Ελευθεροτυπία - Ενας Ελληνας στην έδρα του Νεύτωνα

Θανάσης Φωκάς: Νοσταλγώ το Αργοστόλι και την Κεφαλονιά

Ενας Ελληνας όμως αποτελεί εξαίρεση στον σχολικό κανόνα, αφού είναι εξωστρεφής, με ένα σωρό ενδιαφέροντα εκτός από τις γραμμικές και μη γραμμικές εξισώσεις και τη μαθηματική απεικόνιση του εγκεφάλου, τομείς στους οποίους θεωρείται αυθεντία.

Τρία παιδιά

Ζει με τη γυναίκα του Ρεγγίνα και τα παιδιά του Αλέξανδρο, Αναστασία και Ιωάννα, μιλά για πολιτική, γνωρίζει φιλοσοφία, αγαπά τον αθλητισμό, ειδικά το ποδόσφαιρο, ηρεμεί με όπερες, το «Λυκόφως των Θεών» του Βάγκνερ και τον «Μαγικό Αυλό» του Μότσαρτ, νοσταλγεί το Αργοστόλι και την Κεφαλονιά, την πατρίδα του.

Μιλάμε για τον Κεφαλονίτη Θανάση Φωκά, μαθηματικό, θεωρητικό της Αεροναυπηγικής και γιατρό, τον πενηντάχρονο καθηγητή της νεοϊδρυθείσας στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ έδρας «Μη γραμμικών επιστημών». Η έδρα ανήκει στην πιο ιστορική σχολή του Πανεπιστημίου, στο Τμήμα Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Θεωρητικής Φυσικής, στην οποία δίδασκε ο Νεύτων και σήμερα διδάσκει ο διάσημος αστροφυσικός Στίβεν Χόκινγκ.

Ο Θανάσης Φωκάς είναι ο μόνος Ελληνας καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ ο οποίος τιμήθηκε το 2000 από τη Μαθηματική Εταιρεία της Αγγλίας με το περίφημο βραβείο Naylor, μια ύψιστη διάκριση, που το 1999 είχε λάβει ο συνάδελφός του Στίβεν Χόκινγκ.

Στις 22 Μαρτίου

Σε αυτό τον πολυτάλαντο Ελληνα που διαπρέπει στο εξωτερικό, η Ακαδημία Αθηνών στην πανηγυρική της συνεδρίαση στις 22 Μαρτίου θα απονείμει το Αριστείο, το πιο σημαντικό της βραβείο, που δίδεται στις θετικές επιστήμες (σε μαθηματικούς, φυσικούς, χημικούς, βιολόγους, γιατρούς, μηχανικούς) κάθε τέσσερα χρόνια.

Είναι η πρώτη φορά από το θεσμό του Αριστείου, ο οποίος ξεκίνησε το 1914 και τιμήθηκαν, μεταξύ των άλλων, ο Κωστής Παλαμάς, ο Γεώργιος Δροσίνης, ο Ιωάννης Πολέμης, ο Ιωάννης Καλομοίρης, ο Γιαννούλης Χαλεπάς, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ο Αγγελος Τερζάκης, ο Νικόλαος Χατζηκυριάκος Γκίκας, που το Αριστείο απονέμεται στον Τομέα Εφαρμοσμένων Μαθηματικών.

**Κύριε καθηγητά, τι σημαίνει για σας το Αριστείο που θα σας απονείμει την ερχόμενη Δευτέρα η Ακαδημία Αθηνών;

* «Η Ακαδημία Αθηνών είναι το ανώτατο πνευματικό ίδρυμα της Ελλάδας και εκ παραδόσεως μία από τις πιο φημισμένες ακαδημίες του κόσμου. Ας μην ξεχνάμε ότι είναι η συνέχεια της Ακαδημίας του Πλάτωνα, δηλαδή της αρχαιότερης ακαδημίας του κόσμου. Από αυτή την άποψη είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι η Ακαδημία αποφάσισε φέτος να τιμήσει τον τομέα των Εφαρμοσμένων Μαθηματικών, αναγνωρίζοντας έτσι το βασικό ρόλο που παίζουν τα Εφαρμοσμένα Μαθηματικά σήμερα. Προφανώς είναι μεγάλη τιμή που η Ακαδημία διάλεξε εμένα να εκπροσωπήσω τα Εφαρμοσμένα Μαθηματικά. Ιδιαίτερα παίρνοντας υπόψη ότι υπάρχουν εξαιρετικοί Ελληνες Μαθηματικοί, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό».

**Πριν από τέσσερα χρόνια τιμηθήκατε με το βραβείο Naylor για τις γραμμικές και μη γραμμικές εξισώσεις...

* «Το βραβείο Naylor μου απονεμήθηκε για μία μέθοδο που ανακάλυψα για τη λύση μιας μεγάλης κατηγορίας εξισώσεων, μερικές από τις οποίες ήταν άλυτες από το 18ο αιώνα. Για αυτή τη μέθοδο έχει γραφτεί ότι "αποτελεί την πιο σημαντική εξέλιξη για την ακριβή λύση των Μερικών Διαφορικών Εξισώσεων από την εποχή των κλασικών μαθηματικών του 18ου αιώνα"».

**Η επιστήμη σας μπορεί να αλλάξει τον κόσμο; Εάν το θέλετε αλλιώς, τι δεν μπορεί να εκφραστεί με τα μαθηματικά;

* «Ενας μαθηματικός ειδικά -και ένας επιστήμονας γενικότερα- έχει την υποχρέωση να χρησιμοποιεί μία σειρά χαρακτηριστικών με τα οποία τον προίκισε η φύση για να λύνει σημαντικά προβλήματα, να εξηγεί φαινόμενα, να προσεγγίζει και να ανακαλύπτει αλήθειες που υπάρχουν ανεξάρτητα από αυτόν. Αυτές οι αλήθειες βέβαια γίνονται αμέσως απόκτημα όλου του κοινωνικού συνόλου και πρέπει να χρησιμοποιούνται προς όφελος όλης της κοινωνίας. Τα Μαθηματικά δεν αποτελούν μόνο ένα πολιτισμικό αγαθό, αλλά είναι ταυτόχρονα και το θεμέλιο πολλών ανθρωπίνων δραστηριοτήτων. Σήμερα που η επιστήμη και η τεχνολογική πρόοδος οδηγεί σε όλο και υψηλότερα επίπεδα πολυπλοκότητας, τα Μαθηματικά αποτελούν το βασικό εργαλείο για την ανάλυση και κατανόηση αυτής της πολυπλοκότητας. Ετσι, όπως παλαιότερα έγινε η σταδιακή μαθηματικοποίηση της Φυσικής, τώρα γίνεται η εισβολή των Μαθηματικών σε πολλούς άλλους κλάδους των Θετικών και Κοινωνικών Επιστημών, στη Βιολογία, στην Ιατρική, στην Οικονομία. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα πάντα μπορούν να μαθηματικοποιηθούν. Για παράδειγμα, ο μεγάλος Φυσικομαθηματικός Roger Penrose τονίζει ότι η κύρια διαφορά μεταξύ του μυαλού και ενός παντοδύναμου υπολογιστή είναι ακριβώς η ικανότητα του μυαλού να βγάζει συμπεράσματα χρησιμοποιώντας όχι μόνο αλγοριθμικές (μαθηματικές), αλλά επίσης και μη αλγοριθμικές μεθόδους. Αυτό επίσης τονίζεται και στο εξαιρετικό βιβλίο του ακαδημαϊκού Πάνου Λιγομενίδη "Η φλούδα του Βερίκοκου", όπου επισημαίνεται η ανάγκη της δημιουργίας μίας νέας επιστήμης που θα εμπλουτίζει τα Μαθηματικά με μη αλγοριθμικά στοιχεία».

**Επιστήμη, για πολλούς, είναι η ανακάλυψη νέων τρόπων σκέψης. Ο Αϊνστάιν έλεγε ότι ήθελε να γνωρίσει τη σκέψη του Θεού. Πιστεύετε στο Θεό;

* «Το αν πιστεύει κανείς στο Θεό ή όχι είναι θέμα προσωπικό και καθαρά συνειδησιακό. Το σημαντικό κατά τη γνώμη μου είναι να ζεις με βάση τις πανανθρώπινες αξίες, που αποτελούν βέβαια και το θεμέλιο της θρησκείας μας».

**Ιδιοφυής άνθρωπος είναι ένας ταλαντούχος με ιδανικά;

* «Κατά τη γνώμη μου, ευφυΐα είναι η ικανότητα να αντιδράς σε εσωτερικά και εξωτερικά ερεθίσματα κάνοντας εξαιρετικά γρήγορα πολλαπλούς και πολύ απομακρυσμένους (σε σχέση με το ερέθισμα) συσχετισμούς».

**Εχει μυστικά η επιτυχία;

* «Σκληρή δουλειά, σταθεροί στόχοι και ψυχολογική δύναμη. Στην έρευνα, όπως και στη ζωή, αντιμετωπίζει κανείς όχι μόνο επιτυχίες, αλλά και πολλές αποτυχίες. Κατά συνέπεια χρειάζεται κανείς ψυχολογική δύναμη για να μπορεί να αντιμετωπίσει και να ξεπερνά τις δυσκολίες».

**Τι θα συμβουλεύατε έναν νέο, απόφοιτο σχολής, που ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Ελλάδα;

* «Είναι δύσκολο να δίνεις γενικές συμβουλές. Εξαρτάται από τη συγκεκριμένη περίπτωση. Το μόνο που θα μπορούσε να πει κανείς γενικά είναι ότι ένας επιστήμονας πρέπει να κάνει πάντα αυτό που απολαμβάνει, ανεξάρτητα αν αυτό είναι της μόδας ή άμεσα προσοδοφόρο. Μόνο τότε έχει πιθανότητες να διαπρέψει».

**Είχατε δηλώσει παλαιότερα ότι "η λογική είναι η εξίσωση της ζωής". Ο Κορνήλιος Καστοριάδης έλεγε ότι ο άνθρωπος είναι εκείνο το τρελό ζώο του οποίου η τρέλα ανακάλυψε τη λογική. Ισχύουν αυτά στις μέρες μας;

* «Αυτό που έχω υποστηρίξει είναι ότι τα Μαθηματικά μας βοηθούν να γίνουμε πιο λογικοί. Από αυτή την άποψη τα Μαθηματικά είναι εξαιρετικής σημασίας για την κουλτούρα μας. Οπως η Τέχνη βελτιώνει την αισθητική μας, τα Μαθηματικά ακονίζουν τη λογική του ανθρώπου και κατά συνέπεια μας βοηθούν να γίνουμε πιο ολοκληρωμένοι».

**Μπορεί η επιστήμη να σβήσει από τον οικουμενικό χάρτη τις παγκόσμιες τραγωδίες;

* «Η επιστήμη όχι, η ανθρωπιά ναι».

**Νοσταλγείτε το Αργοστόλι και την Κεφαλονιά;

* «Μου λείπει η Ελλάδα πάρα πολύ, αλλά ευτυχώς τώρα που ζούμε στην Αγγλία έρχομαι στην Ελλάδα συχνά».

**Θα τα καταφέρει η Ελλάδα με τους Ολυμπιακούς;

* «Ελπίζω και εύχομαι, ναι. Επίσης, ίσως να ξέρετε ότι το καλοκαίρι, παράλληλα με τους Ολυμπιακούς, η Ελληνική Μαθηματική Εταιρεία για πρώτη φορά στην Ιστορία της Ελλάδας έχει αναλάβει τη διοργάνωση της Μαθηματικής Ολυμπιάδας, δείγμα και αυτό της διεθνούς εκτίμησης που τρέφεται για τα ελληνικά Μαθηματικά».