Ελευθεροτυπία - Εριξαν στους λύκους τους ...ανηλίκους

Αυτοκτονία 15χρονου

Τελευταίο και πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα η αυτοκτονία-δολοφονία ενός 15άχρονου Πολωνού στο ψυχιατρείο των φυλακών Κορυδαλλού. Είχε μεταφερθεί εκεί από τις φυλακές Νέων του Αυλώνα, λόγω ψυχολογικών προβλημάτων. «Εγκλημά» του, η κατοχή μερικών γραμμαρίων χασίς...

Πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου Αθηνών αποκαλύπτει το κοινωνικό «προφίλ» του ανήλικου ποινικού «εγκληματία», που οδηγείται σήμερα στη φυλακή: χρήστης ναρκωτικών από τα 13 του χρόνια, μέλος διαλυμένων ή προβληματικών οικογενειών, παιδί χωρίς μορφωτικό υπόβαθρο, θύμα βίαιων συμπεριφορών μέσα στη φυλακή, βιώνει με δέος τον εγκλεισμό και παραμένει αφόρητα μόνος, καταρρακωμένος σωματικά και ψυχολογικά από την κακή σίτιση και τα ναρκωτικά που κυκλοφορούν ελεύθερα στη φυλακή.

Απάνθρωπα κελιά

Και η επίσημη πολιτεία, παρά τις μεγαλοστομίες του υπουργού Δικαιοσύνης Αν. Παπαληγούρα για κοινωνική ευαισθησία, «αποθηκεύει» αυτό το ευάλωτο παιδί σε ένα άθλιο κάτεργο. Το στριμώχνει σε απάνθρωπα κελιά, του δίνει φαγητό με κατσαρίδες, δεν του παρέχει επαρκή ιατρική φροντίδα, ανέχεται την εισαγωγή ναρκωτικών στη φυλακή, του στερεί την ελπίδα της κοινωνικής επανένταξης. Με άλλα λόγια, αδιαφορεί προκλητικά για την τύχη του, αφού έως σήμερα δεν έχει λειτουργήσει εκεί οργανωμένος θεραπευτικός σταθμός απεξάρτησης!

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε πριν από περίπου ένα χρόνο από το εργαστήριο ποινικών και εγκληματολογικών ερευνών του Πανεπιστημίου της Αθήνας, υπό την ευθύνη του καθηγητή Νέστωρα Κουράκη. Αφορά την αξιολόγηση των ομάδων αυτοβοήθειας της Στροφής που λειτουργούν στο κατάστημα του Αυλώνα από το 2004. Στις ομάδες αυτές, που δεν αποτελούν ολοκληρωμένο πρόγραμμα απεξάρτησης, συμμετέχουν 32 άτομα (16 Ελληνες), ηλικίας 19-22 ετών, δηλαδή περίπου το 15% του συνόλου των νέων κρατουμένων.

Η αποκρουστική εικόνα, όπως προέκυψε από τις απαντήσεις υπαλλήλων και κρατουμένων, είναι η εξής:

1 Η ταυτότητα των ανήλικων φυλακισμένων

Σύμφωνα με την κοινωνική υπηρεσία, τον αρχιφύλακα Αντ. Αραβαντινό και το σωφρονιστικό προσωπικό, στο σύνολό τους κρατούνται για παραβάσεις του νόμου περί ναρκωτικών (προμήθεια προς ιδία χρήση, κατοχή με σκοπό την εμπορία) καθώς και για εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας (κλοπές, διακεκριμένες κλοπές, ληστείες), που στις περισσότερες περιπτώσεις συνδέονται με τη χρήση ουσιών.

Οι περισσότεροι κρατούμενοι, 16, 17, 18 ετών, είναι υπότροποι, καθώς δεν απέδωσαν τα προηγούμενα αναμορφωτικά μέτρα. Συχνά επιστρέφουν στη φυλακή μετά την αποφυλάκισή τους. Το 30% των αλλοδαπών είναι Αλβανοί.

Στο πρόγραμμα της Στροφής συμμετέχουν κυρίως υπόδικοι. Κάποιοι είχαν καταδικασθεί ξανά τα τελευταία πέντε χρόνια. Πολλοί δεν γνωρίζουν ακριβώς την ποινική τους κατάσταση.

2 Οικογενειακή κατάσταση

Προέρχονται κυρίως από μονογονεϊκές οικογένειες. Οι επτά είχαν διαζευγμένους γονείς, ενώ οι περισσότεροι ανήλικοι μίλησαν για ενδοοικογενειακές συγκρούσεις. Κάποιοι ανέφεραν κακοποίηση της μητέρας από τον πατέρα ή τον πατριό.

Συχνά είναι και τα σοβαρά ιατρικά και ψυχιατρικά προβλήματα των γονιών, ενώ το 1/3 των ερωτηθέντων ανέφερε χρήση ουσιών και αλκοόλ ή θάνατο γονέα ή συγγενών από χρήση.

Πολλοί γονείς είναι άνεργοι και όσοι εργάζονται ασχολούνται με τεχνικά, αγροτικά ή εργατικά επαγγέλματα.

Σύμφωνα με τον Αντ. Αραβαντινό, πολλοί έγκλειστοι ανήλικοι προέρχονται από τα χαμηλότερα στρώματα της αστικής τάξης. Ωστόσο, πρόκειται για οικογένειες με οριακά νόμιμη διαβίωση.

Η οικογένειά τους έχει κατά μέσο όρο τρία παιδιά, ορισμένα από τα οποία διατηρούν πολύ καλές σχέσεις με το κρατούμενο μέλος και το στηρίζουν οικονομικά και ψυχολογικά.

3 Μόρφωση

Στην πλειονότητά τους εγκατέλειψαν το σχολείο στο Γυμνάσιο. Δύο Τσιγγάνοι δεν έχουν πάει ποτέ σχολείο, ενώ αρκετοί παρακολουθούν το σχολείο στον Αυλώνα. Οσοι δεν πάνε, υποστηρίζουν ότι δεν τους αρέσει το κλίμα γιατί γίνονται πολλοί τσακωμοί, άλλοι απλώς βαριούνται να ξυπνάνε. Οι περισσότεροι είχαν εργασθεί περιστασιακά σε εξειδικευμένα επαγγέλματα (σιδεράς, σοβατζής, οικοδόμος, μαραγκός), συχνά με κάποιον συγγενή.

4 Χρήση ουσιών

Το μεγαλύτερο μέρος των ανηλίκων (ίσως και το 70%) έκανε ή κάνει χρήση ναρκωτικών ουσιών (ηρωίνης, κοκαΐνης, χαπιών, χασίς), συχνά παράλληλη, από την αρχή της εφηβείας.

Κύρια ουσία χρήσης είναι η ηρωίνη (κατ' αρχάς με ενδοφλέβια χορήγηση αλλά και μέσω καπνίσματος ή εισπνοής) σε καθημερινή βάση. Μέση ηλικία έναρξης της χρήσης είναι τα 16-17 χρόνια. Ενας δήλωσε ότι άρχισε στα δώδεκα και δύο στα 19 χρόνια.

Ακολουθούν η κοκαΐνη, τα χάπια και το χασίς, με ηλικία έναρξης της χρήσης τα 13-14 χρόνια. Στις πιο πολλές περιπτώσεις γίνεται παράλληλη χρήση διαφορετικών ουσιών. Η χρήση του χασίς ήταν σταθερή σχεδόν απ' όλους, όμως μόνο ένας τη θεώρησε κύρια ουσία χρήσης, αφού από τους υπόλοιπους δεν θεωρείται πραγματικό ναρκωτικό.

Σύμφωνα με τον αρχιφύλακα και την κοινωνική υπηρεσία, γίνεται χρήση μέσα στο κατάστημα, σε μικρό βαθμό, λόγω έλλειψης μηχανήμαντος ανίχνευσης ουσιών για τους επισκέπτες. Κύριοι εισαγωγείς είναι οι μητέρες και οι σύντροφοι των κρατουμένων.

Οπως απάντησαν οι ανήλικοι, εάν τους δοθεί ευκαιρία χρήσης στη φυλακή, θα δυσκολευθούν να την αρνηθούν.

5 Συμμετοχή στο πρόγραμμα

Στην πλειονότητά τους συμφωνούν «πάρα πολύ» ότι η χρήση ναρκωτικών είναι επικίνδυνη και πρέπει να αποφεύγεται. Ενας μόνο θεωρεί τη χρήση «παυσίπονο».

Συμφωνούν επίσης «πολύ» ότι «η χρήση σε ξεκουράζει, σε κάνει να ξεχνάς τα προβλήματά σου», και διαφωνούν τελείως ότι «τα άτομα που μπλέκονται με ουσίες πρέπει να μπαίνουν σε πρόγραμμα θεραπείας έστω και χωρίς τη θέλησή τους».

6 Συνθήκες κράτησης

Οι υπάλληλοι της Κοινωνικής Υπηρεσίας δεν έχουν ολοκληρωμένη εικόνα. Αναφέρουν όμως ότι πολλοί κρατούμενοι παραπονούνται για την ποιότητα του φαγητού, για την έλλειψη θέρμανσης και ζεστού νερού και για ορισμένες περιπτώσεις συνωστισμού στα κελιά.

Οι περισσότεροι ανήλικοι θεωρούν σημαντικότερο πρόβλημα αυτό καθ' εαυτόν τον εγκλεισμό, καθώς συνοδεύεται από μελαγχολία, φόβο, κακή ψυχολογική κατάσταση και νοσταλγία για τα δικά τους πρόσωπα.

Αναφέρουν ακόμη την κακή ποιότητα του φαγητού, λέγοντας ότι βρήκαν κάποιες φορές κατσαρίδες, τις δύσκολες σχέσεις με άλλους συγκρατούμενους και τις κακές συνθήκες διαβίωσης (συνωστισμός, κρύο, έλλειψη ζεστού νερού, κατσαρίδες, ανεπαρκής ιατρική φροντίδα).

Σημαντικό πρόβλημα θεωρείται επίσης η διακίνηση και χρήση ουσιών μέσα στη φυλακή, καθώς εμποδίζει όσους θέλουν να απεξαρτηθούν.

7 Σχέσεις με σωφρονιστικό προσωπικό

Σύμφωνα με την κοινωνική υπηρεσία αλλά και το ίδιο το προσωπικό, οι σχέσεις φυλάκων-ανήλικων κρατουμένων παρουσιάζονται ομαλές. Δεν έχει υποπέσει, δηλαδή, στην αντίληψή τους κάποιο επεισόδιο, ακραίας ανάρμοστης, από πλευράς του προσωπικού, συμπεριφοράς ή κακομεταχείρισης. Δεν λείπει όμως, όπως λένε, η λεκτική βία και καμιά φορά και η σωματική βία!

Η κακοποίηση μπορεί να γίνει γνωστή μόνο αν μιλήσουν οι ίδιοι οι κρατούμενοι. Σπάνια όμως αναφέρονται τέτοια περιστατικά.

Οι υπάλληλοι αναφέρουν ότι οι κρατούμενοι στην πλειονότητά τους φέρονται ευγενικά και ότι η χρήση βίας δεν είναι απαραίτητη. Οπως υποστηρίζει ο αρχιφύλακας, οι σχέσεις κρατουμένων-υπαλλήλων έχουν βελτιωθεί σε σχέση με το 1990, που το καθεστώς μέσα στη φυλακή ήταν πολύ πιο αυστηρό, βίαιο και καταχρηστικό. Αποδίδει την αλλαγή αυτή στην ενημέρωση και συνειδητοποίηση των συνεπειών που μπορεί να έχει κάποιος που φέρεται βίαια και σημειώνει ότι οι αποκλίσεις από τα καθήκοντά τους δεν αποτελούν κατάχρηση αλλά υπέρβαση εξουσίας.

8 Σωματικά-ψυχολογικά προβλήματα

Οι περισσότεροι κρατούμενοι έχουν ηπατίτιδα Β (κυρίως οι Αλβανοί και οι Τσιγγάνοι) και ηπατίτιδα C, λόγω της κακής σίτισης και της χρήσης ουσιών!

Τα κυριότερα ψυχοπαθολογικά προβλήματα είναι καταθλιπτικές και αγχώδεις διαταραχές, διαταραχές του ύπνου και της προσωπικότητας, και αντιμετωπίζονται με φαρμακευτική αγωγή. Ωστόσο, τα αραιά μεν αλλά βαριά ψυχιατρικά περιστατικά βαριάς κατάθλιψης, ψύχωσης και έντονων διαταραχών παραπέμπονται στο ψυχιατρικό κατάστημα του Κορυδαλλού.

Συχνοί είναι και οι αυτοτραυματισμοί, που παρουσιάζονται ως απόπειρες αυτοκτονίας. Σύμφωνα με τον Αντ. Αραβαντινό, το 90% των εγκλείστων μπαίνει στη φυλακή έχοντας ήδη μιας μορφής κατάθλιψη.

9 Σχέσεις κρατουμένων μεταξύ τους

Χαρακτηρίζονται πολύ συχνά από επεισόδια βίας, κυρίως ανάμεσα σε παλαιότερους και νεότερους φυλακισμένους, καθώς η αρχαιότητα και όχι το αδίκημα αποτελεί κριτήριο διαβάθμισης, δηλαδή την επετηρίδα στη φυλακή.

Οι φύλακες θεωρούν ότι «οι φυλακές ανηλίκων είναι η βιομηχανία του εγκλήματος. Οσοι βγαίνουν, κατά κύριο λόγο ξαναγυρνάνε «γιατί μαθαίνουν τα πράγματα από πρώτο χέρι. Είναι ένα είδος σχολής του εγκλήματος. Μόνο το οικογενειακό περιβάλλον μπορεί να τους κρατήσει έξω», αναφέρουν χαρακτηριστικά.

Συνήθης κανόνας είναι τα φαινόμενα συμμοριών στη φυλακή και οι συγκρούσεις. Η ομαδοποίηση γίνεται πλέον κατά τοπικές περιοχές, όπως αυτές που υπάρχουν στην Αττική, π.χ. Πέραμα, Νίκαια.

10 Κίνητρα συμμετοχής

Τα πιο σημαντικά κίνητρα για την εθελοντική συμμετοχή στις ομάδες είναι, κατά σειρά, η ανάγκη να βελτιώσουν τη ζωή τους, το υποστηρικτικό περιβάλλον του προγράμματος, η ανάγκη να έχουν κάποια ασχολία στον ελεύθερο χρόνο τους, να διακόψουν για λίγο τη χρήση και να απεξαρτηθούν πραγματικά.

Μικρή σημασία παίζει η παρότρυνση της οικογένειας, ενώ μόνο ένας χαρακτήρισε πολύ σημαντική την προσδοκία καλύτερης μεταχείρισης στο δικαστήριο.

Σχεδόν όλοι προσδοκούν μείωση της βλάβης και αποχή από την εγκληματική συμπεριφορά. Σημαντική είναι επομένως η απόφασή τους να αλλάξουν τρόπο ζωής και να αποκτήσουν νέα πρότυπα και αξίες.

Τα θετικά όμως της συμμετοχής στη Στροφή εξανεμίζονται από την τελμάτωση της θεραπείας, εξαιτίας της αδυναμίας επέκτασης του προγράμματος και της έλλειψης θεραπευτών. Τα προβλήματα αυτά μόνο η Πολιτεία μπορεί να επιλύσει. Για το λόγο αυτόν προτείνεται η δημιουργία αυτόνομης θεραπευτικής κοινότητας μέσα στις φυλακές Ανηλίκων, που θα λειτουργεί σε 24ωρη βάση, όπως ζητούν όλοι οι ανήλικοι.