Ελευθεροτυπία - Δήλωση μετανοίας

Η πρόσφατη δήλωση μετανοίας του Μ. Βασιλάκη για τα δημοσιεύματά του αναφορικά με το Δίκτυο 21 θέτει δύο τεράστια ζητήματα. Το πρώτο σχετίζεται με την αξιοπρέπεια του ανθρώπου και θα μπορούσε να συνοψιστεί στο ερώτημα «επιτρέπονται σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία δηλώσεις μετανοίας»; Το δεύτερο σχετίζεται με την ελευθερία του Τύπου και θα μπορούσε να συνοψιστεί στο ερώτημα «επιτρέπονται σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία εξοντωτικές ποινές εναντίον των δημοσιογράφων ή του Τύπου»;

Η δήλωση μετανοίας δεν είναι αναγνώριση λάθους ή δημόσια έκφραση συγγνώμης. Ο όρος παραπέμπει στην προσφιλή στους κομμουνιστές και τους φασίστες πρακτική, που εξανάγκαζε τους αντιπάλους να ομολογήσουν σημεία και τέρατα. Μοναδικό σκοπό είχε τη διαπόμπευση και την ηθική εξόντωση του αντιπάλου. Δεν έφτανε να πέσει το κεφάλι του Μπουχάριν, έπρεπε να δηλώσει κιόλας ότι ήταν πληρωμένος πράκτορας του ιμπεριαλισμού. Η δήλωση μετανοίας δεν έχει ως σκοπό, ούτε την αναγνώριση λάθους, ούτε τη μεταμέλεια του θύματος αλλά την ηθική του καταρράκωση.

Το Σύνταγμά μας αλλά και ο πολιτισμός μας απαγορεύουν τόσο τη φυσική όσο και την ηθική εξόντωση του ανθρώπου. Δηλώσεις, επομένως, μετανοίας, δεν ανέχεται η ελληνική έννομη τάξη κι αν τέτοια είναι η δήλωση Βασιλάκη, οι διωκτικές αρχές οφείλουν να επέμβουν για τη διερεύνηση του όλου θέματος και για την προστασία του θύματος, τη στιγμή μάλιστα που τα ίδια τα δικαστήρια «χρησιμοποιήθηκαν» για τον εξαναγκασμό αυτής της δήλωσης.

Γιατί αυτή δεν μοιάζει με ένα συνήθη συμβιβασμό, ο οποίος με αντάλλαγμα την παραίτηση από την αποζημίωση απαιτεί τη δημόσια αναγνώριση δημοσίευσης ανακριβών ή συκοφαντικών στοιχείων. Διότι ο Βασιλάκης φέρεται να ομολογεί και άλλα σοβαρά για έναν δημοσιογράφο «εγκλήματα», πλην της συκοφαντίας. Φέρεται να παραδέχεται ότι εν γνώσει του και «τυφλωμένος από την πολιτική του πίστη» συμμετείχε σε «πολιτικό παιχνίδι παραπληροφόρησης και αποδιοπομπαίων τράγων», ότι χρησιμοποιήθηκε από «αρχιτέκτονες» «σε εκστρατεία λάσπης με κατευθυνόμενες και ψευδείς «πληροφορίες» με συκοφαντικό περιεχόμενο» κ.λπ. Οι σοβαρότατες αυτές ομολογίες γίνονται όμως χωρίς να διευκρινίζεται ποιοι ήταν οι αρχιτέκτονες της λάσπης και τι παιχνίδι έπαιζαν, ποια ήταν τα μέσα που μετήλθαν και ποιες οι επιδιώξεις τους. Χωρίς αυτά τα στοιχεία η δήλωση μοιάζει με το «ναι, υπήρξα μιαρό έμμισθο όργανο του ιμπεριαλισμού αλλά δεν σας λέω, ούτε ποιοι με χρησιμοποίησαν, ούτε γιατί το έκαναν».

Επί πλέον οι ομολογίες αυτές γίνονται υπό την απειλή εξοντωτικών ποινών ύψους εκατοντάδων εκατομμυρίων. Κι εδώ ερχόμαστε στο άλλο θέμα. Είναι νοητό να απειλούνται εξοντωτικά πρόστιμα κατά των δημοσιογράφων και των μέσων ενημέρωσης; Αν απαντήσουμε θετικά, ουσιαστικά αποδεχόμαστε τη δυνατότητα φίμωσης του Τύπου για κάθε ενδεχόμενο παράπτωμά του. Αν οι συνέπειες για τυχόν ανακρίβειες ή για οξύτατα έως υβριστικά σχόλια ισοδυναμούν με το κλείσιμο μιας εφημερίδας, τότε δεν υπάρχει ελευθερία του Τύπου. Ο δημοσιογράφος δεν μπορεί να εργάζεται παρέα με δικηγόρο για κάθε λέξη που γράφει.

Τα παραπάνω ισχύουν ιδιαίτερα στο πεδίο του δημόσιου διαλόγου. Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα που ευνοεί τον ελεύθερο και ζωηρό διάλογο και τα σχόλια για δημόσια πράγματα και πρόσωπα είναι συχνά οξύτατα και καυστικά. Η ανοχή τέτοιων σχολίων είναι σύμφυτη με την ελευθερία του λόγου και τη δημοκρατία. Τα δημόσια πρόσωπα άλλωστε απολαύουν πολλών προνομίων και έχουν δυνατότητες άμυνας. Στις εξαιρετικές περιπτώσεις, που θα κριθεί αναγκαία η προσφυγή στη Δικαιοσύνη, η επανόρθωση δεν μπορεί να ξεπερνά την αποκατάσταση της αλήθειας και να παίρνει τη μορφή εξοντωτικής ποινής, που θέτει σε κίνδυνο τη λειτουργία του Τύπου.

Πρόσφατα π.χ. η «Ελευθεροτυπία» αντιμετώπισε αγωγή με αίτημα αποζημίωσης 5 δισ. δραχμές. Είναι φανερό ότι η επιδίκαση ενός τέτοιου ποσού μπορεί να είχε ως συνέπεια ακόμα και το κλείσιμο της εφημερίδας. Ανεξαρτήτως, επομένως, του βασίμου ή μη της αγωγής, η επιδίκαση εξοντωτικής χρηματικής ποινής δεν συμβιβάζεται με την ελευθερία του Τύπου. Η υπόληψη ενός δημοσίου προσώπου δεν προστατεύεται όσο η ελευθερία του Τύπου και υπάρχουν χιλιάδες άλλα αποτελεσματικά μέσα για την αποκατάσταση της υπόληψης από την εξοντωτική κύρωση.

Στην περίπτωση Βασιλάκη δεν υπήρξε μια μόνον αγωγή με αίτημα υπέρογκη αποζημίωση αλλά σωρεία αγωγών. Οχι μόνον το Δίκτυο 21 αλλά και μέλη του άσκησαν αγωγές για τα ίδια δημοσιεύματα, θεωρώντας ότι οι αναφορές στο σωματείο τους τα θίγει προσωπικά. Κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχει ατομική αξίωση αποζημίωσης από δυσφημιστικά σχόλια που έχουν ως στόχο μια ομάδα ανθρώπων. Δεν θεωρώ π.χ. ότι όλοι οι Τούρκοι ατομικά έχουν αξίωση αποζημίωσης από το μέλος του Δικτύου 21 κ. Ν. Σαρρή, ο οποίος έγραψε για αυτούς ότι «αν δεν είναι σαρκοβόρα ζώα, είναι πάντως ζώα».

Τελικά με ομαδικές αγωγές και υπό την απειλή αποζημιώσεων εκατοντάδων εκατομμυρίων ο δημοσιογράφος Μ. Βασιλάκης εξαναγκάσθηκε σε μια εξοντωτική δήλωση, που έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας δήλωσης μετανοίας. Ακόμη κι αν δεχθούμε ότι τα δημοσιεύματά του υπήρξαν δυσφημιστικά, η όλη υπόθεση αποτελεί πρωτοφανές πλήγμα κατά της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της ελευθερίας του Τύπου.

Σημείωση. Με τον κ. Γ. Τριάντη δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρή συζήτηση. Η ιδεολογία του είναι πέραν του καλού και του κακού (το δε οργίλο λογοτεχνίζον ύφος του αντάξιο πρωτολείων Βουλής των Εφήβων υπανάπτυκτης χώρας). Δεν με εξέπληξε, επομένως, που θεωρεί ως απολύτως φυσιολογικό ότι εξαναγκάστηκε ένας δημοσιογράφος «να καταπιεί τη γλώσσα του». Δεν θα με εξέπληττε, ούτε αν ζητούσε να την κόψουν. Δεν με εξέπληξε επίσης ότι πατάει τον ηττημένο συνάδελφό του αποκαλώντας τον «ο εν λόγω υβριστής». Θα ήθελα μόνον να σημειώσω ότι με τα δικά του μέτρα περί ελευθερίας του Τύπου («...ελευθερία του εκφράζεσθαι, στοιχειώδης άμυνα υβριζομένων και γραφιάδων, μηνύσεις κ.ά.») αποκαλώντας τον Μ. Βασιλάκη υβριστή υβρίζει, διότι καμιά καταδίκη δεν προσδίδει για πάντα ένα μειωτικό χαρακτηρισμό. Αντίθετα, με τα δικά μου μέτρα περί ελευθερίας του Τύπου ο κ. Γ. Τριάντης έχει δικαίωμα στην κακεντρέχεια, μπορεί ελεύθερα να γράφει για «υβριστές», «άθλιους», «πουλημένους» και «ξεβρακωμένους». Μόνη θεμιτή συνέπεια είναι η ανυποληψία.

*Επ. καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο Παν. Αθηνών