Πιέρ Ραφαρέν, που έφερε την ιδέα από τον Καναδά, ονόμασε τα κλάστερ «πόλους ανταγωνιστικότητας». Ονομάζονται επίσης «τσαμπιά επιχειρηματιών».

* Δημοσιογράφος.