Ελευθεροτυπία - Η δημοσιογραφία των πολιτών θέλει ελευθερία

Το 2004 ο Νταν Γκίλμορ παρουσίασε τις απόψεις του για τη δημοσιογραφία των πολιτών στο βιβλίο με τον τίτλο «Εμείς είμαστε το Μέσο» («We the Media: Grassroots Journalism by the People, for the People»). Το «Εμείς είμαστε το Μέσο» έχει ευρέως αναγνωριστεί ως η Βίβλος που έριξε φως στο νέο τοπίο της μιντιακής πραγματικότητας, εξηγώντας το πώς η σύγκρουση δημοσιογραφίας και τεχνολογίας (διαμέσου των webblogs και άλλων μορφών μέσων) «εκδημοκράτισε» τα συμβατικά ΜΜΕ δίνοντας δύναμη στο «πρώην ακροατήριο», που με τη σειρά του προχώρησε στη δημιουργία μέσων ενημέρωσης.

Νταν Γκίλμορ: «Το κείμενο είναι και θα παραμείνει ζωτικής σημασίας τμήμα της δημοσιογραφίας και αυτό που κάνουν οι εφημερίδες -σε αντίθεση με αυτό που είναι- θα παραμείνει σημαντικό»

Ο Γκίλμορ θεωρεί ότι η συντριπτική πλειονότητα δεν έχει ιδέα για το τι είναι πραγματικά η δημοσιογραφία των πολιτών, πώς λειτουργεί και πόσο σημαντική είναι, ενώ προβλέπει ότι η δημοσιογραφία των πολιτών θα ζήσει και θα προοδεύσει σε ένα οικοσύστημα στο οποίο θα περιλαμβάνει πολλά στιλ (μέσων) και στόχους. Μέσα από τα συνέδρια και τα εκπαιδευτικά σεμινάρια, στα οποία συμμετέχει, απευθύνεται στους συναδέλφους του δημοσιογράφους υποστηρίζοντας ότι τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή να γίνουν επιχειρηματίες: «Η εφεύρευση είναι φθηνή. Οι δημοσιογράφοι θα πρέπει να δημιουργήσουν ένα νέο εργασιακό ορίζοντα».

Ο Αμερικανός δημοσιογράφος θα βρίσκεται σήμερα στη Θεσσαλονίκη (Τελλόγλειο Ιδρυμα) και αύριο στην Αθήνα («Ιανός», Σταδίου 24, ώρα 14.00) ως κεντρικός ομιλητής στη διεθνή διημερίδα που διοργανώνει το Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ με θέμα «Συμμετοχική Δημοσιογραφία: Blog και Νέα Μέσα» (σ.σ.: στην επίσημη ιστοσελίδα της διοργάνωσης www.jour.auth.gr/civic υπάρχει το πρόγραμμα και εκεί θα δημοσιευθούν οι εισηγήσεις των ομιλητών).

Στην Ελλάδα η εισαγωγή των νέων μέσων στα πανεπιστήμια γίνεται με αρκετά αργούς ρυθμούς. Στις ΗΠΑ η υιοθέτηση των νέων μέσων αντιμετώπισε δυσκολίες και πόσο γρήγορη ήταν η εισαγωγή τους στα εκπαιδευτικά προγράμματα;

**«Ακόμα και στις ΗΠΑ οι φοιτητές γνωρίζουν περισσότερα πράγματα σχετικά με τα νέα μέσα μαζικής ενημέρωσης από ό,τι οι καθηγητές. Ομως, οι καθηγητές δημοσιογραφίας γνωρίζουν συνήθως περισσότερα πράγματα για τις αρχές της δημοσιογραφίας και γιατί έχουν σημασία. Είναι πολύ σημαντικό να διδάσκεις νέες τεχνικές και αρχές. Νιώθω ότι τα νέα μέσα μαζικής ενημέρωσης αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στις ΗΠΑ, αλλά δεν έχουν ακόμα γίνει σημαντικό κομμάτι της ζωής τους».

Σε ποιο στάδιο της αποκαλούμενης δημοσιογραφίας των πολιτών βρισκόμαστε σήμερα;

**«Είμαστε ακόμη στο αρχικό στάδιο. Εχει σημειωθεί μεγάλη πρόοδος, αλλά υπάρχουν και πολλά θέματα τα οποία πρέπει να λυθούν. Εάν ήταν ποδοσφαιρικός αγώνας, θα ήμασταν στο ξεκίνημα του πρώτου ημιχρόνου».

Μπορεί ένας πολίτης που ασχολείται με το blogging να θεωρείται «αληθινός» δημοσιογράφος;

* «Οι άνθρωποι έχουν πολλούς λόγους και στόχους για αυτό που κάνουν, όμως δεν μπορώ να μιλήσω εκ μέρους όλων αυτών. Διαλέγουν μόνοι τους τους στόχους τους και αυτό είναι το καλύτερο μέρος της δημοσιογραφίας των πολιτών. Οι πολίτες-δημοσιογράφοι θέλουν να παρέχουν πληροφορίες σημαντικές για τις κοινότητες, είτε είναι γεωγραφικού περιεχομένου είτε βασίζονται σε συγκεκριμένα θέματα. Είναι λιγότερο σημαντικό να ρωτάς ποιος είναι δημοσιογράφος από το να ρωτάς τι είναι δημοσιογραφία».

Στην μπλογκόσφαιρα υπάρχει μια ανοιχτή συζήτηση για το ζήτημα της ανωνυμίας. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι εφόσον ένας πολίτης ασκεί δημοσιογραφία θα πρέπει να υπογράφει το κείμενό του, έστω και με ψευδώνυμο. Από την άλλη, κάποιοι θεωρούν ότι η ανωνυμία επιτρέπει να «βγουν» ειδήσεις που υπό άλλες συνθήκες θα παρέμεναν άγνωστες. Σημασία γι' αυτούς δεν έχει ποιος λέει κάτι, αλλά τι λέει.

**«Πιστεύω ότι πρέπει να διατηρείται η ανωνυμία διότι τη χρειαζόμαστε σε ορισμένες περιπτώσεις (όπως στα απολυταρχικά καθεστώτα). Ομως, θα ενθάρρυνα πολύ τους πολίτες να σηκώνονται και να λένε ποιοι είναι όταν μιλάνε. Ο καλύτερος τρόπος για να εμποδίσει κανείς τα ψέματα και τις "επινοήσεις" να προκαλέσουν κακό είναι να μην κάνει λογοκρισία σ' αυτά που λένε οι άνθρωποι. Αντ' αυτού στοχεύει στο να βοηθήσει αναγνώστες να καταλάβουν ότι πρέπει να αμφισβητούν, ενεργά, αυτά που λέγονται ανώνυμα για άλλους ανθρώπους εκτός εάν υπάρχει βασικός λόγος να υποπτεύονται ότι αυτό είναι αλήθεια - αλλά ακόμα και σε αυτή την περίπτωση πρέπει να ζητούν περισσότερες αποδείξεις».

Από το 1993 στις ΗΠΑ έχει ξεκινήσει μια συζήτηση για τη θέσπιση κανόνων, ενός πλαισίου για το blogging. Στο blogging μπορούμε να μιλάμε για κανόνες δεοντολογίας ή για κανόνες ηθικής;

**«Οι άνθρωποι μπορούν να είναι έντιμοι εάν το επιλέξουν. Είναι τόσο απλό. Οι αρχές της καλής δημοσιογραφίας συμπεριλαμβάνουν το να είσαι έντιμος με το να είσαι ακριβής, δίκαιος, να λειτουργείς με διαφάνεια όταν πρόκειται για τα κίνητρα και τις προκαταλήψεις κάποιου».

Υπάρχει μια άποψη ότι το blogging δεν έχει κίνητρο τα χρήματα ή τη δόξα και μια άλλη ότι ενίοτε χρησιμοποιείται από παράκεντρα εξουσίας για να εκβιάσουν τους αντιπάλους τους.

* «Αυτό αληθεύει σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά δεν είναι αλήθεια σε άλλες. Υπάρχουν νόμοι κατά του εκβιασμού σε κάθε κράτος και ισχύουν βεβαίως και για τους bloggers, όπως και για κάθε άλλον».

Η εμφάνιση των νέων μέσων διαμόρφωσε τον τρόπο εργασίας του δημοσιογράφου. Πώς προβλέπεται ότι θα εξελιχθεί η δουλειά του δημοσιογράφου στο μέλλον;

* «Οι δημοσιογράφοι πρέπει να αναγνωρίζουν, πάνω απ' όλα, ότι συμμετέχουν σε συζήτηση και δεν κάνουν απλώς μονόλογο. Πρέπει να χρησιμοποιούν νέα εργαλεία προκειμένου να μαθαίνουν περισσότερα και να λένε περισσότερα. Να είναι διαμορφωτές της κοινής γνώμης, καθώς και διορατικοί επαγγελματίες. Πιστεύω ότι οι δημοσιογράφοι θα εξελιχθούν περισσότερο προς τον ρόλο του διαμορφωτή της κοινής γνώμης τα επόμενα χρόνια, όμως ακόμη θα έχουμε ανάγκη το είδος της αυθεντικής συγγραφής, επιμέλειας και ρεπορτάζ που έχουμε σήμερα».

Φοβάστε ότι οι bloggers θα «ενσωματωθούν» από τα συμβατικά ΜΜΕ με κίνδυνο να χάσουν την αυθεντικότητά τους;

* «Ενα blog μπορεί να είναι εξίσου αξιόπιστο, όπως οποιοδήποτε άλλο είδος δημοσιογραφίας. Τα blogs της εφημερίδας "New York Times" ενισχύουν το όνομά της, δεν το "τραυματίζουν"».

Το blogging συνεχίζει να επηρεάζει την πολιτική σκηνή στις ΗΠΑ με τον ίδιο βαθμό που το επηρέαζε πριν από χρόνια;

* «Και ακόμη μεγαλύτερη. Το blogging ξεκίνησε να ασκεί μεγάλη επιρροή στις προεδρικές εκλογές του 2004 και έγινε σημαντικό τμήμα της πολιτικής δημοσιογραφίας. Κάποιες από τις καλύτερες πολιτικές αναλύσεις και κάλυψης προέρχονται από τα blogs, συμπεριλαμβανομένης της σπουδαίας δουλειάς του Τζόσουα Μίκα Μάρσαλ και της ομάδας του στο Talking Points Memo, το οποίο έχει κερδίσει σημαντικότατα βραβεία δημοσιογραφίας».

Για δύο ολόκληρες δεκαετίες συζητούμε για το τέλος της εποχής των εφημερίδων. Αλήθεια ή μύθος; Ποιο μπορεί να είναι το μέλλον τους;

* «Το κείμενο είναι και θα παραμείνει ζωτικής σημασίας, τμήμα της δημοσιογραφίας και αυτό που κάνουν οι εφημερίδες -σε αντίθεση με αυτό που είναι- θα παραμείνει σημαντικό. Θεωρώ ότι η έντυπη δημοσιογραφία θα κινηθεί προς ψηφιακές μορφές και θα ενσωματώσει οπτικοακουστικά μέσα όπως το βίντεο καθώς και τεχνικές του Web 2.0, χρησιμοποιώντας βάσεις δεδομένων και άλλες online δυνατότητες. Η κρίση βρίσκεται κυρίως στο επαγγελματικό μοντέλο, όπου οι διαφημιστές έχουν αναγνωρίσει ότι οι εφημερίδες δεν είναι τόσο αποδοτικό μέσο για τους πελάτες τους σε σχέση με τα άλλα μέσα που δραστηριοποιούνται στο Ιντερνετ. Οι εφημερίδες θα πρέπει να συναγωνιστούν, όπως όλοι οι άλλοι, για μεγαλύτερη προσοχή και περισσότερη διαφήμιση και, μέχρι τώρα, δεν κάνουν τόσο καλή δουλειά όσο θα μπορούσαν».

Το 2004 εκφράσατε τη δυσφορία σας για τον τρόπο που καλύφθηκαν από τα συμβατικά ΜΜΕ οι προεδρικές εκλογές. Σήμερα ισχύει το ίδιο;

**«Σε συντριπτικό ποσοστό η δημοσιογραφική κάλυψη τότε ήταν άθλια. Ακόμη και σήμερα οι Αμερικανοί δημοσιογράφοι εστιάζουν στον τρόπο με τον οποίο κάνουν εκστρατεία οι προεδρικοί υποψήφιοι και όχι για την ουσία της ατζέντας των θεμάτων που απασχολούν την κοινή γνώμη. Και όταν εστιάζουν στα ζητήματα, το επιχειρούν χωρίς να αναλύουν το περιεχόμενο και χωρίς να χρησιμοποιούν το Ιντερνετ όπως θα έπρεπε. Χάνουν την ευκαιρία τού να παραμείνουν ουσιαστικοί και αυτό είναι ντροπή».

Στις ΗΠΑ τυγχάνει να δραστηριοποιούνται με επιτυχία στο blogging τρεις Ελληνες ομογενείς, οι Μάρκος Μουλίτσας, Αριάνα Χάμφιγκτον και Τζον Αραβόσης. Θα ήθελα ένα σχόλιό σας για τις παρεμβάσεις τους.

**«Και οι τρεις φέρνουν ενέργεια και πολύ ταλέντο -και σαφείς στόχους και προκαταλήψεις- στη δουλειά που κάνουν. Βρίσκονται όλοι μεταξύ των πρωτοπόρων που επαναπροσδιορίζουν τους ρόλους των δημοσιογράφων και των ακροατηρίων σε έναν κόσμο όπου οι ακτιβιστές μπορούν να παίξουν έναν πολύ πιο διακεκριμένο ρόλο στο πώς φτάνει η πληροφορική στους ανθρώπους». *

Το βιβλίο «Εμείς είμαστε το μέσο»

Το 1994 εντάχθηκε στο δυναμικό της εφημερίδας «San Jose Mercury News», γράφοντας μια στήλη και ένα blog με μεγάλη απήχηση, στο οποίο κατέγραφε την τεχνολογική επανάσταση στη Silicon Valley και τις ευρύτερες συνέπειες της τεχνολογίας στην πολιτική και στην κοινωνία. Θεωρείται ότι το εν λόγω blog του είναι το πρώτο ιστορικά που δημιουργήθηκε από έναν δημοσιογράφο που εργαζόταν παράλληλα σε έναν συμβατικό δημοσιογραφικό οργανισμό.

Μετά την έκδοση, τον Αύγουστο του 2004, του γνωστού βιβλίου του «We the Media: Grassroots Journalism by the People, for the People» ο Γκίλμορ αποχώρησε από την εφημερίδα «Mercury News» για να εργαστεί σε παραγωγές των μέσων ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένης της Bayosphere, μιας αποτυχημένης κερδοσκοπικής προσπάθειας συμμετοχικής δημοσιογραφίας, στην οποία ο μέσος πολίτης είχε ως αποστολή να καλύπτει με λεπτομέρειες την καθημερινή ζωή της ευρύτερης περιοχής του Σαν Φρανσίσκο.

Αργότερα, επένδυσε επιχειρηματικά σε διάφορα νέα μέσα ενημέρωσης που βρίσκονταν στο ξεκίνημά τους, συμπεριλαμβανομένης της Wikia Inc με έδρα τη Silicon Valley, η οποία ιδρύθηκε από τον ιδρυτή της Wikipedia, Τζίμι Γουέιλς, και τη Seesmic, μια online εταιρεία βίντεο. Ο Γκίλμορ είναι ιδρυτής του Center for Citizen Media και συνιδρυτής της Dopplr, ενός κοινωνικού δικτύου που επιτρέπει στους χρήστες του να δημοσιεύουν ταξιδιωτικά ημερολόγια και διαδρομές.

Σήμερα, ο Γκίλμορ είναι διευθυντής του Knight Center for Digital Media Enterpreneurship στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα. Παράλληλα συνεχίζει να γράφει σε blog και σε άλλα μέσα, συμπεριλαμβανομένης μιας στήλης για το περιοδικό «Ρ.R. Week» και στήλες που φιλοξενεί η ιστοσελίδα «All Things Digital» της εφημερίδας της «Wall Steet Journal». Τελευταία έχει επικεντρωθεί στην έκδοση ενός νέου βιβλίου σχετικά με τα ψηφιακά μέσα ενημέρωσης και συχνά μοιράζει τον χρόνο του συμμετέχοντας σε συνέδρια ανά τον κόσμο που οργανώνονται από τα πανεπιστήμια για τεχνολογικά ζητήματα και θέματα που αφορούν τα ΜΜΕ.

Ως μέλος των Ερευνητών Δημοσιογράφων και Εκδοτών, ο Γκίλμορ συμμετέχει σε επιτροπές διευθυντών ή σε συμβουλευτικές επιτροπές αρκετών μη κερδοσκοπικών οργανισμών που αφορούν τα ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένων των California First Amendment Coalition, Knight New Media Centre, USC και Uc Berkeley, Global Voices Online και News Trust. Πριν να ξεκινήσει τη δημοσιογραφική του καριέρα, ο Γκίλμορ υπήρξε για επτά χρόνια επαγγελματίας μουσικός.