Ελευθεροτυπία - Χωρίς πατρίδα, χωρίς ελπίδα

«Κ: Αυτό μου θυμίζει την πρώτη μέρα στο σχολείο. Από την αρχή πήραμε ένα καλό μάθημα. Αφού μπήκαμε στην τάξη, πλυμένοι και ο καθένας με τη σάκα του, και αφού είχαν ήδη διώξει τους γονείς, μας έστησαν στον τοίχο και ο δάσκαλος έδωσε το παράγγελμα: "Ο καθένας ας πιάσει μια θέση". Ετσι πήγαμε προς τα θρανία. Επειδή υπήρχε μια θέση λιγότερη, ένας μαθητής δεν βρήκε πού να καθίσει και ξέμεινε όρθιος ανάμεσα στα θρανία, ενώ όλοι καθόμασταν. Ο δάσκαλος τον έπιασε να είναι όρθιος και του έδωσε μια σφαλιάρα. Ολοι μας πήραμε ένα καλό μάθημα: Δεν επιτρέπεται να σταθείς άτυχος».

Μπέρτολτ Μπρεχτ «Συνομιλίες Φυγάδων», μετ. Deutsch fur Griechen.

Φυγάς ήταν και ο ίδιος ο συγγραφέας όταν έγραψε αυτό το έργο. Από εκείνον τον πόλεμο που συνέβαλε τουλάχιστον στο να προικιστεί η διεθνής έννομη τάξη με ένα όραμα γενναιοδωρίας να συντρέχει τους κυνηγημένους. Τους ανέστιους που εξαναγκάστηκαν σε φυγή. Για να σωθούν. Αυτούς που δεν μπορούν να γυρίσουν πίσω επειδή κινδυνεύουν.

Πικρό το μάθημα που δίνει η ελληνική πολιτεία σε όσους καταφεύγουν στη χώρα μας. Χρόνια τώρα. Με αποτέλεσμα αυτοί οι άνθρωποι να είναι δυο φορές κυνηγημένοι. Χωρίς πατρίδα, αλλά και χωρίς ελπίδα: πού να ζήσουν με ασφάλεια και αξιοπρέπεια;. Μηδενικά τα ποσοστά χορήγησης πολιτικού ασύλου στην Ελλάδα. Ουραγοί και στον ανθρωπισμό. Κι ας δεχόμαστε συγκριτικά πολύ λιγότερους πρόσφυγες από τις άλλες χώρες. Το 2004 η Γαλλία δέχθηκε 61.600 αιτήσεις, η Μ. Βρετανία 40.200, η Γερμανία 35.000, η Σουηδία 23.160, η Αυστρία 24.680 και η Ελλάδα μόλις 4.470.

Τα προβλήματα του πρόσφυγα στη χώρα μας ξεκινάνε προτού ακόμη καταθέσει αίτηση ασύλου, αφήνοντας ανοιχτό πεδίο για εκμετάλλευση από επιτήδειους. Τους τελευταίους μήνες έχουν καταγραφεί πολλές παρατυπίες που εκθέτουν τη χώρα μας διεθνώς, σε σχέση με τις ανειλημμένες υποχρεώσεις προστασίας αυτών των ανθρώπων, αφού κατ' εξακολούθηση δυσχεραίνει την πρόσβαση των προσφύγων στις διαδικασίες ασύλου, ενώ καταγράφεται σειρά προσκομμάτων και στη συνέχεια, ώστε να δοκιμάζεται το ίδιο το κράτος δικαίου:

*Στις 28.3.2005 έξι μη κυβερνητικές οργανώσεις- Αρσις, Διεθνής Αμνηστία, Δίκτυο Υποστήριξης Προσφύγων και Μεταναστών, Ελληνική Ενωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Ιατρικό Κέντρο Αποκατάστασης Θυμάτων Βασανιστηρίων, Οικουμενικό Πρόγραμμα Προσφύγων δημοσιοποίησαν υπόμνημά τους στις αρμόδιες αρχές, στο οποίο καταδεικνύεται ο τρόπος αποκλεισμού από τις διαδικασίες ασύλου, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι πρόσφυγες να κινδυνεύουν με σύλληψη και απέλαση.

*Στις 8/4/2005 η Νεολαία Ενάντια στον Ρατσισμό στην Ευρώπη κατήγγειλε την απαράδεκτη συμπεριφορά των υπευθύνων στο Τμήμα Αλλοδαπών Αθηνών, οι οποίοι ούτε καν δέχθηκαν τις αιτήσεις Σουδανών προσφύγων.

*Σε πόρισμα κατόπιν αυτοψίας που πραγματοποίησε ο Συνήγορος του Πολίτη (αρ. πρωτ. 1915/05.2.2) ελέγχει τη νομιμότητα των πρακτικών που υιοθετούνται από το εν λόγω τμήμα και διαπιστώνει τη μερική πρόσβαση των ενδιαφερομένων να καταθέσουν αιτήματα ασύλου, αστήρικτες στο νόμο προϋποθέσεις που θέτουν για την παράλειψη των αιτήσεων ασύλου και ακαταλληλότητα στον τρόπο λήψης συνεντεύξεων από τους ενδιαφερόμενους.

*Την Πρωταπριλιά εκβράζονται στα Χανιά περίπου 100 ναυαγοί, οι οποίοι συνελήφθησαν και απελάθηκαν με συνοπτικές διαδικασίες, χωρίς να επιτραπεί σε κανέναν εκπρόσωπο μη κυβερνητικών οργανώσεων να τους δει, ώστε να τους ενημερώσει για τα δικαιώματά τους κάτι που καταγγέλθηκε ως παράνομο.

*Αυτή τη στιγμή εκκρεμούν 50.000 αιτήσεις ατόμων που προσπάθησαν να κάνουν αίτηση για άσυλο, αλλά δεν έχουν καταγραφεί από τις ελληνικές αρχές σύμφωνα με την Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες. Οσο για τα ποσοστά αναγνώρισης; Το 2004 στην Ελλάδα ήταν 0,9%, 11 άτομα αναγνωρίστηκαν ως πρόσφυγες και σε 22 χορηγήθηκε ανθρωπιστικό καθεστώς, ενώ το 2003 ήταν 0,6%, μόλις τρία άτομα αναγνωρίστηκαν ως πρόσφυγες και σε 25 χορηγήθηκε το ανθρωπιστικό καθεστώς. Η Υ.Α. πιστεύει ότι ο αριθμός των πραγματικών προσφύγων στην Ελλάδα είναι πολύ μεγαλύτερος και θυμίζει ότι οι άνθρωποι αυτοί βρίσκονται σε εξαιρετικά επισφαλή κατάσταση. Αλλωστε, μπορεί να πιστέψει κανείς ότι το 99% όσων ζητούν βοήθεια δεν τη δικαιούνται;

Τα προβλήματα όμως δεν σταματούν στην κατάθεση αιτήματος: πυκνώνουν οι αναφορές ότι οι αρχές, αυθαιρέτως, δεν ανανεώνουν το ανθρωπιστικό καθεστώς σε όσους κατάφεραν να το εξασφαλίσουν κι ακόμη πως σε πολλές περιπτώσεις διακόπτουν τη διαδικασία στο πρώτο ακόμη στάδιο, πριν εξεταστεί το αίτημα, χωρίς καμία νόμιμη αιτιολόγηση, αφήνοντας τους πρόσφυγες σε ένα παράνομο καθεστώς χωρίς δικαιώματα και προστασία. Βορά στις συνεχόμενες συλλήψεις και κρατήσεις. Πρακτική εξίσου παράνομη και απαράδεκτη.

Το πλέον σκανδαλώδες όμως είναι ότι δεν υπάρχει σχεδόν καμία μέριμνα για τα ασυνόδευτα ανήλικα που φτάνουν στη χώρα μας. Τις περισσότερες φορές κρατούνται μαζί με τους ενήλικες, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό για την ασφάλειά τους, συνήθως δεν υπάρχει καμία σύνδεσή τους με ένα σύστημα πρόνοιας, με αποτέλεσμα να αγνοείται η τύχη τους, ευάλωτα σε κάθε είδους εκμετάλλευση. Το κέντρο υποδοχής ανηλίκων στα Ανώγεια της Κρήτης, παρά την υποδειγματική λειτουργία του, μπορεί να φιλοξενήσει μόνο 30 παιδιά. Την αγωνία τους γι' αυτά μας κατάθεσαν τόσο οι κοινωνικοί λειτουργοί στο Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες όσο και ο Συνήγορος του Παιδιού. «Παιδιά που συνήθως έχουν χάσει τον πατέρα ή τα αδέλφια τους, είναι οι κεφαλές της οικογένειας, και εδώ όταν φτάνουν αντί να προστατεύονται κρατούνται μαζί με τους ενήλικους, κάτι που απαγορεύεται. Τα περισσότερα παίρνουν ένα υπηρεσιακό σημείωμα απέλασης. Παιδιά που θα έπρεπε να πηγαίνουν σχολείο και στερούνται τα πάντα: δεν έχουν κηδεμόνα για να βγάλουν βιβλιάριο ανηλίκου αν τύχει και φτάσουν στην υπηρεσία μας, δεν έχουν κανέναν τρόπο επιβίωσης παρά μόνο παράνομους, δεν ξέρουν κανέναν, δεν έχουν δικαίωμα δικαιοπραξίας ως ανήλικοι, καμία συνδρομή και καμία προστασία», μας είπε η Μαριέλα Μιχαηλίδου. «Ποιος μπορεί να ξέρει πού είναι αυτά τα παιδιά, τι τους συμβαίνει, αν τρώνε, αν ντύνονται, αν κοιμούνται στο δρόμο. Είναι παιδιά με διαφορετικές εμπειρίες, συμπεριφέρονται ώριμα για την ηλικία τους γιατί έχουν φορτωθεί πολλές ευθύνες, αλλά είναι ακόμη παιδιά. Και δεν υπάρχουν δομές για αυτά», συμπληρώνει η Αυγή Κλωνάρη.

Η έκταση του σκανδάλου; Από το 1998 μέχρι και το 2003 το υπουργείο Δημόσιας Τάξης δέχθηκε 924 αιτήσεις από ασυνόδευτους ανηλίκους. Μόνο το Δεκέμβριο του 2004 το ΕΣΠ καταμέτρησε 178 ανηλίκους. Κι από τον Ιανουάριο μέχρι τον Μάρτιο του 2005 άλλους 90. Τι απέγιναν; Κανείς δεν έχει απάντηση. Ούτε οι εκπρόσωποι του Συλλόγου Αφγανών προσφύγων που ρωτήσαμε. Αυτά είναι άτυχα.

Οσο για τις συνθήκες κράτησης; Ακόμη και καταστάσεις που δεν μας τιμούνε αναγνωρίζει ο προϊστάμενος της Διεύθυνσης Αλλοδαπών, ταξίαρχος Δημήτρης Πανόπουλος, ο οποίος τουλάχιστον αναγνωρίζει τη δραματική κατάσταση και ευελπιστεί πως κάτι θα αλλάξει. «Η χώρα μας δέχεται μεγάλο αριθμό οικονομικών μεταναστών και όχι προσφύγων, τα αιτήματα είναι καταχρηστικά στη συντριπτική τους πλειονότητα, προφανώς επειδή οι αιτούντες άσυλο εξασφαλίζουν μακροχρόνια διαμονή μέχρι να εξεταστεί το αίτημά τους», μας εξηγεί.

- Μα καλά, να μην αναγνωρίζεται σχεδόν κανένας πρόσφυγας;

«Είχαμε μηδενικά ποσοστά επειδή προσπαθούσαμε να διεκπεραιώνουμε τα καταχρηστικά αιτήματα και όχι αυτά όσων έχουν ανάγκη, γιατί ο αιτών εξασφαλίζει προστασία. Είναι γεγονός ότι έχουμε δυσκολίες, τις έχουμε δει και κάνουμε ό,τι μπορούμε για να τις αντιμετωπίσουμε: αυξάνονται οι γνωμοδοτικές επιτροπές, ώστε να εξετάζουμε περισσότερα αιτήματα και στην ουσία τους. Η δευτεροβάθμια επιτροπή ασύλου συνεδριάζει πλέον δύο φορές τη βδομάδα και σύντομα τρεις. Οταν δέχεσαι 300-400 αιτήματα την ημέρα και εξετάζεις 80-100 τη βδομάδα, κατανοούμε ότι είναι καταστρατήγηση και η διαδικασία εκφυλίζει την ουσία του θέματος. Με τους κρατούμενους υπάρχει δυσκολία, έλλειψη κατάλληλων χώρων κράτησης. Δεν βρίσκονται εύκολα λύσεις. Καθημερινά καταφτάνουν εκατοντάδες μετανάστες και ούτε η Αστυνομία μπορεί να το χειριστεί ούτε οι Αρχές. Οταν δεν έχουμε κέντρα υποδοχής καταφεύγουμε σε λύσεις πρόχειρων καταλυμάτων που, δυστυχώς, δεν μας τιμούν. Ετσι έχουν τα πράγματα».

Τα πράγματα δυστυχώς έχουν έτσι. Η εκπρόσωπος της Υ.Α. στην Ελλάδα, Κάρεν Φάρκας, μας εξηγεί πώς φτάσαμε εδώ και τι πρέπει να γίνει ώστε να εξομαλυνθούν οι διαδικασίες που διευκολύνουν κυκλώματα και καταχρήσεις. Πρόσφυγες καταθέτουν τις δικές τους μαρτυρίες, θυμίζοντας ήρωες, μυθοπλασίες για το πώς γλίτωσαν αλλά και το πώς μένουν ξεκρέμαστοι και απροστάτευτοι ακόμη μία φορά στη ζωή τους.

Στον αντίποδα, οι αναγνωρισμένοι πρόσφυγες που κατάφεραν να ξαναστήσουν εδώ τη ζωή τους έχουν μόνο λόγια ευγνωμοσύνης. Οπως η Σάρα, από το Ιράν, η οποία ζει 17 χρόνια στην Ελλάδα. Μπορεί να άνοιξε δικό της μαγαζί, αλλά δεν κουράζεται να βοηθά όπου μπορεί: ως μεταφράστρια στο υπουργείο Δημόσιας Τάξης, ως βοηθός κοινωνική λειτουργός στο Ιδρυμα Κοινωνικής Εργασίας, σε προγράμματα παροχής βοήθειας για γυναίκες. «Και σε ό,τι άλλο χρειαστεί. Χαίρομαι που είμαι στην Ελλάδα. Αυτό μόνο μπορώ να σας πω. Δεν ήταν εύκολα για μένα, ήθελε πολλή προσπάθεια μέχρι να τα καταφέρω, αλλά δυσκολίες πάντα υπάρχουν και έχουμε περάσει όλοι μας. Εχω τα καλύτερα λόγια για τους Ελληνες. Κι ας ήμουν ξένη, αλλά πήρα την απόφαση να μείνω και θεωρώ την Ελλάδα σαν την πατρίδα μου. Αυτή η χώρα με προστατεύει και δεν φοβάμαι τίποτα».