Ελευθεροτυπία - «Χάνονται οι δεσμοί του χθες, δεν υπάρχει η κουλτούρα του αύριο»

Ο φόβος είναι ένα ατομικό συναίσθημα και συνδέεται με την πρωτογενή αμφισβήτηση της ύπαρξής μας. Είναι επίσης ένα βασικό συναίσθημα που μας προστατεύει από φυσικούς κινδύνους, ενώ ταυτόχρονα μας προσανατολίζει στις επιλογές μας σχετικά με τη βιολογική φροντίδα και την ανθρώπινη οικειότητα. Ωστόσο, η σύγχρονη προέκταση και σύνδεση του σώματός μας με ένα σύνολο τεχνικών μέσων, οικονομικών ανταλλαγών και κοινωνικών δεσμών δημιουργεί ένα ολοένα πιο πολύπλοκο πεδίο, όπου το συναίσθημα του φόβου αποκτά ολοένα και περισσότερο κοινωνικές διαστάσεις.

Ο φόβος από ψυχολογικό φαινόμενο καθίσταται πλέον κοινωνικό φαινόμενο και καθορίζει μαζί με άλλους παράγοντες τη συμπεριφορά μας σε σχέση με την εργασία, την εκπαίδευση, την κατοικία, την κατανάλωση και τη χρήση της τεχνολογίας. Αυτές οι λειτουργίες που αποφέρουν οφέλη στο άτομο, ταυτόχρονα το εκθέτουν σε κοινωνικούς κινδύνους και σε ένα κοινωνικά προσδιορισμένο άγχος, πράγμα λιγότερο έντονο στο παρελθόν. Τις περισσότερες φορές αυτοί οι φόβοι δημιουργούν ένα ασαφές και απροσδιόριστο τοπίο άγχους, στο οποίο αντιδρούμε με νέα σχέδια και λειτουργίες που συσσωρεύουν νέους φόβους και στρεσογόνους παράγοντες.

Τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι πιστωτικές κάρτες, τα αεροπορικά ταξίδια, η πολυτελής κατανάλωση και τα νέα τεχνολογικά προϊόντα, που έχουν μετατρέψει πλέον την καθημερινότητα σε μια αρένα οικονομικών και τεχνικών επιδόσεων.

Το άτομο, αν δεν αναπτύξει νέους τρόπους διαχείρισης του φόβου και της επιθυμίας, θα καταναλώνεται και θα αλλοτριώνεται από την ίδια του την πρακτική και το κοινωνικό του περιβάλλον.

Οι κοινωνίες που βρίσκονται σε μετάβαση, όπως είναι η ελληνική, αναπτύσσουν και βιώνουν εντονότερα αυτήν την κουλτούρα του φόβου, διότι, ενώ εγκαταλείπουν τους προστατευτικούς κοινωνικούς δεσμούς του παρελθόντος, δεν έχουν αναπτύξει ακόμα την κουλτούρα και το κοινωνικό κεφάλαιο που είναι απαραίτητα για την αντιμετώπιση αυτής της μετανεωτερικής πολυπλοκότητας, και ιδιαίτερα τα προβλήματα που δημιουργούνται στο φυσικό μας περιβάλλον και τους νέους κινδύνους που εμφανίζονται τοπικά και παγκόσμια (ναρκωτικά, κλιματική αλλαγή).

Αυτή η ενδιάμεση κατάσταση της ελληνικής κοινωνίας μάς βοηθάει να ερμηνεύσουμε το παράδοξο φαινόμενο ότι πολίτες πιο αναπτυγμένων χωρών, αλλά και ορισμένων πολύ λιγότερο αναπτυγμένων, δηλώνουν μικρότερους φόβους και έχουν πιο αισιόδοξες προβλέψεις για το μέλλον.

Μια δεύτερη συμπληρωματική εξήγηση είναι ότι η Ελλάδα υστερεί θεσμικά και οργανωτικά, κι αυτές οι ελλείψεις, με κύρια παραδείγματα την ασαφή και κατακερματισμένη αγορά εργασίας, την «αναρχία» του ασφαλιστικού συστήματος και την κρατική αδιαφορία για το περιβάλλον, συμβάλλουν στην έλλειψη κοινωνικής και θεσμικής εμπιστοσύνης, καθώς και στην ανάπτυξη μιας γενικευμένης κουλτούρας κοινωνικής και οικονομικής φοβίας.