Βρίσκεστε στο παλαιό site του www.enet.gr

Το www.enet.gr άλλαξε.

Το Web site της Ελευθεροτυπίας και της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας άλλαξε και βρίσκεται στη διεύθυνση www.enet.gr.

Στο παρόν site βρίσκεται μόνο το αρχείο των εκδόσεων από τις αρχές του 2001 ως και τις 30 Μαρτίου 2009.

Ρύπανση, έλλειψη, υφαλμύρωση

Επιμέλεια: ΦΙΛΗΣ ΚΑΪΤΑΤΖΗΣ

Τεράστιο πρόβλημα εξοικονόμησης νερού για ύδρευση, άρδευση αντιμετωπίζουν οι επιβαρημένες περιοχές λόγω υφαλμύρωσης των υπόγειων υδάτων καθώς οι συγκεντρώσεις ιόντων χλωρίου και νατρίου ξεπερνούν τα ανώτατα επιτρεπτά όρια (250 mg/lt και 175 mg/lt αντιστοίχως) που θέτουν οι οδηγίες και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Η υπερεκμετάλλευση των υπόγειων υδάτων από δεκάδες χιλιάδες γεωτρήσεις που λειτουργούν ανεξέλεγκτα έχει αποτέλεσμα την υφαλμύρωσή τους λόγω της μίξης φρέσκου γλυκού και θαλασσινού νερού, τονίζει ο Γεώργιος Στουρνάρας, καθηγητής Υδρογεωλογίας και Τεχνικής Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρόεδρος της Ελληνικής Επιτροπής Υδρογεωλογίας. Εν όψει του 8ου Υδρογεωλογικού Συνεδρίου που πραγματοποιείται στην Αθήνα (έναρξη Τρίτη και Σάββατο κλείσιμο εργασιών) παρουσιάζουμε εν τάχει τοποθετήσεις επιστημόνων και μέσα από χάρτες το πανόραμα των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε από την κάκιστη διαχείριση του νερού, ενός συστατικού αγαθού, άκρως απαραίτητου στην ανθρώπινη διατροφή με εξέχουσα θέση στην ανθρώπινη υγεία, την κοινωνική, πολιτιστική και οικονομική ανάπτυξη αλλά και τη διατήρηση του περιβάλλοντος. Χωρίς την απαραίτητη προστασία των δρόμων του νερού και την άμεση οργανωτική διάρθρωση των φορέων διαχείρισής του με στόχο τον συντονισμό τους και την ιεράρχηση προτεραιοτήτων για να υπάρχει επάρκεια, δεν θα... έχουμε όσο και αν προσέχουμε που λέει και η αμαρτωλή ΕΥΔΑΠ για όσα συμβαίνουν στα κακοσυντηρημένα δίκτυά της και αλλού.

Σχεδόν δύο εκατομμύρια στρέμματα καλλιεργήσιμης γης υφίστανται τις επιπτώσεις από τη χρήση υφάλμυρων υπόγειων νερών, οι οποίες αντανακλώνται όχι μόνο στη μείωση της παραγωγής αλλά και στην υποβάθμιση της αγροτικής γης.

Στην Πελοπόννησο, αλλά και στην Αττική, η εντατική άντληση έχει προκαλέσει σημαντική υφαλμύρωση όλων των παράκτιων ζωνών, επισημαίνει ο δρ Γεώργιος Σταμάτης, αναπληρωτής καθηγητής Υδρογεωλογίας στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, πρόεδρος της οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου.

Το φαινόμενο της υφαλμύρωσης είναι δύσκολα αναστρέψιμο, γι' αυτό η αντιμετώπισή του συνδέεται πρακτικά με πρόβλεψη και ορθή διαχείριση των υδατικών πόρων της κάθε εκμεταλλευόμενης περιοχής. Η εφαρμογή μαθηματικών μοντέλων που έχουν εφαρμοστεί, για παράδειγμα, στο Αργολικό πεδίο, δίνει μια περίοδο πάνω από 20 χρόνια για τη φυσική απορρύπανση των υπόγειων νερών, με τη συμβολή του φυσικού εμπλουτισμού τους, φυσικά υπό την προϋπόθεση ότι σήμερα θα σταματούσε η εκμετάλλευση των γεωτρήσεων στην επιβαρημένη περιοχή.

Το υπόγειο νερό είναι ένας ανανεώσιμος φυσικός πόρος με την προϋπόθεση της διατήρησης της ισορροπίας μεταξύ εμπλουτισμού και εκφόρτισης σε ένα υδροφόρο σύστημα. Οταν οι απολήψιμες ποσότητες υπόγειου νερού υπερβούν την ικανότητα της ασφαλούς απόδοσης ενός παράκτιου υδροφόρου συστήματος, τότε παρατηρούνται φαινόμενα θαλάσσιας διείσδυσης, η οποία οδηγεί σταδιακά στην υφαλμύρωση του υπόγειου νερού, καθιστώντας αυτό σε πολλές περιπτώσεις ακατάλληλο, όχι μόνο για την ανθρώπινη αλλά και για οποιαδήποτε άλλη χρήση. Ελάχιστη ποσότητα θαλασσινού νερού, της τάξης 1-2% μέσα στο γλυκό νερό, καθιστά το γλυκό νερό μη πόσιμο.

Η σημαντική αύξηση των αντλούμενεων ποσοτήτων υπόγειου νερού τα τελευταία χρόνια, από μεγάλο αριθμό γεωτρήσεων με συνεχώς αυξανόμενο βάθος, οδήγησε στην ταπείνωση της στάθμης του υπόγειου νερού στις παράκτιες περιοχές σε επίπεδα κάτω από το μέσο επίπεδο της θάλασσας. Το γεγονός αυτό είχε ως συνέπεια την προέλαση της διεπιφάνειας μεταξύ γλυκού και θαλασσινού νερού προς την ενδοχώρα, μέχρι να φτάσει σε μια νέα ισορροπία.

Η χρήση υφάλμυρων νερών για ανθρώπινη κατανάλωση έχει και άμεσες επιπτώσεις στην υγεία. Τα χλωριόντα δεν έχουν επιβλαβή επίδραση στον ανθρώπινο οργανισμό, αλλά σε υψηλές συγκεντρώσεις δίνουν στο πόσιμο νερό γλυφή γεύση. Επειδή δεν έχει παρατηρηθεί τοξικότητα των χλωριόντων στον άνθρωπο δεν έχει καθοριστεί ανώτατο επίπεδο στο πόσιμο νερό. Πλην όμως, η παρουσία των ιόντων νατρίου δημιουργεί σοβαρά προβλήματα υγείας σε ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού που υποφέρουν από υπέρταση.

Ο καθηγητής πάντως μιλάει για ρυθμίσεις ορθολογικής διαχείρισης και εκμετάλλευσης των υπόγειων και επιφανειακών νερών, αν θέλουμε να έχουμε εξυγίανση και όχι περαιτέρω επιδείνωση από την υφαλμύρωση.

Λέτε να εισακουστεί;

ΓΕΩΤΡΗΣΕΙΣ: 31% πάνω απ' όσο αντέχει το υπεδαφικό νερό

Οργιάζουν οι παράνομες γεωτρήσεις

Στο 40% φτάνει το ποσοστό των παράνομων γεωτρήσεων στη χώρα μας ή 81.000 από τις 210.000 που υπάρχουν συνολικά (καταγεγραμμένες). Οι υπάρχουσες γεωτρήσεις είναι 31% περισσότερες από αυτές που το δυναμικό του υπεδαφικού νερού επιτρέπει. Η παρανομία συνδέεται με τους συνεχώς αυξανόμενους περιορισμούς αλλά και με τις προϋποθέσεις έκδοσης αδειών (μελέτες και κόστος).

Η αδειοδότηση κάθε μορφής παροχής νερού έχει δεσμεύσεις σε ό,τι αφορά την ποσότητα του νερού που πρέπει να αντλείται, καθώς και το υψόμετρο ασφαλείας κάτω από το οποίο δεν πρέπει να κατέβει η στάθμη του επιφανειακού ή του υπεδαφικού ταμιευτήρα νερού, εξηγεί ο δρ Γεώργιος Μιγκίρος, καθηγητής Γεωλογίας στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Είναι σημαντικό επίσης ότι η αναλογία του όγκου επιφανειακού ως προς το υπεδαφικό νερό, σε μέσες ετήσιες τιμές, προσδιορίζει και τον τρόπο εκμετάλλευσής του και ιδιαίτερα τη ζήτησή του για άρδευση, που αποτελεί και τον μεγαλύτερο καταναλωτή.


Στο σύνολο της χώρας τα διαθέσιμα επιφανειακά νερά είναι 57.729.280.000 m3, ενώ τα υπόγεια διαθέσιμα νερά είναι 13.007.798 m3. Η αναλογία τους είναι 4:1, τιμή η οποία μπορεί να θεωρηθεί επαρκής σε νερό, εφόσον υπάρξει ορθολογική διαχείρισή του, που να βασίζεται σε αναπτυξιακό σχεδιασμό εφαρμογών και καλή ανάπτυξη έργων, κυρίως υδρομάστευσης των επιφανειακών υδάτων. Πράγμα δύσκολο με δεδομένα τον τρόπο λειτουργίας των κρατικών φορέων αλλά και την κακή νοοτροπία μας ή την ελλιπή κουλτούρα για το πολύτιμο αγαθό του νερού.

Η περίοδος 1980-2000 ήταν και η πλέον επώδυνη, αφού τα έργα υδρομάστευσης υπολείπονται της αύξησης των αναγκών σε νερό άρδευσης, με αποτέλεσμα οι αγρότες να στραφούν σε υπερεκμετάλλευση του υπεδαφικού νερού.

Υπολειμματικές σε νερό περιφέρειες, στο σύνολο των περιφερειών της χώρας, είναι αυτές ουσιαστικά εκμεταλλεύτηκαν ληστρικά τους υπεδαφικούς υδροφορείς, εξαιτίας της συνεχούς αύξησης των αρδευόμενων εκτάσεων. Οι αρδευόμενες εκτάσεις στο σύνολο της χώρας το 1998 ήταν 13.007.798 στρέμματα, το 2004 ανήλθαν σε 16.116.000 στρέμματα. Σήμερα η έκταση των αρδευόμενων εκτάσεων έχει σταθεροποιηθεί στα 17.000.000. Να σημειώσουμε ότι υπάρχει τάση μείωσης.

Αναφέρθηκε πιο πάνω ότι οι υπάρχουσες γεωτρήσεις είναι 31% περισσότερες από όσο αντέχει το υπεδαφικό νερό. Αυτό σημαίνει: κάθε τρία χρόνια περίπου αφαιρείται και ένας χρόνος, δηλαδή μετά από 10 χρόνια άντλησης ο υπεδαφικός υδροφορέας για να επανέλθει θα χρειαστεί 3 τουλάχιστον συνεχή χρόνια χωρίς καμία άντληση.

Στο σύνολο των γεωτρήσεων θα πρέπει να προστεθεί και ένας μεγάλος αριθμός από περίπου 50.000 γεωτρήσεις, οι οποίες έχουν πολύ μικρή παροχή και ενίοτε και περιοδική άντληση. Οι περισσότερες από αυτές είναι παράνομες.

Μεγάλες υπερβάσεις σε αριθμό γεωτρήσεων, σε σχέση με αυτές που μπορεί να αντέξει η περιοχή, έχουν γίνει στη Θεσσαλία με 320% περισσότερες γεωτρήσεις, στην Αττική με 260%, στην Πελοπόννησο και στα νησιά του Αιγαίου με 200%.

Επισημαίνεται ότι στη Θεσσαλία και την Πελοπόννησο οι υπερβάσεις έχουν γίνει για να καλύψουν ανάγκες άρδευσης, ενώ στην Αττική και στα νησιά του Αιγαίου για να καλύψουν ανάγκες ύδρευσης και άλλες χρήσεις. Ιδιαίτερα στη Θεσσαλία, παρότι δεν αυξήθηκε η αρδευόμενη έκταση μεταξύ 1998-2004, η υπεδαφική υδροφορία έχει πέσει σημαντικά εξαιτίας της μακροχρόνιας υπερεκμετάλλευσης. Μικρότερες υπερβάσεις έχουν γίνει στην Κεντρική και τη Δυτική Μακεδονία με ποσοστά 20% και 30%, αντίστοιχα. Στα πεδινά τμήματα της Θεσσαλίας οι γεωτρήσεις κατεβαίνουν έως και 150 μέτρα κάτω από τη θάλασσα ενώ στους πρόποδες των ορεινών μαζών φτάνουν συχνά και τα 50 μέτρα κάτω...

Συγχαρητήρια...

* Συνεργάστηκε ο MSc Εμμανουήλ Ψωμιάδης-γεωπόνος

ΓΕΩΤΡΗΣΕΙΣ: 31% πάνω απ' όσο αντέχει το υπεδαφικό νερό

Μελέτες χωρίς αποτέλεσμα

Κουφό αλλά αληθινό και συμβαίνει στη χώρα μας: να εκτελούνται μια σειρά από μελέτες στο πέρασμα του χρόνου για ένα έργο χωρίς ποτέ να πραγματοποιείται αυτό το έργο! Αλλοτε πάλι να εκτελούνται πολλές μελέτες για ένα μόνο έργο. Οι εμπλεκόμενοι φορείς, πολλοί και τα παραδείγματα, πολλά. Ενδεικτικά αναφέρουμε:

Τα ποσοτικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά του νερού του Πηνειού ποταμού ελέγχονται ακόμη και σήμερα χωρίς κανένα συντονισμό, με μετρήσεις παροχής και εργαστηριακές αναλύσεις του νερού, από πάρα πολλούς φορείς του Δημοσίου, όπως τις Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις Λάρισας, Καρδίτσας και Τρικάλων, το υπουργείο Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Εργων (ΥΠΕΧΩΔΕ), το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥΠΑΑΤ), τη Δημόσια Επιχείρηση Υδρευσης-Αποχέτευσης Λάρισας (ΔΕΥΑΛ), το ΙΓΜΕ και το τελευταίο διάστημα από τη Διεύθυνση Υδάτων της Περιφέρειας Θεσσαλίας. Την πληθώρα των αποτελεσμάτων είναι κανείς αδύνατον να τη συλλέξει, έτσι ώστε να τον βοηθήσει για την κατασκευή, για παράδειγμα, έργων ταμίευσης νερού. Ετσι σήμερα, έργα φραγμάτων ή λιμνοδεξαμενών δεν γνωρίζουμε αν θα γεμίσουν με νερό ή θα μείνουν μόνιμα σχεδόν μισογεμάτα ή και άδεια και τέλος θα αχρηστευθούν με τον χρόνο.

Σε μια περιοχή με μεγάλες ανάγκες σε νερό όπως η Θεσσαλία, μελέτες από το 1992 φαίνεται να υλοποιούνται το 2008. Λεπτομερέστερα, οι μελέτες φραγμάτων στην Ανατολική Θεσσαλία άρχισαν το 1992 και από τότε μέχρι και το 2006 είχαν πραγματοποιηθεί συνολικά 11 μελέτες (από επίπεδο αναγνωριστικής μέχρι και οριστικής μελέτης). Οι μελέτες αυτές αφορούσαν 45 θέσεις φραγμάτων, από τα οποία μέχρι σήμερα έχουν κατασκευαστεί μόνο 2 χαμηλά φράγματα. Χαρακτηριστικό αποτελεί το ότι σε μελέτη του 2004 προτάθηκαν 21 θέσεις φραγμάτων, οι οποίες αποτελούσαν επαναλήψεις προτεινόμενων θέσεων από μελέτη του 1992.


Τελικά, πρόσφατη μελέτη αξιολόγησης όλων των προτάσεων για λογαριασμό της Περιφέρειας Θεσσαλίας προτείνει από το σύνολο των 45 θέσεων, επί τη βάσει διεθνών κριτηρίων, 5 φράγματα Α' προτεραιότητας και 5 Β' προτεραιότητας, τα οποία φαίνεται ότι οριστικά δρομολογούνται για να κατασκευαστούν.

Στο λεκανοπέδιο των Αθηνών, και ιδιαίτερα στο κέντρο, έχουν πραγματοποιηθεί, ήδη από το 1950, μια σειρά από μελέτες υδρογεωλογικές (περισσότερες από 100), στο πλαίσιο του μετρό, μεγάλων τεχνικών έργων, κτιριακών συγκροτημάτων κ.λπ., με βάση τις οποίες πολλοί δήμοι θα είχαν λύσει τα προβλήματα νερού για πότισμα πάρκων, καθαριότητα και άλλες βοηθητικές χρήσεις. Οι αρμόδιοι φορείς όμως, όπως είναι η περιφέρεια, οι δήμοι, η ΕΥΔΑΠ κ.ά., συνεχίζουν να μη γνωρίζουν τα στοιχεία αυτά, ενώ παράλληλα συνεχίζουν να αναθέτουν μελέτες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα άγνοιας αποτελούν τα αρχαία έργα, όπως ο Ηριδανός ποταμός, το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο κ.λπ., τα οποία είναι άγνωστα στην πορεία τους μέχρι και σήμερα, με αποτέλεσμα να τα βρίσκουν πολλές εκσκαφές με παρουσία μεγάλων ποσοτήτων νερού.

Στου Ζωγράφου άλλο πρόσφατο παράδειγμα: σε μια μεγάλη οικοδομή κοντά στον αγωγό του Πεισιστράτειου Υδραγωγείου αντλούνται μεγάλες ποσότητες νερού, με αποτέλεσμα να έχουμε αρνητικές επιπτώσεις σε υπόγεια νερά στον Εθνικό Κήπο, στο Σύνταγμα και ακόμη δυτικότερα! Πηγάδι στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με μεγάλη παροχή σε σχέση με τα γειτονικά πηγάδια, στέρεψε την περίοδο της κατασκευής του μετρό και στη συνέχεια επανήλθε με την ίδια υψηλή παροχή, πράγμα που δεν προβλεπόταν σε καμία από τις αλλεπάλληλες, από το 1970 μέχρι σήμερα, υδρογεωλογικές μελέτες. Το ίδιο συνέβη και στον σταθμό Ελαιώνα του μετρό, από τον οποίο σήμερα έχουμε από αντλήσεις ασυνήθεις παροχές νερού.

Μόνο τα στοιχεία από την κατασκευή του μετρό αρκούσαν για να υποκαταστήσουν περισσότερες από 100 μελέτες που γίνονται για κτίσματα, δίκτυα, τεχνικά έργα, έργα νερού κ.λπ., πολλά από τα οποία πληρώνονται από το κράτος.

Παρ' όλα αυτά, καθημερινά συντάσσονται και εγκρίνονται μελέτες υδρογεωλογικές για γεωτρήσεις που αγνοούν, τόσο οι μελετητές όσο και αυτοί που εγκρίνουν, όλες τις προηγούμενες μελέτες, αφού η κάθε υπηρεσία που έκανε μία ή περισσότερες μελέτες τις έβαλε σε ένα συρτάρι να κάθονται.

Η λίμνη Υλίκη έχει μελετηθεί πάρα πολλές φορές, εξαιτίας των απωλειών νερού τις οποίες έχει από τον μη στεγανό πυθμένα της. Πάντα, όταν η στάθμη της κατεβαίνει, οι αρμόδιες υπηρεσίες συντάσσουν μελέτες για στεγανοποίησή της, η οποία όμως ποτέ δεν έχει πραγματοποιηθεί.

Πηγή: Σύνδεσμος Γεωλόγων Μελετητών Ελλάδας

Ρύπανση: SOS για 20 περιοχές

Είκοσι περιοχές της Ελλάδας αντιμετωπίζουν πρόβλημα νιτρορύπανσης με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την υγεία μας και το περιβάλλον. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι η χρήση ανόργανου αζώτου έφτασε τα 11 εκατομμύρια τόνους ετησίως τη δεκαετία του '80. Στη συνέχεια έπεσε περίπου στα 9 εκατομμύρια, τονίζει ο δρ Γεώργιος Σταμάτης, αναπληρωτής καθηγητής Υδρογεωλογίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Στη διάρκεια βροχοπτώσεων, η επιφανειακή απορροή μεταφέρει μεγάλες ποσότητες ενώσεων του αζώτου, ιδιαιτέρως όταν η εποχή των βροχοπτώσεων συμπίπτει με την εποχή της χρήσης των αζωτούχων λιπασμάτων. Η σχέση ανάμεσα στην αέρια διάθεση ή στην εδαφική διάθεση και στις επιπτώσεις σε απομακρυσμένες περιοχές δεν είναι ακόμα εντελώς ξεκάθαρη. Πέραν των λιπασμάτων, πρόσθετες σημειακές πηγές νιτρορυπάνσεως είναι βιομηχανικές εγκαταστάσεις, κτηνοτροφικές δραστηριότητες, νεκροταφεία, οικιακά απόβλητα και χρησιμοποιημένα νερά.

Φαινόμενο ευτροφισμού

Στη χώρα μας σύμφωνα με μελέτη που εκπόνησαν το ΕΜΠ (τομέας υδάτινων πόρων), το ΙΓΜΕ και το ΚΕΠΕ, το 70% των λιμνών παρουσιάζουν ευαισθησία ως προς τον ευτροφισμό.

Η μεγάλη προσφορά θρεπτικών ουσιών (λιπάσματα) προκαλεί υπέρμετρη αύξηση των πληθυσμών των υδρόβιων φωτοσυνθετικών οργανισμών.

Αυτή με τη σειρά της οδηγεί σε αύξηση των ετερότροφων οργανισμών (καταναλωτών και αποικοδομητών). Ολοι αυτοί καταναλώνουν περισσότερο οξυγόνο. Ετσι η ποσότητα του οξυγόνου που είναι διαλυμένο στο νερό γίνεται ολοένα μικρότερη πλήττοντας κυρίως τα ψάρια που πεθαίνουν από ασφυξία.

Η Ελλάδα όπως και άλλα κράτη - μέλη παρουσιάζει ανεπάρκεια στον χαρακτηρισμό ευπρόσβλητων ζωνών. Αρχικώς ως τέτοιες ζώνες χαρακτηρίστηκαν δέκα περιοχές, εκ των οποίων μόνο η Θεσσαλία ήταν η πρώτη που είχε ξεκινήσει πρόγραμμα για τον περιορισμό της νιτρορύπανσης. Σήμερα μιλάμε για συνολικά 20 περιοχές.

Ευπρόσβλητες ζώνες έχουν ακόμη χαρακτηριστεί: ο κάμπος της Θεσσαλονίκης, το Κιλκίς, η Πέλλα, η Ημαθία, η λεκάνη του Στρυμόνα (Σέρρες) με τη λίμνη Κερκίνη και η πεδιάδα Αρτας - Πρέβεζας.

Ειδικότερα στην περιοχή της Πελοποννήσου από μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί έχει διαπιστωθεί η υπερβολική αύξηση των τιμών στους προσχωματικούς υδροφόρους ορίζοντες με τιμές που ξεπερνούν τα 50 ppm (ανώτατο όριο που έχει θεσπιστεί από την Ε.Ε. βάσει των 2000/60 και 2006/118 οδηγιών).

Ερευνα που πραγματοποιήθηκε στο αργολικό πεδίο, όπου κατά τόπους η συγκέντρωση των νιτρικών ιόντων ξεπερνά τα 100 mg/l, και εφαρμόστηκε μαθηματικό μοντέλο εκτίμησης του χρόνου απορρύπανσης σε ένα υποθετικό σενάριο διακοπής των αντλήσεων και καθολικού τεχνητού εμπλουτισμού, έδειξε ότι ο απαιτούμενος χρόνος απορρύπανσης των υπόγειων νερών από τα νιτρικά ιόντα ξεπερνά τα 20 χρόνια.

Ενδεχόμενες επιπτώσεις

Μέρος των εν λόγω απωλειών αζώτου (50-80%) ανακυκλώνεται στα ύδατα και στο έδαφος, προκαλώντας εμπλουτισμό των υπογείων υδάτων, ευτροφισμό των επιφανειακών υδάτων, σε συνδυασμό με τον φωσφόρο, και συμβάλλει στις προκαλούμενες από τις «όξινες βροχές» φθορές στη χερσαία χλωρίδα και στο έδαφος. Ενα άλλο μέρος, μέχρι ποσοστού 20-50% «απονιτρώνεται» σε αδρανή αέρια αζώτου (και Ν20, με συμβολή στην πρόκληση του φαινομένου του θερμοκηπίου), από βακτηρίδια του εδάφους και των ιζημάτων ή από φυσική χημική αναγωγή, σε ορισμένους τύπους εδάφους και υπογείων υδάτων.

Οσο για τα μέτρα, ένας θεός ξέρει με το κράτος έχουμε πώς μπορούν να γίνουν πραγματικότητα.

Λέει μεταξύ άλλων ο δρ Γεώργιος Σταμάτης: Χρηστή διαχείριση, περιορισμός καλλιεργειών σε επικλινή εδάφη μεγάλης κλίσης καθώς και άρδευσης, εφαρμογή υποχρεωτικών προγραμμάτων χρήσης λιπασμάτων και γενικοί περιορισμοί ανά καλλιέργεια για λιπάσματα ανόργανου και οργανικού αζώτου κ.λπ...

(Συνεργάστηκε ο Γεράσιμος Γιόξας, γεωλόγος, υποψήφιος διδάκτωρ).