Βρίσκεστε στο παλαιό site του www.enet.gr

Το www.enet.gr άλλαξε.

Το Web site της Ελευθεροτυπίας και της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας άλλαξε και βρίσκεται στη διεύθυνση www.enet.gr.

Στο παρόν site βρίσκεται μόνο το αρχείο των εκδόσεων από τις αρχές του 2001 ως και τις 30 Μαρτίου 2009.

«ΕΓΡΑΨΑ την επιστολή γιατί ήθελα να αφυπνίσω τους γονείς», λέει ο 13χρονος Αλέξανδρος

Ακούει κανείς;

Του ΘΩΜΑ ΤΣΑΤΣΗ

Ο Αλέξανδρος πηγαίνει στην πρώτη Γυμνασίου, μαθαίνει αγγλικά, παίζει μπάσκετ και τένις. Διαβάζει αρκετά και γράφει ακόμη περισσότερο. Χαμογελαστός και ευγενικός. Μόλις τελείωσε τα μαθήματά του χθες το βράδυ κάθισε στον καναπέ στο καθιστικό του σπιτιού του απέναντι από τη μητέρα του και απαντούσε στις ερωτήσεις:

Αλέξανδρος Ανδρικόπουλος, μαθητής της Α' τάξης Γυμνασίου Βουλιαγμένης: Δεν βλέπω τηλεόραση

«Εγραψα την επιστολή γιατί θα ήθελα να αφυπνίσω τους γονείς. Τους γονείς που πρέπει να μιλάνε περισσότερο με τα παιδιά τους, τους γονείς που αφιερώνουν λίγο χρόνο στα παιδιά τους, τους γονείς που όταν τα παιδιά ζητάνε να βγούνε μια βόλτα απαντούν: "Δεν έχω χρόνο να πάμε βόλτα, μπορώ όμως να σου κάνω ένα δώρο". Σ' αυτούς τους γονείς γράφω την επιστολή μου».

Τα ερεθίσματα για όσα γράφει στο γράμμα που έστειλε στην «Ε» τα έλαβε από τη μητέρα του. «Δεν βλέπω τηλεόραση. Πολλά απ' όσα μεταδίδονται, η μητέρα μου λέει ότι είναι απαγορευμένα για την ηλικία μου. Οσα έμαθα για τον Αλεξ στη Βέροια ή όσα έγιναν πρόσφατα στην Εύβοια τα πληροφορήθηκα μέσω της μητέρας μου», εξηγεί ο ίδιος. Από όσα μας περιέγραψε δεν γνωρίζει λεπτομέρειες. Εμαθε πολλά όμως για τον περίγυρο. Αναρωτήθηκε γιατί όλα όσα κουβεντιάζει με τους φίλους του δεν συμβαίνουν στο σπίτι του.

Και όλα τ' άλλα που γράφεις, για τα παιδιά και την παραβατικότητα πώς τα σκέφτηκες;

«Αυτό ήθελα να τονίσω. Μιλάω με τους συμμαθητές μου και τους φίλους μου στο σχολείο. Αρχισαν τώρα όλοι να μιλούν για παραβατικότητα. Αυτό που θέλω να πω και γράφω κιόλας είναι ότι οι γονείς είναι εκείνοι που είναι παραβατικοί. Δεν είναι τα παιδιά». Και ξεδιπλώνει με δικά του λόγια τους γονείς που «δεν μιλούν με τα παιδιά τους» ή τα δωροδοκούν για να μην τα πάνε βόλτα.

Η ημέρα του 13χρονου μαθητή της πρώτης Γυμνασίου είναι συνηθισμένη. Σχολείο και στη συνέχεια σπίτι για διάβασμα. Από φροντιστήριο πάει μόνο αγγλικά. Σε κανένα άλλο μάθημα. «Δεν μου χρειάζεται φροντιστήριο. Το μάθημα στο σχολείο είναι αρκετό», λέει. Η μονοτονία σπάει από το μπάσκετ και το τένις που αγαπάει και μαθαίνει.

Οταν μεγαλώσει θέλει να ασχοληθεί με την αρχαιολογία ή γιατί όχι να γίνει συγγραφέας. «Σκέφτομαι διάφορα», λέει με την παιδική αμηχανία ενός παιδιού της ηλικίας του.

Η εικόνα που έχει σχηματίσει ο Αλέξανδρος απ' όσα διαβάζει, ακούει και συζητάει εδώ και μήνες για άλλα παιδιά που πρωταγωνιστούν σε υποθέσεις που τα μέσα ενημέρωσης έχουν αναδείξει, είναι ότι οι γονείς ευθύνονται. Οχι τα παιδιά - «πρωταγωνιστές».

Η επιστολή αποπνέει την αθωότητα ενός παιδιού 13 χρόνων, έχει ορθογραφικά και συντακτικά λάθη που διορθώθηκαν, είναι όμως γεμάτη αλήθειες που θα φέρουν σε δύσκολη θέση όλους εκείνους στους οποίους ο Αλέξανδρος απευθύνεται. Ο μικρός περιγράφει μ' έναν δικό του τρόπο τις αιτίες που τον οδήγησαν να γράψει αυτό το γράμμα που περιγράφει τον «άρρωστο κόσμο που κατοικεί στο ελληνόφωνο κρατίδιο με χαμένη μνήμη». Χρειάστηκε μία εβδομάδα να τελειώσει το κείμενο που έστειλε στην «Ε». «Είμαι παιδί και χρειάζομαι χρόνο. Γράφω ένα κομμάτι κάθε ημέρα», λέει αφοπλιστικά.

Αναμφισβήτητα σε ό,τι αφορά την πιο συγκλονιστική είδηση από τον Τύπο και την τηλεόραση μέσα στο 2006 πρέπει να είναι η εξαφάνιση του συνομήλικού μου και συνονόματού μου Αλέξανδρου από τη Βέροια και η ιστορία με τον βιασμό μιας μαθήτριας της Αμαρύνθου.

Τα μαντάτα δυσάρεστα. Οι εμπλεκόμενοι, παιδιά της δικής μου ηλικίας, και τα σενάρια εφιαλτικά.

Οι συναισθηματικές διαταραχές μέσα στην ελληνική οικογένεια μεγάλες, και μια μανία να ανακαλύψουν συμπτώματα παραβατικά στα παιδιά τους.

Η νέα λέξη που πιπιλίζουν σαν καραμέλα οι μεγάλοι είναι η παραβατικότητα.

Η νέα μόδα που κατασκευάζουν οι επιστήμονες για να φωτογραφίσουν ένα παιδί άτακτο, κακό, είναι η λεξοπαραβατική.

Ξαφνικά, κρίνονται - απορρίπτονται παιδιά που μέχρι σήμερα ήταν λίγο πιο ζωηρά ή παιδιά από ξένες χώρες με άλλη κουλτούρα.

Ολα αυτά συμπληρώνονται με εκφράσεις υποτιμητικές και με πολύ πολύ μυστήριο. Σε ερώτηση που θα θέσουμε εμείς οι μικρότεροι: Γιατί τόση υστερία έτσι ξαφνικά; Τόση ευαισθησία; Σπεύδουν να μας απαντήσουν ότι το κάνουν από ενδιαφέρον ουσιαστικό και αγάπη.

Ας μην τρελαθούμε, αγαπητοί μου γονείς, ανεκπαίδευτοι κατά τα άλλα. Από εσάς ξεκινά το πρόβλημα.

Ναι, σε σας μιλάω. Δεν γεννιέται κανείς έτσι ξαφνικά παραβάτης, ούτε μας χτύπησε ίωση παραβατικότητας από τη μια στιγμή στην άλλη.

Εσείς μας την εισάγετε μαζί με τα επώνυμα ρούχα - τα ακριβά αυτοκίνητα - τα σπίτια με τις πισίνες. Μέσα από την τηλεόραση - τα ηλεκτρονικά παιχνίδια που μας επιβραβεύουν με μπόνους, με έναν όρο, να σκοτώσουμε όλο και πιο πολλούς. Τέλος, μέσα από την αλλοδαπή ανεκπαίδευτη προβληματική baby sitter.

Θα σας θέσω κάποιες ερωτήσεις και αν έχετε θάρρος απαντήστε μας.

Πείτε μου, αν έχετε Θεό, πότε καθήσαμε στον καναπέ με παρατεταμένη αγκαλιά και χωρίς την πίεση του χρόνου του στρες σαν οικογένεια να μιλήσουμε για τους προβληματισμούς μας;

Να μιλήσουμε για ανθρώπους του πνεύματος και για την πρόοδο της επιστήμης;

Να τρέξουμε στη φύση;

Αφήστε, εγώ θα σας πω, γιατί από τρελό και από παιδί μόνο ακούς την αλήθεια.

Ποτέ. Με ακούτε. Ποτέ. Κάποτε όμως γινότανε. Τότε που υπήρχε το απόλυτο μέτρο σύγκρισης. Κάποτε, που συμβιβαζόσαστε με τη φτώχεια, αλλά ήσαστε ευτυχισμένοι γιατί ήσαστε τίμιοι. Αξιοπρεπείς. Δεν απορρίπτατε αξίες καθημερινές και η ζωή σας είχε χρώμα, γράφατε ποιήματα, διηγήματα την ώρα της δουλειάς.

Χωρίς να έχετε τίποτα, τα είχατε όλα.

Σήμερα παραβιάσατε τη συνείδηση, παύσατε μέσα σας να υποκαθιστάτε το θαυμαστικό με το ερωτηματικό.

Σήμερα εγκλωβιστήκατε στην καταλυτική αποχαύνωση.

Οι ανάγκες σας είναι άλλες. Τα θέλετε όλα χωρίς να μετράτε την τσέπη σας, αλλά τον εγωισμό σας.

Και να τα ακριβά αυτοκίνητα, τα ακριβά ρούχα. Και να τα δάνεια και οι λογαριασμοί.

Ψέματα λέω; Αν λέω, να με κάψει ο Θεός.

Αλήθεια δεν είναι πως όπου βρεθείτε μιλάτε για μια Λάμπρου, μια Μπεζαντάκου και ένα νινί που σέρνει καράβια; Αλήθεια δεν είναι πως μιλάτε για παρανομίες και για εύκολο χρήμα; - ναρκωτικά - σεξ - αδικία - όπλα - θάνατο - fame story; Αυθάδεια και όλα αυτά μπροστά μας; Αυτό για σας λέγεται παιδεία, κουλτούρα;

Αχ άρρωστε κόσμε, που κατοικείς στο ελληνόφωνο κρατίδιο με χαμένη μνήμη. Αχ! γονείς εσείς, ανεκπαίδευτοι και σαλταρισμένοι, ξύλο που σας χρειάζεται. Πέστε μου, για να μην τα πάρω, πότε είχαμε γονική παρουσία εμείς τα παιδιά του 21ου αιώνα; Πότε καθήσαμε ήρεμα στα γόνατά σας, έτσι, για να γνωριστούμε καλύτερα, να ανοίξουμε ένα βιβλίο του Καβάφη, του Ρίτσου, έναν Καζαντζάκη; Σαν εκείνο να δεις που διάβαζε η γιαγιά μας σε σας, «Ενα παιδί μετράει τα άστρα». Ποτέ. Ναι, ποτέ. Μας ακούτε νεοέλληνες και τσιφτετέλληνες γονείς; Ποτέ. Μας εκπαιδεύσατε να ζούμε σε έναν κόσμο χωρίς αισθητική. Σε έναν κόσμο που κερδίζετε με τη δύναμη της υποταγής, του φόβου, του όπλου, τη μαγκιά και την πνευματική μιζέρια.

Αλλά όταν έρθει η ώρα να δείτε κατάμουτρα το δημιουργικό σας χάλι, την κατάντια σας, αντί να προσπαθήσετε να επανορθώσετε, λέτε πως δεν μας αναγνωρίζετε.

Προς Θεού τόσο εγωισμός, μα τόσο...

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΣ

13 ετών

Μαθητής Α'τάξη Γυμνασίου

Βουλιαγμένης

tsath@enet.gr

Απαντούν στις επικρίσεις

Στις έντονες επικρίσεις για τον τρόπο με τον οποίο κάλυψαν τα κανάλια την υπόθεση της 16χρονης μαθήτριας Γυμνασίου-Λυκείου της Αμαρύνθου Ευβοίας επιχειρεί να απαντήσει με ανακοίνωσή της η Ενωση Ιδιωτικών Τηλεοπτικών Σταθμών Εθνικής Εμβέλειας.

«Επιβάλλεται» σημειώνει «ψύχραιμη σκέψη, ορθή αποτίμηση και νηφαλιότητα. Δεν βοηθά το κυνήγι μαγισσών που, με τη σειρά του, μπορεί να οδηγήσει στην αναστροφή της γνωστής ρήσης, ως εξής: "Ακυρώστε το Μέσο, για να ακυρωθεί το Μήνυμα". Τονίζει ότι η τηλεόραση αποκάλυψε την ιστορία της Αμαρύνθου και προκάλεσε την κινητοποίηση «του Τύπου και θεσμικών φορέων της πολιτικής εξουσίας και της κοινωνίας ευρύτερα».

Χρέος όλων των μέσων ενημέρωσης, επισημαίνει, είναι να αναδεικνύουν άμεσα φαινόμενα που υποκρύπτουν ρατσισμό ή κοινωνική παθογένεια. Κάνει λόγο για «διαφορετικής έντασης δημοσιογραφικές προσεγγίσεις» οι οποίες προκάλεσαν «αποκλίνουσες αντιδράσεις, που, σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις, δεν είναι απαλλαγμένες από δογματισμό, υποκειμενισμό, σκοπιμότητες, ακόμη και στρουθοκαμηλισμό».

Σύμφωνα με την ΕΙΤΗΣΕΕ οι διαφορετικές δημοσιογραφικές προσεγγίσεις επιβεβαιώνουν τον πλουραλισμό και την ελευθερία της έκφρασης, ενώ ο διαρκής διάλογος «για την ένταση, τη μορφή και τη χρήση μέσων τεκμηρίωσης, που αποκαλύπτουν φαινόμενα κοινωνικής ή συλλογικής παραβατικότητας έχει καταγράψει όχι μόνο κοινά αποδεκτή ποικιλία απόψεων αλλά και βαθιές διαφοροποιήσεις μεταξύ τους».

ΔΥΟ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ Κοινωνιολογίας, με αφορμή την υπόθεση της Αμαρύνθου, εξηγούν: «Κατασκευή» της αλήθειας με βάση τις υπάρχουσες νοοτροπίες, ώστε να δικαιώνει τον δικό μας έναντι του άλλου

«Οι τοπικές κοινωνίες κρύβουν τα σκουπίδια κάτω από το χαλί»

Της ΑΝΝΑΣ ΣΤΕΡΓΙΟΥ

Χωριό, κωμόπολη, μικρή πόλη. Ξεκάθαροι κώδικες ή μήπως όχι; Η καλημέρα στον γείτονα, τον φίλο, τον συγγενή, τον πελάτη. Μια «καλημέρα» μαγική για τους ανθρώπους των μεγαλουπόλεων της αποξένωσης, αλλά με τίμημα τους περιορισμούς της μικρής κλειστής κοινωνίας, την ανελευθερία της έκφρασης. Ακόμη κι όσοι αντικρίζουν το «στραβό», διστάζουν να το καταγγείλουν.

Πώς αντιδρούν οι τοπικές κοινωνίες, όταν βρίσκονται στο μάτι του κυκλώνα;

Οταν τα γαλήνια νερά της καθημερινότητας ταράζονται; Γιατί υπερασπίζονται τα μέλη τους, ακόμη κι όταν η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη;

Οι κλυδωνισμοί της Αμαρύνθου, με το δίπολο μετανάστης-ντόπιοι, είναι ακόμη νωποί.

Η τοπική κοινωνία της Εύβοιας δεν είναι η μοναδική που αντιδρά αμήχανα:

Από την Ελένη Καρυώτη, που αντίκρισε το φως του ήλιου 29 χρόνια μετά τον εγκλεισμό της στο ανήλιαγο δωμάτιο, έως την υπόθεση στα Δουνέικα, το 1980, με θύματα βιασμού ένα 8άχρονο κι ένα 10χρονο αγοράκι.

Κι από την τραγωδία στην Ερμιόνη Αργολίδας με τον Μανώλη Δουρή, που καταδικάστηκε για τη δολοφονία και το βιασμό του 6άχρονου γιου του Νικόλα και αυτοκτόνησε στη φυλακή, καταγγέλλοντας άλλους ως υπαίτιους, μέχρι τη μάνα στο Κακοτάρι Ηλείας, που πριν από 9 χρόνια φαρμάκωσε την κόρη της, ενώ ήταν έγκυος στον 8ο μήνα.

Το ανίερο παζλ συμπληρώνεται με τον 46άχρονο εργάτη Π. Θεοδωρόπουλο, στο Ζευγολατιό Κορινθίας, που κατηγορήθηκε ότι βίαζε επί χρόνια τις δύο κόρες του και μάλιστα ότι με τη μία έκανε μωρό, που το σκότωσε.

Μήνες τώρα, παραμένει ανεξιχνίαστη η υπόθεση του μικρού Αλεξ στη Βέροια, ενώ είναι σε εξέλιξη η υπόθεση με μια 16άχρονη μετανάστρια και τέσσερις συνομήλικούς της, που κατηγορούνται για βιασμό.

Φυσικός και κοινωνικός χώρος των παραπάνω τραγωδιών, η κλειστή τοπική κοινωνία. Ενας νοητός πίνακας, που ζωγραφίζονται ανθρώπινες ιστορίες, με θύτες, θύματα, συναισθήματα, τραύματα και μόνιμα στίγματα. Με θεατές πρόσωπα από τον οικείο χώρο, συγγενείς, φίλους, γνωστούς και άλλα από την όσμωση με τον έξω κόσμο, ειδικούς, δημοσιογράφους, βουλευτές, υπουργούς έως τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Ο Αλεξ και η 16άχρονη κοπέλα από τη Βουλγαρία έχουν μια κοινή παράμετρο: φέρουν τη σφραγίδα του μετανάστη, που είναι ο πλέον ευάλωτος. Κι όταν τα στόματα στις μικρές κοινωνίες ανοίγουν, είναι συνήθως για να υπερασπιστούν την κοινότητα που βάλλεται.

Το έγκλημα του βιασμού

Στην Αμάρυνθο, η φράση ακούγεται στερεοτυπικά από πολλές πλευρές: «Η κοπέλα τα 'θελε». Υπεραπλουστεύσεις για να συνεχιστεί απρόσκοπτα η καλημέρα, που δεν θα δημιουργήσει συγκρούσεις, δεν θα διαταράξει τα συστήματα συγγένειας, δεν θ' αλλάξει τις οικονομικές σχέσεις. Υποδηλώνει ωστόσο και την αδυναμία της τοπικής κοινωνίας να δεχτεί ότι υπάρχουν τόσο αλλοτριωμένα μέλη της, ικανά να διαπράξουν κάτι τόσο απεχθές. Γι' αυτό γίνεται μετάθεση ευθυνών στον ξένο.

Βάσω Πετούση

«Λανθασμένα, ο βιασμός, είτε είναι δεδομένος είτε πιθανολογείται, θεωρείται από την ελληνική κοινωνία ότι ανήκει στην ιδιωτική σφαίρα», εξηγεί η λέκτορας Κοινωνιολογίας του Δικαίου και της Παρέκκλισης Βάσω Πετούση. «Αν μια κοπέλα αντί να βιαστεί έπεφτε θύμα ληστείας, τότε, θα είχε την κοινή γνώμη μαζί της».

Ο επίκουρος καθηγητής Κοινωνιολογίας των Τοπικών Κοινωνιών και του Πολιτισμού Γιάννης Ζαϊμάκης τονίζει πως «στις τοπικές κοινωνίες, από μια μερίδα ανθρώπων υπάρχει ακόμη και σήμερα η εσφαλμένη αντίληψη ότι το θύμα φέρει ευθύνη για το βιασμό του.

Εχουμε δηλαδή να κάνουμε με πολιτισμικά πρότυπα, με συγκεκριμένες στερεοτυπικές αντιλήψεις και "κατασκευή" της αλήθειας με βάση τις υπάρχουσες νοοτροπίες, ώστε να δικαιώνει τον δικό μας έναντι του άλλου».

Σαφέστατα χειρότερη στις τοπικές κοινωνίες όταν υπάρχουν εγκλήματα βιασμού-αιμομιξίας. Οταν οι μητέρες δεν μιλούν κι οι κόρες ανέχονται, γιατί δεν ξέρουν πώς να το χειριστούν, γιατί δεν αντέχουν τις αλλεπάληλες διαπομπεύσεις, όταν η καταγγελία φτάσει στην Αστυνομία και από κει στα ΜΜΕ και στο ακροατήριο.

«Ο βιασμός είναι κατεξοχήν έγκλημα ελέγχου του θύματος από το θύτη, είναι δηλαδή έγκλημα εξουσίας. Δυστυχώς, ακόμη και σήμερα οι τοπικές κοινωνίες μπορούν να τον αποκρύπτουν, επειδή θεωρούν ασύλληπτο να συμβαίνει σ' αυτές (αιμομιξία-βιασμός).

Σεξισμός

Αλλοτε ενδέχεται να τον ανέχονται, επειδή το κυρίαρχο στερεότυπο στο βιασμό είναι ότι, τουλάχιστον μερικώς, ευθύνεται το θύμα», λέει η κ. Πετούση. Συχνά, στις τοπικές κοινωνίες υπάρχει σεξισμός, δηλαδή διαφορετική αντιμετώπιση του φύλου, συνήθως υπέρ του άνδρα, εξηγούν αμφότεροι οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Πόσω μάλλον που το ζήτημα αφορά μετανάστρια.

«Οι τοπικές κοινωνίες κρύβουν τα σκουπίδια κάτω από το χαλί», σημειώνει η κ. Πετούση, «διότι εγκλήματα, όπως ο βιασμός, προσβάλλουν την κοινότητα.

»Το έγκλημα θεωρείται ότι συμβαίνει έξω από την τοπική κοινότητα από άλλους όχι από εμάς. "Εμείς", "τα παιδιά μας" δεν μπορούν να διαπράξουν ένα τόσο απεχθές έγκλημα, άρα υπαίτιος είναι ο άλλος, ο ξένος».

Διεθνείς έρευνες με καταθέσεις βιαστών, εξηγεί, τονίζουν πως «τους δίνει ικανοποίηση η αίσθηση του ελέγχου πάνω στο θύμα. Τα θύματα του βιασμού υφίστανται τις συνέπειες καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Φοβίες, εφιάλτες, ψυχοσωματικά προβλήματα, μόνιμα συναισθήματα ενοχών. Το κυρίαρχο όμως στοιχείο είναι η απώλεια εμπιστοσύνης στις ανθρώπινες σχέσεις, είτε γνωστοποιήσουν το βιασμό είτε όχι».

Γιάννης Ζαϊμάκης

* Στο βιασμό ενός παιδιού μπορεί να μην υπάρξει συνειδητοποίηση αμέσως, αλλά απώθηση. Υπάρχουν ενήλικοι που θυμούνται πολύ αργότερα την κακοποίηση στην παιδική τους ηλικία.

* Ενα ενήλικο άτομο που συνειδητοποιεί τι ακριβώς του έχει συμβεί και δεν υπακούει σε στερεότυπα και μύθους για το βιασμό, έχει περισσότερες πιθανότητες ν' ανανήψει.

* Απείρως χειρότερη είναι η κατάσταση σε περιπτώσεις αιμομιξίας. Διαρρηγνύονται μόνιμα οι σχέσεις εμπιστοσύνης, αφού η προσβολή και η βία προέρχονται από εκείνους τους ανθρώπους που όφειλαν να προστατέψουν το παιδί.

«Η υπόθεση της 16άχρονης έδειξε ότι γενικότερα ως κοινωνία είμαστε ανέτοιμοι ν' αντιμετωπίσουμε τέτοια περιστατικά», καταλήγει ο κ. Ζαϊμάκης. «Παρ' όλο που υπάρχουν κάποιοι θεσμοί, δεν έχουμε αναπτύξει σε τέτοιο βαθμό τα δίκτυα κοινωνικής προστασίας, ώστε να υπάρχει συντονισμένη δράση μεταξύ των φορέων, που θα εξασφαλίζει ανωνυμία, προστασία, συμβουλευτική υποστήριξη και επανένταξη στην κακοποιημένη γυναίκα. Χρειαζόμαστε νέους θεσμούς για να μπορέσουμε να τα διαχειριστούμε».

Πότε «γέρνει η ζυγαριά» υπέρ της μετανάστριας

Εξι σενάρια με πρωταγωνιστές Ελληνες και Βούλγαρους 16άρηδες, που φέρονται ότι εμπλέκονται σε βιασμό και στερεοτυπικές συμπεριφορές τις οποίες συναντούμε στις τοπικές κοινωνίες.

Με τη βοήθεια της Βάσως Πετούση, βλέπουμε σε ποιες περιπτώσεις η κοινωνία τάσσεται με το μέρος της μετανάστριας.

ΣΕΝΑΡΙΟ 1ο

16άχρονη Βουλγάρα - 4 Ελληνες 16άρηδες

Η 16άχρονη Βουλγάρα της Αμαρύνθου θυματοποιήθηκε και οι συνομήλικοι συμμαθητές της δεν απομονώθηκαν από το κοινωνικό τους περιβάλλον. Με το πρόσχημα της τήρησης ίσων αποστάσεων, υπήρξε περαιτέρω θυματοποίηση της κοπέλας. Ενδεικτική είναι η φράση «τα δικά μας παιδιά αποκλείεται να το έκαναν». Η τοπική κοινωνία στην πλειονότητά της δέχεται ότι το έγκλημα του βιασμού είναι απεχθές, αλλά αρνείται να αποδεχθεί την πιθανότητα να εμπλέκονται μέλη της.

ΣΕΝΑΡΙΟ 2ο

16άχρονη Βουλγάρα - 4 Βούλγαροι 16άρηδες

Αν είχαμε το σενάριο ενός πιθανού βιασμού της 16άχρονης Βουλγάρας από τέσσερις ομοεθνείς συνομηλίκους της, το περιστατικό ενδεχομένως ν' αντιμετωπιζόταν ως μια εσωτερική υπόθεση μεταξύ μεταναστών. Εδώ θ' αναγνωριζόταν πιο εύκολα το απεχθές του εγκλήματος του βιασμού. Ισως μάλιστα να υπήρχε και αλληλεγγύη προς το θύμα. Σε άλλο επίπεδο όμως το έγκλημα και πάλι θα μπορούσε να λειτουργήσει στην κατεύθυνση ότι «εμείς είμαστε καλύτεροι από τους Βούλγαρους μετανάστες». Το έγκλημα συμβαίνει έξω από εμάς, το κάνουν άλλοι.

ΣΕΝΑΡΙΟ 3ο

16άχρονη Ελληνίδα - 4 Ελληνες 16άρηδες

Ενας πιθανός βιασμός μιας Ελληνίδας από τέσσερις Ελληνες συνομηλίκους της θα αντιμετωπιζόταν κατά περίπτωση. Το έγκλημα του βιασμού ενδεχομένως ν' αποκρύπτοταν ή ν' αντιμετωπιζόταν με άλλον τρόπο. Αν τελικά έβγαινε στην επιφάνεια θα προκαλούσε έντονες ενδοτοπικές συγκρούσεις, διχασμούς και αντιπαραθέσεις, σε επίπεδο οικογένειας και γειτονιάς. Τα μέλη της τοπικής κοινωνίας θ' αντιδρούσαν ανάλογα με τις προσωπικότητες των φερόμενων ως δραστών και με το προφίλ του κοριτσιού. Εδώ θα έπαιζε ρόλο η κοινωνική θέση των οικογενειών όλων των εμπλεκομένων φορέων και οπωσδήποτε το ήθος της κοπέλας.

ΣΕΝΑΡΙΟ 4ο

16άχρονη Ελληνίδα - 4 Βούλγαροι 16άρηδες

Το σενάριο του πιθανού βιασμού μιας Ελληνίδας από τέσσερις Βούλγαρους συνομηλίκους της θα ήταν η αποθέωση του ρατσισμού. Το έγκλημα του βιασμού μιας Ελληνίδας από 4 Βούλγαρους θα θεωρούταν μεγάλη προσβολή για την τοπική κοινωνία, που θα μπορούσε να οδηγήσει ενδεχομένως σε βίαιες ή και ακραίες καταστάσεις. Βέβαια κι εδώ, προκειμένου να μην υπάρξει περαιτέρω θυματοποίηση του κοριτσιού, θα μπορούσε το γεγονός να μείνει κρυφό ή ν' αντιμετωπιστεί κρυφά.

ΣΕΝΑΡΙΟ 5ο

6άχρονη Βουλγάρα - 4 Ελληνες 16άρηδες

Παρόλο που πρόκειται για παιδί μεταναστών, η κοινή γνώμη της τοπικής κοινωνίας θα δικαίωνε το κοριτσάκι και όχι τους τέσσερις Ελληνες. Η παιδικότητα στέκεται πέρα και πάνω από άλλες κατηγοριοποιήσεις, ειδικά όσον αφορά στη σεξουαλική κακοποίηση. Η ελληνική κοινωνία σε όλα τα επίπεδα, από τις τοπικές κοινωνίες ώς τις μεγαλουπόλεις, παραμένει υπερευαίσθητη σε θέματα παιδιών. Το είδαμε και στην περίπτωση Αλεξ, ότι πιθανό σενάριο σεξουαλικής συνεύρεσης ή βιασμού αντιμετωπίστηκε με συμπαράσταση προς τη μετανάστρια μητέρα του, αφού όμως πρώτα αποσιωπήθηκε.

ΣΕΝΑΡΙΟ 6ο

65άχρονη Βουλγάρα - 4 Ελληνες 16άρηδες

Εδώ θα υπήρχε κοινωνική ευαισθησία της τοπικής κοινωνίας απέναντι στην 65άχρονη Βουλγάρα, με το σκεπτικό ότι αποκλείεται με τη βούλησή της να πήγαινε με 16άχρονα αγόρια. Δεν υφίσταται εδώ το στερεοτυπικό στοιχείο της πρόκλησης. Πρόκειται για προσβολή απέναντι στην τρίτη ηλικία, στην οποία η ελληνική κοινή γνώμη, ανεξαρτήτως τοπικότητας, τείνει ν' αποδίδει σεβασμό.

Ο δεκάλογος των τοπικών συμπεριφορών

Ο δεκάλογος των βασικών χαρακτηριστικών, των στερεοτυπικών συμπεριφορών και των τρόπων λειτουργίας των κλειστών τοπικών κοινωνιών. Με τη συνδρομή του Γιάννη Ζαϊμάκη, βλέπουμε αντιδράσεις ως προς εγκληματικές συμπεριφορές που θίγουν την «τιμή» της κοινότητας.

1 Προστασία των μελών της κοινότητας, ιδίως όταν δεν υπάρχουν συγκρούσεις στο εσωτερικό της. Π.χ. μια σύγκρουση μεταξύ οικογενειών, μπορεί να σημαίνει διαφοροποίηση από την υπόλοιπη κοινότητα. Συχνά, ακόμη και στην περίπτωση ενδοτοπικών συγκρούσεων, μπορεί να υπάρξει περιστασιακή ή μόνιμη συμμαχία απέναντι στον «κοινό εχθρό», που είναι κάποιος έξω από την κοινότητα.

2 Τα συστήματα συγγένειας και γειτονιάς λειτουργούν πολύ πιο έντονα απ' ό,τι στις μεγαλουπόλεις. Αυτομάτως, αυτό σημαίνει και μια «διαπλοκή» σχέσεων, δηλαδή περιορισμό της έκφρασης. Ο άνθρωπος της τοπικής κοινωνίας εκφράζει πιο δύσκολα τη γνώμη του για να μην έρθει σε τροχιά σύγκρουσης, ακόμη κι αν διαφοροποιείται.

Η υπεράσπιση της γειτονιάς, του φίλου, του γνωστού, του συγγενή, μπορεί να μην έχει απαραιτήτως αγαθά ελατήρια.

- Ορισμένες φορές τα μέλη της τοπικής κοινωνίας βλέπουν το λάθος, αλλά δεν θέλουν να το παραδεχτούν, γιατί τον ίδιο άνθρωπο ή τα πρόσωπα γύρω απ' αυτόν θα τους δουν και την επόμενη ημέρα. Δεν θέλουν να υπάρξει διαταραχή των σχέσεων και αδιαφορούν.

- Η δεύτερη διάσταση είναι ότι υπάρχει η έννοια του συμφέροντος. Οταν μέλος της τοπικής κοινωνίας πάρει θέση υπέρ του θιγμένου, που είναι έξω από την κοινότητα, τότε αυτομάτως μπαίνει στο στόχαστρο ακόμη και οικονομικά. Π.χ., είμαι έμπορος και χάνω την πελατεία μου, διότι έχω σχέση συγγένειας με το δράστη.

3 Υπεράσπιση της φήμης της τοπικής κοινωνίας, ώστε να μη στιγματιστεί. Λειτουργούν δηλαδή τα μέλη της με όρους του «κώδικα τιμής» και διαμορφώνονται αυτόματα μηχανισμοί άμυνας από τον ντόπιο πληθυσμό. Το ζήτημα δηλαδή, ενώ αφορά κάποιον τρίτο, ουσιαστικά γίνεται προσωπικό τους, υπερασπίζονται τη συλλογικότητά τους. Το μέλος της κοινότητας είναι δικό τους και εφόσον βάλλεται, βάλλονται κι εκείνοι, δηλαδή υπερασπίζονται εαυτούς.

4 Τα πληθυσμιακά χαρακτηριστικά είναι δευτερεύοντα για τις κλειστές τοπικές κοινωνίες. Σημασία έχει αν είναι αστικοποιημένες και ο βαθμός που είναι ανοιχτές. Μια μικρή επαρχιακή πόλη που διαθέτει λιμάνι είναι κατά κανόνα πιο ανοιχτή από μια μικρή επαρχιακή πόλη που είναι σε ορεινή περιοχή, κι ας έχουν τον ίδιο πληθυσμό. Παρόλο που οι τοπικές κοινωνίες στην Ελλάδα είναι πιο «ανοιχτές» σε σχέση με παλαιότερα, λόγω της αλλαγής των όρων επικοινωνίας και των μέσων μεταφοράς, κλειστή τοπική κοινωνία ενδέχεται να είναι μια γειτονιά, ένας οργανισμός στον αστικό χώρο.

5 Η σχέση δράστη-θύματος περνά μέσα από ιδεολογικά σχήματα, τα οποία είναι κατά κανόνα στερεοτυπικά. Αυτή είναι μια παγίδα στην οποία μπορούν να πέσουν και ασυνείδητα τα μέλη της κοινότητας.

- Μια όμορφη κοπέλα, στερεοτυπικά, προκαλεί το βιασμό της. Αν αυτή η κοπέλα ήταν ενδεχομένως άσχημη, δηλαδή δεν είχε σχέση με τα αισθητικά πρότυπα της εποχής, πιθανώς να συναντούσε και συμπάθεια, ότι δεν προκάλεσε.

- Το στερεότυπο ενδυναμώνεται όταν έχουμε να κάνουμε με μετανάστες, Ρομά, ομοφυλόφιλους, γυναίκες. Ο «άλλος», αντί για θύμα, εμφανίζεται ως υπαίτιος.

6 Η «νόρμα του ανδρισμού» είναι εντονότερη. Πρόκειται για μια ανδροκεντρική αντίληψη για τα πράγματα, που υπάρχει έως σήμερα στην Ελλάδα και συνδέεται με την πολιτισμική αντιμετώπιση του «σωστού» άνδρα. Πρόκειται για τη λανθασμένη αντίληψη ότι «μια γυναίκα προκαλεί και ο άνδρας είναι υποχρεωμένος να συνευρεθεί σεξουαλικά μαζί της, διότι αλλιώς δεν θα είναι σωστός άνδρας». Επειδή το σεξ εκλαμβάνεται ως κυριαρχία του άνδρα μπορεί ο άνδρας, αντί να εκληφθεί ως αρνητικό πρότυπο, ακόμη και να ηρωοποιηθεί.

7 Κυριαρχεί εντονότερα ο σεξουαλικός πουριτανισμός. Σ' ένα περιστατικό που εμπεριέχει και τον παράγοντα σεξ, τα σχόλια είναι πολύ πιο έντονα και διαχέονται πιο εύκολα προς τα έξω.

Στην περίπτωση της Εύβοιας, όταν οι ίδιες μητέρες που μεγαλώνουν τα παιδιά τους με την άποψη ότι «ο βιασμός είναι μια αποτρόπαια πράξη» βγαίνουν στα κανάλια και υπερασπίζονται τα ανήλικα αγόρια, χωρίς να έχει υπάρξει ακόμη δημόσια αθώωση μέσω δικαστηρίου, μπερδεύουν και τα παιδιά τους. Χάνεται το νόημα της πράξης του βιασμού, η οποία πλέον δεν θεωρείται αποτρόπαια ή καταδικαστέα, άρα εμμέσως νομιμοποιείται ο δράστης αντί για το θύμα. Προκαλείται σύγχυση στο αξιακό σύστημα των παιδιών.

8 Οι εκπαιδευτικοί (πέρα από τις ιδιαιτερότητες στο συγκεκριμένο περιστατικό) δεν ήταν εύκολο να διαφοροποιηθούν από την τοπική κοινωνία, γιατί αυτομάτως θα εισέπρατταν την κοινωνική δυσαρέσκεια και κατακραυγή. Σε μια τοπική κοινωνία, που λειτουργεί με βάση τον κοινοτικό κώδικα, ο εκπαιδευτικός είναι η φωνή της προς τα έξω. Ο ίδιος είναι υποχρεωμένος να τηρεί κάποιες ισορροπίες, ώστε να υπερασπιστεί ιδεολογικά τον τοπικό χώρο μ' ένα γλωσσικό σύστημα ανώτερο από τον μέσο πολίτη της περιοχής.

9 Λειτουργούν μ' έναν παραδοσιακό τρόπο σκέψης που μεταφράζεται έμμεσα και σε διαχωρισμό του φύλου. Στην περίπτωση της Αμαρύνθου είδαμε ακόμη και γυναίκες να υπερασπίζονται τα ανήλικα αγόρια. Μπήκαν στο ρόλο της μάνας των αγοριών, που διώκονται ποινικά, αλλά άφησαν απέξω το ρόλο της γυναίκας. Δεν υπερασπίστηκαν το φύλο τους. Στην κλειστή τοπική κοινωνία, δηλαδή, παίζει πολύ μεγαλύτερο ρόλο να είσαι ντόπιος και όχι μετανάστης απ' ό,τι να είσαι γυναίκα ή άνδρας. Αυτή η παράμετρος δείχνει έλλειψη γυναικείας χειραφέτησης. Η ταυτότητα εντοπιότητας των γυναικών υπερισχύει της ταυτότητας του φύλου τους.

10 Τα ΜΜΕ όταν εισβάλλουν στις τοπικές κοινωνίες, με τον τρόπο που διαχειρίζονται τέτοιου είδους θέματα, προκαλούν «ηθικό πανικό». Από την περίπτωση της κοπέλας από τη Βουλγαρία μέχρι την ανάδειξη ακραίων σεξουαλικών περιστατικών μέσα σε σχολεία αναδεικνύουν το μεμονωμένο, δημιουργούν αίσθηση προσβολής βασικών ηθικών αξιών της ελληνικής οικογένειας και προτάσσουν μια εικόνα υπεραπλουστευτική και εξωπραγματική για τους μαθητές.

Συνήγορος για κινητά: Απαγόρευση στα δημοτικά, διάλογος για γυμνάσια - λύκεια

Διάλογο στα γυμνάσια και τα λύκεια, με στόχο την αυτοδέσμευση αλλά και απαγόρευση στα δημοτικά προτείνει ο Συνήγορος του Πολίτη με επιστολή του προς το υπουργείο Παιδείας, προκειμένου να αναχαιτιστεί το σαρωτικό φαινόμενο των κινητών τηλεφώνων στα σχολεία.

Η Ανεξάρτητη Αρχή, αν και πρωτίστως θεωρεί πως το ΥΠΕΠΘ πρέπει να «αντιμετωπίσει το σοβαρό αυτό ζήτημα με τη διεξαγωγή ενός διαλόγου που θα οδηγήσει στη λήψη αποτελεσματικών μέτρων», ωστόσο, σπεύδει να διατυπώσει προτάσεις «για το χειρισμό του ζητήματος».

Επικαλούμενος, λοιπόν, τις διαπιστώσεις ύστερα από μια σειρά επισκέψεων στα σχολεία, αλλά και τις αναφορές που έχει δεχθεί από πολίτες -όπως επισημαίνεται στην επιστολή του προς το ΥΠΕΠΘ- ο ΣτΠ προτείνει στο ΥΠΕΠΘ την αξιοποίηση του μέτρου «των εγκυκλίων με σαφείς προβλέψεις για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς, ώστε να αποτρέπεται αποτελεσματικά η θυματοποίηση των μαθητών από τη χρήση κινητών στο χώρο του σχολείου».

Οπως τονίζεται, η Αρχή έχει διαπιστώσει, ανάμεσα σε άλλα, ότι:

*Οι μαθητές υποστηρίζουν ότι χρειάζονται οπωσδήποτε τα κινητά, προκειμένου να επικοινωνούν με τους γονείς τους σχετικά με την επιστροφή τους ή για άλλες αναγκαίες συνεννοήσεις.

*Η σύγχρονη τεχνολογία και η αδυναμία ελέγχου του διακινούμενου υλικού επιτρέπουν τη διακίνηση, μέσω κινητών, πορνογραφικού υλικού και άλλων προσβλητικών εικόνων ή μηνυμάτων, «πρακτική εξαιρετικά διαδεδομένη στις μέρες μας».

*Εκπαιδευτικοί κάνουν χρήση των κινητών τους μέσα στην τάξη, «χωρίς αυτό να επιβάλλεται» από κάποιο έκτακτο γεγονός.

*Εκπαιδευτικοί ανέχονται τη χρήση κινητών, ισχυριζόμενοι ότι αδυνατούν να επιβληθούν λόγω έλλειψης κανονιστικού πλαισίου.

*Καθηγητές αφαιρούν το κινητό από την κατοχή ενός μαθητή, αλλά παραβιάζουν τα προσωπικά δεδομένα του (διαβάζουν τον κατάλογο κλήσεων κ.ά.).

*Μαθητές φωτογραφίζονται ή βιντεοσκοπούνται χωρίς τη θέλησή τους και μέσω της απεικόνισης αυτής απειλούνται ή εξευτελίζονται από συμμαθητές τους.

Η χρήση των κινητών με κάμερα προκαλεί μια «νέα μορφή θυματοποίησης στο χώρο του σχολείου και παρακωλύει την εύρυθμη λειτουργία του», τονίζει ο ΣτΠ, ενώ δεν παραλείπει να αναφερθεί και στις επιπτώσεις σε ό,τι αφορά στην υγεία των χρηστών «ιδίως όταν πρόκειται για παιδιά κάτω των 12 χρόνων».

Κατόπιν τούτων, ο ΣτΠ προτείνει:

α) Να δοθεί εγκύκλιος για την απαγόρευση της χρήσης κινητού τηλεφώνου από τους μαθητές της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης καθ' όλη τη διάρκεια του σχολικού ωραρίου (με την προϋπόθεση ότι έχει διασφαλισθεί η δυνατότητα εξωτερικής επικοινωνίας με γονείς ή κηδεμόνες μέσω καρτοτηλεφώνου ή με χρήση υπηρεσιακού τηλεφώνου για έκτακτες ανάγκες).

β) Σε ό,τι αφορά στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, που ήδη υπάρχει απαγόρευση της χρήσης κατά τις ώρες διδασκαλίας, «αντί μιας απαγόρευσης με αμφίβολα αποτελέσματα», προτείνεται «να υπάρξει (από το ΥΠΕΠΘ) προτροπή διαλόγου και θέσπισης κανόνων αυτοδέσμευσης και αυτοπροστασίας από κάθε εκπαιδευτική κοινότητα, με τη συμμετοχή όλων των παραγόντων της».