Βρίσκεστε στο παλαιό site του www.enet.gr

Το www.enet.gr άλλαξε.

Το Web site της Ελευθεροτυπίας και της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας άλλαξε και βρίσκεται στη διεύθυνση www.enet.gr.

Στο παρόν site βρίσκεται μόνο το αρχείο των εκδόσεων από τις αρχές του 2001 ως και τις 30 Μαρτίου 2009.

ΜΑΗΣ '68 Πώς αντιμετωπίζουν οι πρωταγωνιστές της ιστορικής εξέγερσης τις αναμνήσεις τους

Οι πρωταγωνιστές τότε και τώρα

Των ΕΛΙΖΑΜΠΕΤΤΑΣ ΚΑΖΑΛΟΤΤΙ, ΕΡΣΗΣ ΒΑΤΟΥ

10 Μαΐου 1968, ένα κύμα φοιτητών διαδηλώνουν μπροστά στις φυλακές του Παρισιού. Η αστυνομία κλείνει τις γέφυρες προς την αριστερή όχθη του Σηκουάνα, οι φοιτητές καταλαμβάνουν το Καρτιέ Λατέν και κατασκευάζουν δεκάδες οδοφράγματα. Στις 2.00 μ.μ., ύστερα από πολύωρες διαπραγματεύσεις η αστυνομία επιτίθεται στους φοιτητές και επιχειρεί να καταρρίψει τα οδοφράγματα. Η συμπλοκή που ακολουθεί χαρακτηρίζεται από πρωτοφανή βία και συνεχίζεται μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες. Μπροστά στα οδοφράγματα της λεωφόρου Saint Michel ένας κοκκινομάλλης φοιτητής αντιμετωπίζει τη βία των αστυνομικών με ένα υπεροπτικό ειρωνικό χαμόγελο, απαθανατίζεται από το φακό και χρίζεται σύμβολο της επανάστασης. Είναι ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ.

Πρόκειται για τα πρώτα σκιρτήματα μιας φλογερής περιόδου που θα περάσει στην ιστορία ως γαλλικός Μάη του '68 και θα αφήσει ανεξίτηλα σημάδια στις γενιές που θα ακολουθήσουν.

Σήμερα, 10 Μαΐου του 2008, έχουν περάσει ακριβώς σαράντα χρόνια από εκείνες τις δύσκολες και συνάμα σημαδιακές ώρες, και η νοσταλγία είναι για πολλούς που μεγάλωσαν στον απόηχο του γαλλικού Μάη, το κύριο συναίσθημα, όταν αναφέρονται στην περίοδο που έθεσε τα θεμέλια για μια νέα κοινωνία της ελευθερίας, της ισότητας, της ηθικής και της αλληλεγγύης.

Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο τον τελευταίο καιρό, που ένα κύμα συντηρητικοποίησης και αμφισβήτησης των ανθρώπινων και κοινωνικών δικαιωμάτων τα οποία κατακτήθηκαν ύστερα από χρόνια λαϊκών αγώνων, φαίνεται να κατακλύζει τον δυτικό κόσμο.

Πώς αντιμετωπίζουν όμως οι πρωταγωνιστές του Μάη του '68 τις αναμνήσεις τους; Πιστεύουν ακόμη ότι η επανάσταση είναι μονόδρομος για την επίλυση των κοινωνικών διακρίσεων; Την απάντηση σε αυτό το ερώτημα τη συμπεραίνουμε περισσότερο από την πορεία ζωής, παρά από τις δηλώσεις εκείνων που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του πυρός τον γαλλικό Μάη.

Ευρωβουλευτής των Πρασίνων, πρόεδρος της ομάδας Πράσινοι/ Ελεύθερη Συμμαχία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, συγγραφέας δεκάδων αιχμηρών άρθρων και βιβλίων, αυστηρός επικριτής της παραδοσιακής Αριστεράς, αντιεθνικιστής και ένθερμος υποστηρικτής της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, ο άλλοτε κόκκινος Ντάνι είναι σήμερα μια πολυσυζητημένη προσωπικότητα, την οποία μέρος της Αριστεράς αποκήρυξε.

Σαφώς λιγότερο αποκομμένοι, τουλάχιστον συναισθηματικά, από τα γεγονότα και το πνεύμα του γαλλικού Μάη, είναι οι επίσης πρωταγωνιστές και ήρωες εκείνων των ημερών, οι Αλέν Ζεσμάρ, Ζακ Σοβαζό, Ανρί Βεμπέρ, Σερζ Ζιλί και Αλέν Κριβίν. Από την ασφάλεια της ηλικίας τους και των σταδιοδρομιών τους κοιτάνε πίσω τους με ικανοποίηση και υπερασπίζονται, καθένας με τον τρόπο του, την κληρονομιά των ημερών που σημάδεψαν την ζωή τους. Δεν πιστεύουν βέβαια, στην πλειονότητά τους, ότι μπορεί να υπάρχει ένας δεύτερος Μάης του '68, κρίνουν όμως ότι οι καιροί είναι ώριμοι για ένα νέο κύμα αμφισβήτησης, νέες κοινωνικές διεκδικήσεις και για επανατύπωση εκείνων των αξιών που τους ενέπνευσαν τότε.

Σαράντα χρόνια μετά τα γεγονότα του Μάη του '68, ο φάκελος της «Ε» «ξανασυναντά» τους πρωταγωνιστές της επανάστασης, τους τότε ενθουσιώδεις εικοσάρηδες και σήμερα ώριμους εξηντάρηδες, ξαναδιαβάζει μέσα από την πορεία τους τα τότε γεγονότα και σχολιάζει μέσα από τη δική τους ματιά τη σημερινή πραγματικότητα.

Τελευταίος ο «προδότης» Κουσνέρ

Με την κληρονομιά του Μάη του '68 ασχολείται αυτές τις ημέρες σχεδόν το σύνολο του Τύπου, στη Γαλλία και διεθνώς. Η συζήτηση στα blogs και οι διαδραστικές ιστοσελίδες των μέσων που δεσπόζουν, έχουν ασφαλώς το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Ο κόσμος αποτιμά τον αντίκτυπο του κινήματος, αλλά ταυτόχρονα ονομάζει τους ανθρώπους που κατά τη γνώμη του ενσαρκώνουν καλύτερα το Μάη. Οχι μόνον θετικά. Σε μια τέτοια ηλεκτρονική δημοσκόπηση, ο Κον-Μπεντίτ παίρνει συντριπτική πρωτιά με 89,9%. Ακολουθείται από τον τροτσκιστή Αλέν Κριβίν (71,1%), τον Αλέν Ζεσμάρ (39,5%) και το φιλόσοφο Ζαν-Πολ Σαρτρ (32,1%). Τη θέση τους στη δεκάδα έχουν ο Ζακ Σοβαζό (26,8%), ο επί δύο δεκαετίες γ.γ. του ΚΚΓ Ζορζ Μαρσέ (26,7%) αλλά και η Ζιζέλ Χαλιμί (25,1%), νομικός, συνεργάτις και συνοδοιπόρος της Σιμόν ντε Μποβουάρ (16,7%), που τόσο πάλεψαν για τα δικαιώματα των γυναικών. Τη δωδεκάδα συμπληρώνουν ο συνδικαλιστής την εποχή του Μάη και μέλος του ΚΚΓ, Ζορζ Σεκί (18,7%), ο Σερζ Ζιλί (17,6%), επί χρόνια διευθυντής της «Liberation», ο πρώην πρωθυπουργός επί Μιτεράν Μισέλ Ροκάρ (15,9%) και ο -κατά ορισμένους- προδότης των Σοσιαλιστών, νυν υπουργός Εξωτερικών Μπερνάρ Κουσνέρ (13,1%).

Οι καιροί ώριμοι για ένα νέο κύμα αμφισβήτησης

«Ολοι αυτοί που έστηναν οδοφράγματα το '68, επαγγελλόμενοι μια νέα κοινωνία ελευθερίας και δικαιοσύνης, είτε έχουν συνταξιοδοτηθεί είτε έχουν βολευτεί σε "προνομιούχες" θέσεις» θύμιζε τις προάλλες στους αναγνώστες ενός ιστολογίου κάποιος κ. Μερτζ. Και συνέχιζε: «Στην πραγματικότητα, οι υποκινητές των κοινωνικών κινημάτων προέρχονταν από εύπορες τάξεις, επέβαλαν το "απαγορεύεται να απαγορεύεται", αλλά πήραν θέσεις κύρους. (...) Μερικοί λένε ότι οι ηγέτες ζητούσαν περισσότερη επανάσταση για να συγκεντρώσουν περισσότερα. Είναι αλήθεια τόσο εύκολο να φιλοσοφείς όταν ο μπαμπάς και η μαμά πληρώνουν το νοίκι, τις τρακατρούκες και το φαΐ». Ανάμεσα σε αυτούς που αναφέρει ο κ. Μερτζ, εκπροσωπώντας πάντως και την άποψη αρκετών ακόμα, είναι ο Αλέν Ζεσμάρ, με μακρά πολιτική πορεία συμβούλου στο υπουργείο Παιδείας και το Δήμο των Παρισίων επί Μπερτράν Ντελανοέ. Στην τελευταία αναμέτρηση των Σοσιαλιστών για την επιλογή υποψηφίου προέδρου είχε ταχθεί στο πλευρό του Ντομινίκ Στρος-Καν.

Ο Ζεσμάρ, που σήμερα είναι λέκτωρ-ερευνητής στο Ινστιτούτο Πολιτικών Σπουδών, ήταν 28 χρόνων όταν ξέσπασαν τα γεγονότα του Μάη του '68. Από την 3η Μαΐου εκείνης της χρονιάς, όταν μετά την επέμβαση της αστυνομίας άρχισαν τα επεισόδια, ο τότε γενικός γραμματέας του Εθνικού Συνδικάτου Ανώτατης Εκπαίδευσης κατέβηκε στο δρόμο και δεν έφυγε μέχρι την τελευταία ημέρα. Ηταν στην πρώτη γραμμή μαζί με τον Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ και τον Ζαν Σοβαζό, το εμβληματικό τρίο του κινήματος που όμως δεν διατήρησε στη διάρκεια των ετών την αδελφοσύνη των οδοφραγμάτων. Ο Ζεσμάρ έχει δηλώσει «προδομένος» από την απόφαση του Κον-Μπεντίτ να εγκαταλείψει αιφνιδίως τη Γαλλία χωρίς να τον ενημερώσει. Στα γεγονότα του Μάη, ο Ζεσμάρ έπαιζε ένα ρόλο «μεσολαβητή» ανάμεσα στους φοιτητές και τους καθηγητές και αργότερα μεταξύ των διαδηλωτών και των συνδικάτων και των κομμάτων της Αριστεράς. «Παιδί της μεσαίας τάξης», ο Ζεσμάρ ήταν παθιασμένος με την πολιτική και είχε εκλεγεί επικεφαλής ενός συνδικαλιστικού οργάνου των καθηγητών που ήταν γνωστό για τις μετριοπαθείς τους θέσεις. Η εμπλοκή του στο κίνημα έγινε σταδιακά, στην αρχή επιφυλακτικά και μετά ενθουσιωδώς. Ηθελε να βοηθήσει στην υλοποίηση των διεκδικήσεων των φοιτητών, τις οποίες θεωρούσε θεμιτές, και να δείξει την αντίθεσή του στις άδικες πολιτικές της άρχουσας τάξης. Η «χαρά» για την ιστορική αυτή «στιγμή της ελευθερίας» δεν κράτησε πολύ. Οταν στις 30 Μαΐου ένα εκατομμύριο άνθρωποι συγκεντρώθηκαν στα Ηλύσια Πεδία για να υποστηρίξουν το στρατηγό Ντε Γκολ, ήρθε η απογοήτευση. Με τη σαρωτική νίκη του στις εκλογές, είχε έρθει η ώρα για το επόμενο βήμα του Ζεσμάρ, που ήταν η ίδρυση της Προλεταριακής Αριστεράς, μια μαοϊκής παράταξης που ήθελε να συνεχίσει την πολιτική μάχη του Μάη του '68 και να προετοιμάσει ένοπλο αγώνα. Ο Ζεσμάρ θεωρούσε ότι «ο εμφύλιος πόλεμος σε λιγότερο από 4 χρόνια» ήταν δεδομένος. Σήμερα, αναγνωρίζει ότι έκανε ένα «δραματικό διανοητικό και πολιτικό λάθος». Η Προλεταριακή Αριστερά διαλύθηκε το 1973, αφού ο Ζεσμάρ είχε καταδικαστεί και εγκλειστεί σε φυλακή για 18 μήνες, έχοντας καταγγείλει ως άδικη τη δίκη δύο συντρόφων του. Ο Αλέν Ζεσμάρ θεωρεί ότι παρά τα όποια θέματα μπορεί κανείς να εγείρει για εκείνον το Μάη, «θα ήταν γκροτέσκο να επιχειρηθεί η ισοπέδωση της κληρονομιάς του». Σαράντα χρόνια μετά, «είτε το θέλουμε είτε όχι, χάρη στο Μάη το κοινωνικό σώμα έχει μεταβολιστεί».

Ανταποκρίθηκα στο πνεύμα των καιρών

Πολύ την αγάπησε την επανάσταση ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ και την υπηρέτησε από διαφορετικές σκοπιές, θέσεις και ιδεολογίες. Αυτό είναι που του προσάπτουν όσοι θεωρούν τον άλλοτε κόκκινο και σήμερα πράσινο Ντάνι μια από τις πλέον αμφιλεγόμενες προσωπικότητες των τελευταίων δεκαετιών. Παιδί Γερμανοεβραίων που κατέληξαν επί Χίτλερ στη Γαλλία ο Ντανιέλ, ήταν 23 ετών (γεννήθηκε το 1945) το 1968. Φοιτητής της Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ, ιδιαίτερα πολιτικοποιημένος και γοητευμένος από τις αναρχικές απόψεις του Μαρκούζε, ήταν από εκείνους που συμμερίζονταν έντονα τις ανησυχίες της εποχής του και εξέφραζαν με την κάθε ευκαιρία τις αντιρρήσεις τους σε μια συντηρητική κοινωνία που δεν τους εκπροσωπούσε. Η συνάντησή του με τον Rudi Dutsche σε ένα συνέδριο για το Βιετνάμ το Φεβρουάριο του '68 τον σημαδεύει. Οργανώνει μετά την απόπειρα δολοφονίας των Dutsche και Karl Dietrich Wolff μια ομιλία στη Ναντέρ και εγγράφεται από την αστυνομία στις μαύρες λίστες των φοιτητών.

Ομως, η τύχη και το μέλλον του Ντανιέλ, αλλά και του μεγάλου ειρηνικού δημοκρατικού κινήματος αμφισβήτησης που συγκλονίζει τη Γαλλία, κρίνονται στις 22 του Μάρτη εκείνης της χρονιάς με ένα «χτύπημα» στα γραφεία της Αμέρικαν Εξπρές. Για τα γεγονότα αυτά λαμβάνει κλήση σε απολογία την 1η του Μάη και ο Κον-Μπεντίτ και έκτοτε μετατρέπεται σε έναν από τους ανθρώπους-σύμβολα της εποχής μας, σφραγίζοντας την αρχή της επανάστασης που πέρασε στην ιστορία ως Μάης του '68.

Οπως κάθε αρχή και δύσκολη, έτσι και τα γεγονότα που σημάδεψαν έναν αιώνα ξεκινούν υποτονικά με συνελεύσεις και μικροεπεισόδια. Σύντομα, όμως, η διαμαρτυρία των φοιτητών εναντίον της αυθαίρετης βίας της αστυνομίας, που εκκενώνει το Πανεπιστήμιο της Ναντέρ, και τη σκληρή πολιτική του Ντε Γκολ διευρύνεται με την απόφαση του κινήματος «22 του Μάρτη» για κατάληψη της Σορβόνης στις 3 Μαΐου. Στις 10 Μαΐου μπροστά από τα οδοφράγματα της boulevard Saint Michel, ο Ντανιέλ απαντάει στη βία των αστυνομικών με ένα αινιγματικό, υπεροπτικό χαμόγελο και χρίζεται διεθνώς σύμβολο της επανάστασης. Από εκείνη τη στιγμή τα γεγονότα διαδέχονται γρήγορα το ένα το άλλο, η εξέγερση επεκτείνεται, λαμβάνουν χώρα τεράστιες διαδηλώσεις συμπαράστασης στους εξεγερμένους φοιτητές και μαθητές, ο Κον-Μπεντίτ βρίσκεται πάντα στην πρώτη γραμμή του αγώνα. Στις 22 Μαΐου του '68 και ενώ ο ίδιος ταξιδεύει στο Βερολίνο, οι Αρχές σε μια προσπάθεια εκτόνωσης της κατάστασης τον τιμωρούν με απέλαση. Επιστρέφει παράνομα, έχοντας βάψει μαύρα τα μαλλιά του και φορώντας σκούρα γυαλιά για μια συνέλευση στη Σορβόνη, όπου οι φοιτητές τον χαιρετούν με το σύνθημα «είμαστε όλοι Γερμανοεβραίοι». Συλλαμβάνεται και απελαύνεται. Θα επιστρέψει στη Γαλλία μόνο δέκα χρόνια αργότερα, το 1978.

Σήμερα ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ συνεχίζει να λέει ότι την έχει αγαπήσει πολύ την επανάσταση, αλλά προσθέτει ότι μόνο με το διάλογο μπορούν να αλλάξουν οι συμπεριφορές.

Τι μεσολάβησε όμως και ο επαναστάτης κόκκινος Ντάνι μετατράπηκε σε έναν αυστηρό επικριτή της Αριστεράς και υπέρμαχο της ολοκλήρωσης της Ευρώπης; Τα χρόνια που ακολουθούν την εξέγερση του '68 και η εξορία του στη Φρανκφούρτη συμβάλλουν ουσιαστικά στην αλλαγή του. Εργάζεται ως βοηθός εκπαιδευτής, υπάλληλος σε ένα μικρό βιβλιοπωλείο, δημοσιογραφεί σε εναλλακτικά γερμανικά έντυπα, γνωρίζει τον Γιόσκα Φίσερ. Αυτή η συνάντηση τον σημαδεύει πολιτικά και τον φέρνει κοντά στο κίνημα των Γερμανών Προσηνών (Die Grunen) στο οποίο προσχωρεί το 1984. Και είναι ο ίδιος ο Γιόσκα Φίσερ που τον παροτρύνει να θέσει υποψηφιότητα για τη δημαρχία της Φρανκφούρτης. Την επανάσταση με την κλασική τουλάχιστον έννοια ο πλέον πράσινος Ντάνι την αποχαιρετά το 1986 με το έργο του-απολογισμό «Πολύ την αγαπήσαμε την επανάσταση».

Από το 1994 ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ είναι ευρωβουλευτής (εξελέγη πρώτη φορά με τους Γερμανούς «Grunen», στη συνέχεια το 1999 με τους Πράσινους στη Γαλλία και το 2004 για ακόμη μια φορά ως εκπρόσωπος των Γερμανών Πρασίνων). Από τον Ιανουάριο του 2002 είναι και πρόεδρος της ομάδας Πράσινοι/Ελεύθερη Συμμαχία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Σήμερα, ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ είναι 62 χρόνων και σε ελάχιστα θυμίζει τον ειρωνικό και θυμωμένο φοιτητή που έγινε σύμβολο του γαλλικού Μάη, ωρίμασε, όπως χαρακτηριστικά επαναλαμβάνει ο ίδιος με την κάθε ευκαιρία. Δεν αποποιείται το παρελθόν του, διατηρεί όμως μια κριτική απόσταση από αυτό.

«Τότε όταν ήμουν επαναστάτης, πίστευα ότι υπάρχει ένα στάδιο της κοινωνίας όπου η κινητοποίηση των ανθρώπων για την πολιτική και την αυτοδιαχείριση θα είναι σταθερή και διαρκής. Τώρα πιστεύω ότι οι άνθρωποι θέλουν μεν να παρέμβουν στην πολιτική ζωή, όμως οπωσδήποτε προτιμούν να εκχωρούν τη διαχείριση των κοινών σε άλλους, στους οποίους να ασκούν κριτική και να αμφισβητούν...» δηλώνει χαρακτηριστικά σε συνέντευξή του στην «Ε» το 1996. Ενώ σε πρόσφατη συνέντευξή του στο «Nouvel Observateur» με αφορμή τα 40 χρόνια από το Μάη του '68, υπογραμμίζει: «Η Αριστερά έχει ανάγκη από μύθους και το '68 είναι ένας μύθος σαφώς για την Αριστερά».

Συγγραφέας αιχμηρών κειμένων και βιβλίων, αυστηρός απέναντι στην παραδοσιακή Αριστερά, αντιεθνικιστής και ένθερμος υποστηρικτής του ευρωπαϊκού φεντεραλισμού, ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ σήμερα βρίσκεται πολλές φορές αντιμέτωπος με την κριτική όσων κάποτε τον χαιρετούσαν σαν ήρωα, εκείνος θεωρεί την αλλαγή του απλά ένα «μεγάλωμα», μια φυσική εξέλιξη κάποιου που θέλει να ανταποκριθεί στο πνεύμα των καιρών.

Ορισμένοι ενσωματώθηκαν

Ο Αλέν Κριβίν τότε και τώρα

Προτιμά, λέει, να ζει τον αντικαπιταλισμό κάθε μέρα, χωρίς να δίνει σημασία σε όλους εκείνους οι οποίοι «εγκατέλειψαν το σχολείο της Λίγκας», για να «γίνουν συνδαιτυμόνες της εξουσίας σε υπουργικές θέσεις». Ο Αλέν Κριβίν ήταν από τους ηγέτες της εξέγερσης του Μάη του '68 και ο τελευταίος της γενιάς που ριζοσπαστικοποιήθηκε τη δεκαετία του '60 και παραμένει ριζοσπάστης μέχρι σήμερα. Από το 1969, οπότε ίδρυσε μαζί με άλλους την Επαναστατική Κομμουνιστική Λίγκα, ακολούθησε και οδήγησε την πορεία της. Μόλις το 2006 αποχώρησε από το πολιτικό γραφείο του τροτσκιστικού κόμματος που είναι η γαλλική πτέρυγα της ενωμένης Τέταρτης Διεθνούς, παραμένει ωστόσο εκπρόσωπός της μαζί με τον Ολιβιέ Μπεζανσενό, αλλά κυρίως αγωνιστής. Ο Κριβίν δεν ήταν του περιθωρίου. Πρωτοστάτησε στο κίνημα του Μάη κατεβαίνοντας στους δρόμους, όπου βρήκε τους συμφοιτητές του. Εκείνη την εποχή είχε ήδη ιδρύσει την Επαναστατική Κομμουνιστική Νεολαία (JCR) -το 1965- έχοντας αποκηρύξει το σταλινισμό και έχοντας αποχωρήσει από το Κομμουνιστικό Κόμμα και τους «γραφειοκρατικούς θεσμούς του». Δουλεύει με καθεστώς μερικής απασχόλησης σε έναν εκδοτικό οίκο, αλλά ενώνεται με τους άλλους νέους, 27 χρόνων εκείνος, και συλλαμβάνεται στη Σορβόνη. Κι αν γλιτώνει τότε τη φυλάκιση, δεν συμβαίνει το ίδιο ένα μήνα μετά, τον Ιούνιο, όταν βγαίνει η διαταγή απαγόρευσης λειτουργίας της JCR. Μένει στη φυλακή ώς το φθινόπωρο και όταν αποφυλακίζεται αρχίζει να χτίζει την ιδέα της Κομμουνιστικής Λίγκας. Ενα χρόνο μετά, το 1969, θέτει υποψηφιότητα για την προεδρία της Δημοκρατίας και λαμβάνει 1% των ψήφων. Το κόμμα διαλύεται το 1973. Το διαδέχεται πρώτα το Επαναστατικό Κομμουνιστικό Μέτωπο και μετά η Επαναστατική Κομμουνιστική Λίγκα. Το '74 νέα υποψηφιότητά του για την προεδρία της Γαλλικής Δημοκρατίας του δίνει 0,37%. Ο Κριβίν, όμως, είχε ακόμα μακρύ δρόμο. Το 1999 καταφέρνει να ενώσει τους τροτσκιστές με τον Εργατικό Αγώνα (Λιτ Ουβριέρ) και την Αρλέτ Λαγκιγιέρ και να εκλεγεί μαζί με άλλους τέσσερις της λίστας, ευρωβουλευτής. Μετά το πέρας της θητείας του, δεν επανεξελέγη. Σαράντα χρόνια μετά τον Μάη, ο Αλέν Κριβίν πιστεύει ότι ένα κίνημα όπως εκείνο, «όχι μια επανάσταση αλλά ένα κοινωνικό κίνημα, γιατί αυτό ήταν», είναι ακόμα εφικτό. Μια εικόνα του πώς σκέπτεται ο Κριβίν σήμερα, στα 67 του χρόνια, δίνει απόσπασμα συνέντευξής του στο ΠΡΙΝ, την επαύριο του Εθνικού Συνεδρίου του κόμματος, τον περασμένο Ιανουάριο. Ο Κριβίν μιλά για το «πρόβλημα των γενεών» ως ευρωπαϊκό φαινόμενο. Και εξηγεί: «Νομίζω ότι υπάρχει μια ολόκληρη γενιά επαναστατών που είναι κουρασμένη και φθαρμένη από τις ήττες. Αναφέρομαι στους "παππούδες" του 1968, στους αγωνιστές της δεκαετίας του 1970, σε ανθρώπους δηλαδή που σήκωσαν το βάρος πολλών συγκρούσεων και κουράστηκαν. Ορισμένοι μάλιστα έχουν φθαρεί τόσο πολύ, που έχουν πλέον ενσωματωθεί. Ενδεικτικά αναφέρω αυτό που συμβαίνει σήμερα στην Κομμουνιστική Επανίδρυση στην Ιταλία, τις διαμάχες στο γερμανικό κόμμα Η Αριστερά, ακόμα και εξελίξεις σε μακρινές χώρες όπως είναι η προσαρμογή του Λούλα στη Βραζιλία ή του Ορτέγκα στη Νικαράγουα». Στο συνέδριο της Λίγκας το Γενάρη, αποφασίστηκε η συγκρότηση ενός νέου μαζικού αντικαπιταλιστικού κινήματος. Η απόφαση συνάδει με την πίστη του Αλέν Κριβίν ότι ένα τέτοιο κίνημα είναι εφικτό.

Ηταν ένα ιδεαλιστικό και ρομαντικό κίνημα

«Το μόνο που δεν έκαναν», έλεγε πριν από δέκα χρόνια σε ένα αφιέρωμα στο «Newsweek» ο Ανρί Βεμπέρ, «είναι να μας κατηγορήσουν για κατά συρροή δολοφόνους ή για τη μάστιγα του AIDS». Η παρατήρησή του αφορούσε την έντονη κριτική που διατυπώνεται για όλους εκείνους τους αριστερούς που με την «ηδονιστική τους ατομικότητα» ουσιαστικά διέλυσαν συλλογικές αξίες και δη αυτήν του πολιτικού καθήκοντος -με την έννοια των υποχρεώσεων του πολίτη. Ο Βεμπέρ, που το 1968 ήταν εκ των ηγετών του κινήματος του Μάη και ένας από τους συνιδρυτές της Επαναστατικής Κομμουνιστικής Λίγκας, απορρίπτει όλες τις αιτιάσεις. Χάρη στο Μάη, η Γαλλία έγινε «πιο ηδονιστική» αλλά και «πιο δημοκρατική, πιο αλληλέγγυα και πιο ισόνομη», λέει. Το κίνημα «δεν στρεφόταν κατά της ηθικής, δεν προωθούσε την ισοπέδωση, δεν ήταν κυνικό αλλά ιδεαλιστικό και ρομαντικό» και, ναι, «ήταν ατομικιστικό υπό την έννοια της πρόθεσής του να χειραφετήσει το άτομο από την παράδοση και τους υφιστάμενους ισχυρούς μηχανισμούς της εξουσίας». Σε αυτήν την εξουσία πάντως, ίσως με άλλη μορφή πια, ο Βεμπέρ έγινε τελικά συμμέτοχος. Αυτός, ο γεννημένος το 1944 από εβραϊκή οικογένεια στο Λενίναμπαντ του Τατζικιστάν, ξεκίνησε από τον τροτσκισμό και το μαρξισμό για να καταλήξει μέλος του Σοσιαλιστικού Κόμματος Γαλλίας (ΣΚΓ) το 1986. Εγινε αργότερα εξ απορρήτων του Λοράν Φαμπιούς, πρόεδρος της Γαλλικής Εθνοσυνέλευσης, γερουσιαστής, ενώ από το 2004 είναι ευρωβουλευτής του ΣΚΓ Ως μέλος ενός εκ των κομμάτων εξουσίας στη Γαλλία, ο Βεμπέρ αναλαμβάνει να υπερασπιστεί τις θετικές συνέπειες του κινήματος του Μάη του '68 και αντιπαρατίθεται κυρίως με τον Νικολά Σαρκοζί, ο οποίος κατά την περσινή εκλογική αναμέτρηση είχε αναρωτηθεί «αν σε αυτές τις εκλογές θα πρέπει να αποφασίσουμε αν θα κρατήσουμε την κληρονομιά του Μάη του '68 ή θα την ξεφορτωθούμε για πάντα (...) θα αλλάξουμε σελίδα». «Βεβαίως να αλλάξουμε σελίδα» λέει ο Βεμπέρ.

«Αλλά διατηρώντας την έμπνευση και το ζήλο» του κινήματος του Μάη. Βλέποντας απέναντί τους όχι έναν πρώην αγωνιστή με σπουδές στη Φιλοσοφία και τις Πολιτικές Επιστήμες αλλά έναν άνθρωπο της κεντρικής εξουσίας, πολλοί δεν είναι βέβαιο ότι θα θεωρήσουν ειλικρινή την προτροπή του.

Ο αριστερισμός έπαψε να είναι δημιουργικός

Ο Σερζ Ζιλί, μαοϊστής το 1968 και παραγωγός δημοσιογραφικών εκπομπών του δικτύου RTL σήμερα, είναι για τους περισσότερους γνωστός από τη μακρά θητεία του στη «Liberation», από την οποία αποχώρησε κατόπιν απαίτησης του κυρίου μετόχου της Εντουάρ ντε Ροντσίλντ το 2006.

Το 1968 ο Ζιλί ήταν 24 ετών και δίδασκε στο Κολέγιο Σεν-Μπαρμπ, έχοντας σπουδάσει Ιστορία της Τέχνης στη Σορβόνη. Είχε ήδη διατελέσει μέλος του Δ.Σ. της Εθνικής Φοιτητικής Ενωσης ως μέλος των κομμουνιστών φοιτητών. Στις 23 Μαρτίου του '68, εντάσσεται στην επιτροπή του Κινήματος της 22ας Μάρτη, στη Ναντέρ. Κατά τα γεγονότα του Μάη, είναι μεταξύ των οπαδών της άκρας Αριστεράς που πολιτικοποιούν έντονα το κίνημα. Από τη Ναντέρ εκδίδει το ενημερωτικό δελτίο Interluttes, με αφορμή το οποίο συναντά για πρώτη φορά το φιλόσοφο Ζαν-Πολ Σαρτρ, που γίνεται διευθυντής της έκδοσης. Τον Αύγουστο του 1968 μαζί με τον Αλέν Ζεσμάρ κάνουν ένα ταξίδι στην Κούβα και επιστρέφοντας γράφουν μαζί με άλλους το βιβλίο «Vers la Guerre Civile» (Προς τον Εμφύλιο Πόλεμο). Γράφουν: «Ο Μάης... ξεσήκωσε τη γαλλική κοινωνία... επανέφερε την επανάσταση και την πάλη των τάξεων στο κέντρο κάθε στρατηγικής. Χωρίς να θέλουμε να γίνουμε προφήτες: ο ορίζοντας του '70-'72 στη Γαλλία είναι η επανάσταση... Ο Μάης στη Γαλλία είναι η αρχή μιας παρατεταμένης πάλης των τάξεων». Τον Οκτώβρη του '68 ο Ζιλί έχει θέσει τις βάσεις για ένα μαοϊκό κίνημα που ένα χρόνο μετά θα πάρει τη μορφή της Προλεταριακής Αριστεράς (G.P.) με όργανο το «La Cause du people». Με την έκδοση του βιβλίου «Vers la Guerre Civile» δημιουργείται από την G.P. μια μυστική δομή -η Νέα Λαϊκή Αντίσταση- για να προετοιμάσει την επανάσταση.

Ο Αύγουστος του 1972 βρίσκει την εκτελεστική επιτροπή της G.P., που συνεδριάζει στην Μπεζανσόν, να αναπτύσσει την ιδέα μιας εφημερίδας σε μαοϊκά πρότυπα. Είχε ήδη ιδρυθεί το Πρακτορείο Τύπου Λιμπερασιόν. Η εφημερίδα «Libe» εκδίδεται από τον Μπενί Λεβί στις 18 Απριλίου 1973, με «πολιτικό υπεύθυνο» το Σερζ Ζιλί. Επειτα από παρότρυνση του Ζαν-Πολ Σαρτρ, συμφωνείται να μην είναι το ύφος της σκληρά μαοϊκό. Διευθυντής της έκδοσης είναι ώς τις 24 Μαΐου του 1974 ο Σαρτρ. Διάδοχός του ο Σερζ Ζιλί. Το 1980, το μότο «Λαέ, πάρε το λόγο και κράτησέ τον» φεύγει από την εφημερίδα. Ο Ζιλί δηλώνει: «Ο αριστερισμός και η αντι-κουλτούρα έπαψαν πια να είναι δημιουργικές δυνάμεις». Ηδη από το 1976, μετά το θάνατο του Μάο, η «Liberation» είχε εγκαταλείψει εξ ολοκλήρου το μαοϊσμό, έγραψε στο βιβλίο του «Les maoistes. La folle histoire des gardes rouges francais», ο Κριστόφ Μπουρσεγιέ. Από τις αρχές της δεκαετίας του '80 και μετά, ο Σερζ Ζιλί έγινε μέτοχος στην εταιρεία της «Liberation». Πριν από δύο χρόνια αποχώρησε από τη διεύθυνση της εφημερίδας και δουλεύει ως ελεύθερος επαγγελματίας, ενώ κάνει και ταινίες μαζί με τη σύντροφό του Μαρί Γκενέν.

Θέλαμε να αλλάξει ο τρόπος σκέψης

Οι «New York Times» τον ενέταξαν στην κατηγορία των πολλών φοιτητών που πήραν μέρος στην εξέγερση του Μάη του '68, οι οποίοι τελικά έγιναν «εκπαιδευτικοί με κοινωνική συνείδηση». Ο Ζακ Σοβαζό ήταν 25 χρόνων όταν ξεκίνησαν τα γεγονότα και σπούδαζε νομικά και Ιστορία της Τέχνης στη Σορβόνη. Στις αρχές του Μάη ήταν de facto επικεφαλής της Εθνικής Ενωσης Γάλλων Φοιτητών (UNEF) μετά την παραίτηση του προέδρου της, λίγους μήνες νωρίτερα. Στις 3 Μαΐου, μαζί με τον Αλέν Κριβίν, διαπραγματεύτηκαν με την αστυνομία την ανεμπόδιστη και ήρεμη έξοδο των φοιτητών από την υπό κατάληψη Σορβόνη. Η συμφωνία κλείνεται, αλλά μόλις βγαίνουν από το πανεπιστήμιο, αυτός και ακόμα 570 φοιτητές συλλαμβάνονται. Λίγες ώρες αργότερα το Καρτιέ Λατέν έχει μετατραπεί σε πεδίο μάχης.


Ο Σοβαζό έμεινε στην UNEF ως επίτιμος πρόεδρος και αποχώρησε το 1971. Από το 1969 ήταν μέλος του Ενωμένου Σοσιαλιστικού Κόμματος του Μισέλ Ροκάρ. Η ζωή του στη συνέχεια δεν ήταν εύκολη. Επί χρόνια, κάθε προσπάθειά του να διοριστεί σε θέση εκπαιδευτικού έπεφτε στο κενό. Εκανε πολλές μικροδουλειές μέχρι να πάρει τελικά τη θέση καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης και να γίνει πρόεδρος της Σχολής Καλών Τεχνών στη Ρεν της Βρετάνης, όπου παραμένει μέχρι σήμερα.

Μιλά ελάχιστα για την εποχή του '68 και κυρίως αρνείται να λάβει μέρος σε φιέστες. Δεν έχει δε ποτέ έκτοτε συναντήσει τον Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ. Θεωρεί ότι ουδέποτε οι φοιτητές του '68 οραματίστηκαν να πάρουν την εξουσία. «Θέλαμε να αλλάξουμε τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων και το πετύχαμε» είπε κάποτε. «Πρόσφατα έγιναν απεργίες και ο γαλλικός λαός επέδειξε θετική στάση απέναντι στους απεργούς. Οι κανόνες της κοινωνίας άλλαξαν μετά το '68». Και αν σήμερα εξακολουθεί να υπάρχει ενδιαφέρον για όσα έγιναν εκείνη την ιστορική χρονιά, «που μεταξύ άλλων έβαλε τα θεμέλια για την ανάδειξη της κοινωνίας των πολιτών», «είναι γιατί όλοι ξέρουμε πως η κοινωνία βρίσκεται σε τέλμα και χρειάζεται κάτι παρόμοιο για να την αλλάξει. Ομως, τα πράγματα ποτέ δεν γίνονται με τον ίδιο τρόπο δεύτερη φορά».

Η ουτοπία είχε χειροπιαστό αποτέλεσμα;

Ποιες ήταν οι σημαντικές αλλαγές που επέφερε ο Μάης του '68 στη γαλλική κοινωνία; Η ουτοπία είχε τελικά χειροπιαστό αποτέλεσμα στον τρόπο λειτουργίας της έκτοτε; Οι χρήστες της ιστοσελίδας www.seniorplanet.fr έκαναν τον απολογισμό τους και σε μια δεκάδα επιτευγμάτων.

1. Η σεξουαλική απελευθέρωση

Μπορεί να χρειάστηκαν ακόμα μερικά χρόνια, ώς το 1975, για να επιβληθούν διά νόμου τα μεικτά σχολεία, όμως οι Γάλλοι δεν ξεχνούν ότι μια απαγορευτική διάταξη στις εστίες της Ναντέρ ήταν αυτή που άναψε τη φλόγα της εξέγερσης. Ηταν το 1967 όταν οι φοιτητές κατέλαβαν τη γυναικεία πτέρυγα, διαμαρτυρόμενοι επειδή οι φοιτήτριες είχαν δικαίωμα να μπαίνουν στο χώρο των αγοριών, δεν ίσχυε όμως και το αντίστροφο.

2. Το δικαίωμα στην άμβλωση

Η αντισύλληψη ήταν νόμιμη από το 1967, όμως μόλις το 1974 άρχισε να καλύπτεται από τα Ταμεία. Το δικαίωμα στην άμβλωση κερδήθηκε με πολλούς αγώνες από τη δικηγόρο Ζιζέλ Χαλιμί και τη Σιμόν ντε Μποβουάρ, που μόλις το 1975 κατάφερε να περάσει νόμος που το επιβεβαίωνε.

3. Ο τρόπος διαπαιδαγώγησης των παιδιών

Το «απαγορεύεται το απαγορεύεται» μπορεί να οδήγησε και σε κάποιες ακρότητες, όμως ο Μάης του '68 άνοιξε δρόμους για μια πιο ελεύθερη οικογένεια. Οι γονείς άρχισαν να ακούνε τα παιδιά τους, η συμμετοχή τους ήταν μεγαλύτερη στα σχολεία και οι εκπαιδευτικοί θεσμοί άρχισαν να εκσυγχρονίζονται.

4. Η αμφισβήτηση της κοινωνίας της κατανάλωσης

Η δεκαετία του '70 βρίσκει τον κόσμο να απαιτεί καλύτερη ζωή και να μην την αναζητά πια στην υπερκατανάλωση, χάρη και στο σύνθημα που ενέπνευσε: «Καταναλώστε περισσότερο, θα ζήσετε λιγότερο».

5. Η αύξηση των μισθών

Από τα 15 εκατομμύρια εργαζομένων το Μάη του '68, κοντά δέκα εκατομμύρια είχαν κατεβεί σε απεργία. Μετά τις απεργίες αλλά και τις ελλείψεις εξαιτίας της παράλυσης στην οποία περιήλθε η χώρα, η κυβέρνηση Πομπιντού ξεκίνησε διαπραγματεύσεις που οδήγησαν σε αύξηση του κατώτατου εγγυημένου μισθού κατά 35%. Ο πληθωρισμός οδηγεί και σε γενική αναπροσαρμογή των μισθών προς τα πάνω, κατά 10%.

6. Η ισότητα ανδρών-γυναικών

Ή καλύτερα ο δρόμος προς την ισότητα ανδρών-γυναικών που είναι ακόμα μακρύς. Το 2008 υπολογίζεται ότι εργάζονται οι οκτώ στις δέκα γυναίκες, δεν μοιράζονται όμως με τους άντρες επί ίσοις όροις τις υποχρεώσεις τους.

7. Η αμφισβήτηση της επιλογής στο σχολείο και το πανεπιστήμιο

Ο νόμος Εντγκάρ Φορ το Νοέμβριο του 1968 έδωσε ενισχυμένη αυτονομία στα πανεπιστήμια και δυνατότητα συμμετοχής των φοιτητών στα συμβούλια των ανώτατων ιδρυμάτων.

8. Η μείωση του χρόνου εργασίας

«Το αφεντικό σε έχει ανάγκη, όχι εσύ αυτό» έλεγαν οι '68άρηδες. Με τις συμφωνίες της Γκρενέλ ο χρόνος εργασίας μειώθηκε κατά μία ώρα, στα χαρτιά. Οι 39 ώρες εργασίας επιβλήθηκαν το 1982 με νόμο.

9. Η γέννηση ανθρωπιστικών οργανώσεων

Το '68 ήταν η χρονιά της Μπιάφρας και της ανθρωπιστικής καταστροφής που την ισοπέδωσε. Ενα εκατομμύριο νεκροί από λιμό. Ο Μπερνάρ Κουσνέρ, που ως γιατρός πήγε εκεί με τον Ερυθρό Σταυρό, θα ιδρύσει το 1971 μαζί με ακόμα 11 άτομα, τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα.

10. Η κατανάλωση χασίς

Οι Γάλλοι που ψήφισαν στη διαδικτυακή δημοσκόπηση θεωρούν ότι η κατανάλωση χασίς ήταν αποτέλεσμα του '68. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε και τον αντίκτυπο του κινήματος των χίπις, σχολιάζει η ιστοσελίδα.