Ελευθεροτυπία - «Η υπόγεια διαδρομή από θύμα σε δράστη»

Κάθε περίπτωση απαιτεί ιδιαίτερη μελέτη και έρευνα τόσο στο υποκειμενικό -βιωματικό επίπεδο του ανήλικου δράστη, για να εντοπιστούν στοιχεία της προσωπικότητάς του που ευνόησαν το πέρασμα στην εγκληματική πράξη, όσο και στο άμεσο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον του. Θα ήταν εξαιρετικά επισφαλές και αδόκιμο μεθοδολογικά να γενικεύσουμε τις όποιες διαπιστώσεις από τη μελέτη αυτών των συγκεκριμένων περιπτώσεων. Μόνο μερικές κοινές παραμέτρους μεταξύ των περιπτώσεων αυτών μπορούμε να επισημάνουμε, όπως είναι:

* Η εξοικείωση των δραστών με τη βία και κυρίως η εύκολη προσβασιμότητα σε όπλα. Στην πρώτη περίπτωση θα πρέπει να αναζητήσουμε την επίδραση των ποικίλων βίαιων ερεθισμάτων από τα ΜΜΕ και από άλλες μορφές επικοινωνίας ή «ψυχαγωγίας», όπως κάποια ιδιαιτέρως βίαια videogames, μέσω των οποίων τα παιδιά και οι ανήλικοι «εθίζονται» σε ένα βίαιο -έστω και συμβολικό- κόσμο... Σε πιο γενικό πλαίσιο φαίνεται ότι η αποδοχή ή η χρήση της βίας είτε ως κώδικα επικοινωνίας είτε ως μέσου επίλυσης των συγκρούσεων και των διαφορών επιδρά στην κοινωνικοποίηση των παιδιών και των ανηλίκων. Ενίοτε δε αποτελεί ένα πρότυπο «μαθημένης συμπεριφοράς».

Στη δεύτερη περίπτωση η ευχερής πρόσβαση σε όπλα και η «κουλτούρα» του όπλου, που επικρατεί σε συγκεκριμένες κοινωνίες, φαίνεται συχνά να διευκολύνει το «πέρασμα στην εγκληματική πράξη». Εδώ επικαλούμαστε μελέτες για τη σημασία που αποδίδεται στο «όπλο» ως μέσο επίδειξης δύναμης και εξουσίας από την πλευρά των ανηλίκων, οι οποίοι -ας μην το ξεχνάμε- είναι «υπό διαμόρφωση» προσωπικότητες.

Η κοινωνική απομόνωση και ο κοινωνικός αποκλεισμός των ανήλικων δραστών είτε λόγω εθνικής προέλευσης είτε προγενέστερης θυματοποίησης στο σχολικό περιβάλλον (bullying). Πρόσφατες έρευνες για το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού και της σχολικής βίας δείχνουν τις σοβαρές επιπτώσεις στον ψυχισμό και την κοινωνική λειτουργικότητα των θυμάτων. Το στίγμα, η λεκτική βία, η ταπείνωση και ο εξευτελισμός, που συχνά βιώνουν τα θύματα του bullying, επηρεάζουν την προσωπικότητα και τη συμπεριφορά τους. Παρατηρείται συχνά μια υπόγεια διαδρομή μεταξύ της προηγούμενης θυματοποίησης και της μελλοντικής υιοθέτησης παραβατικής ή εγκληματικής συμπεριφοράς, η οποία προσδιορίζεται όχι στη σχέση αιτίου - αιτιατού αλλά στη μη διαχείριση (ή την αναποτελεσματική διαχείριση) του τραύματος της θυματοποίησης.

Η προσωπικότητα του ανηλίκου και τα υποκειμενικά-βιωματικά στοιχεία αποτελούν τις αναγκαίες και ικανές συνθήκες για το «πέρασμα» στην πράξη. Η εσωτερίκευση και η επεξεργασία των εξωτερικών ερεθισμάτων και των βιωμάτων διαμορφώνουν αντίστοιχες «απαντήσεις» και αντιδράσεις. Μια ακραία τέτοια απάντηση αποτελεί -δυστυχώς- και το έγκλημα.

* Αν. καθηγήτρια Εγκληματολογίας, Τμήμα Ψυχολογίας Παντείου Πανεπιστημίου, ειδική πραγματογνώμων