Ελευθεροτυπία - Κρίση στα πανεπιστήμια: φαινόμενα και αιτίες

Για τους «μεγάλους», απ' όσο γνωρίζω, μάλλον επινοεί φαινόμενα. Οι ιδεολογικές και πολιτικές αντιπαραθέσεις είναι και ήταν έντονες στον πανεπιστημιακό χώρο. Αλλά αν θέλει κανείς να δει φαινόμενα βίας στο πανεπιστήμιο, αλλού μάλλον θα 'πρεπε να στρέψει τα μάτια του: Σε κλικοκρατούμενα ιδρύματα, όπου αν δεν είσαι αρεστός σού κόβονται τα πάντα, και αν δεν είσαι μόνιμος αλίμονό σου. Στην ευνοιοκρατία για την κατάληψη μέχρι και θέσεων μεταπτυχιακών φοιτητών, με πίεση μέχρι θανάτου σ' όποιον το αμφισβητεί (μνήμη Στέλιου Αλεξανδρόπουλου). Στον εξαναγκασμό υποβολής «δηλώσεων νομιμοφροσύνης» από πρυτανικές αρχές, με διάφορες μορφές, σε κάποια ΑΕΙ. Στην υποβολή μηνύσεων από άλλες πρυτανικές αρχές εναντίον φοιτητών που αμφισβητούν την επιλογή εστιάτορα. Στη χρησιμοποίηση μεταπτυχιακών φοιτητών από «συναδέλφους» για να κάνουν το μάθημα στη θέση τους αμισθί, προφανώς για το καλό τους.

Φαινόμενα εύλογα: η εξουσία της γνώσης μετατρέπεται σε εξουσία νέτη-σκέτη και η εξουσία παράγει βία. Και προφανώς όσοι την εξασκούν είναι και οι πιο δουλικοί στα κελεύσματα της ανώτερης εξουσίας. Χρησιμοποιούν την αυτονομία ως προκάλυμμα της δικής τους ανεξέλεγκτης πρακτικής και τη θυσιάζουν όταν οι από πάνω τρίξουν τα δόντια.

Πρόκειται για φαινόμενα απέναντι στα οποία χρειάζεται μόνιμη εγρήγορση και όχι αποσιώπηση. Ισως και μόνον επειδή όταν το δίλημμα «ή συνθλίβεσαι ή σκύβεις το κεφάλι» φτάσει στον καθένα ως ιδιαίτερα οδυνηρό (πράγμα το οποίο ο Καθένας θεωρεί αδιανόητο σήμερα), δεν θα 'χει μείνει κανείς να τον υποστηρίξει.

Για τη μειοψηφική βία μερίδας των φοιτητών τώρα. Είναι πραγματικό φαινόμενο. Οπως και η ανεξέλεγκτη βία των νεαρών Γάλλων στα προάστια, που, μεταξύ άλλων, έκαψαν και τα αυτοκίνητα των γειτόνων τους. Φαινόμενο που εκμεταλλεύθηκε ο Σαρκοζί για να εκλεγεί πρόεδρος: Με το σύνθημα «Οχι στους αλήτες!» τούς έδειξε ως φαινόμενο πρωτογενές, ως πηγή δεινών χωρίς προγενέστερα αίτια (δηλαδή χωρίς κυβερνητικές ευθύνες), άρα μην ψάχνετε: βαράτε.

Αντίστοιχα, ο Λ. Παπαγιαννάκης αντιμετωπίζει τη φοιτητική βία ως πρωτογενές φαινόμενο, λησμονώντας την επιστημοσύνη του. Ελπίζει άραγε το φαινόμενο να λειτουργήσει θετικά για τη συνδικαλιστική παράταξη την οποία ο ίδιος ενεργά υποστηρίζει; Ισως, πάντως, στο άρθρο του δεν υπάρχει καμία πρόταση για να αποφευχθεί. Αρκείται να το καταδείξει.

Τα φαινόμενα έχουν αιτίες. Οι φοιτητές είναι μεν ενήλικες και υπεύθυνοι των πράξεών τους, είναι όμως παιδιά μας, προϊόντα του συστήματός μας, και αντιδρούν με τον τρόπο που τους έχουμε ενσταλάξει. Τους μαθαίνουμε στις έτοιμες λύσεις από το λυσάρι, στις απλουστευτικές συνταγές, στις τυποποιημένες εκφράσεις. Για να πετύχουν στις πανελλήνιες οφείλουν να καταπνίξουν τη σκέψη, την πρωτοβουλία και τη φαντασία. Με αποτέλεσμα, ακόμα κι όταν εξεγείρονται, ενάντια στα στερεότυπα που τους επιβάλλουμε φυλακίζοντας την εφηβεία τους σε ανόητες αποστηθίσεις, να αναζητούν συχνά νέα στερεότυπα, λέξεις μαγικές, σύμβολα που χάνουν την ουσία τους. Λέξεις που ανάγονται σε αυταξία και πολλές φορές οδηγούν σε έναν αντικομφορμιστικό κομφορμισμό.

Δεν έχει αξία η a priori καταδίκη (ή η εξύμνηση) της μειοψηφικής βίας (και ακόμα λιγότερο της βίας εν γένει): η ανατίναξη από τη βασκική ΕΤΑ του Καστέλο Μπράνκο, διαδόχου του Φράνκο, υπήρξε καταλυτικός παράγοντας για την εγκαθίδρυση της αστικής δημοκρατίας στην Ισπανία μετά το θάνατο του δικτάτορα - ενώ πλήθος άλλες ενέργειες είχαν αρνητικά αποτελέσματα. Κάθε ενέργεια, βίαιη ή όχι, κρίνεται ανάλογα με τα αποτελέσματα που περιμένει κανείς από αυτήν και το πόσο βοηθούν τον τελικό στόχο. Το οποίο δεν σημαίνει πως «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα»: αυτό ισχύει για όσους έχουν υπέρτατο στόχο την εξουσία, όχι γι' αυτούς που θέλουν να αλλάξει η ζωή. Και τα μέσα για την επιτυχία ας μην επιλέγονται από συνταγολόγιο, αλλά τοποθετώντας τη φαντασία στο τιμόνι - μια και είμαστε Μάη μήνα.

Ας τα κάνουμε λιανά, με παράδειγμα. Ως προς τη φοιτητική συμμετοχή στις εκλογές πανεπιστημιακών οργάνων, πολλοί τάσσονται υπέρ της καθολικής ψηφοφορίας. Κι εγώ μαζί τους. Σημαίνει αυτό υποστήριξη του συγκεκριμένου νόμου; Οχι, για δύο βασικά λόγους. Πρώτον, γιατί δεν το ζήτησαν οι φοιτητές οι ίδιοι - και η εξαγωγή δημοκρατίας είναι ύποπτη (βλέπε Ιράκ). Δεύτερον, γιατί εκτός από δοτή, η δημοκρατία αυτή είναι ψευδεπίγραφη: Διαγράφει τη σημασία της αποχής, έτσι ώστε αν ψηφίσουν 10 φοιτητές την Α παράταξη και 15 τη Β, κάνει ακριβώς το ίδιο με το αν ψηφίσουν 1.000 την Α και 1.500 τη Β. Πράγμα που επιτρέπει στους φοιτητές, εφόσον το σκεφτούν και το αποφασίσουν, να ψηφίσουν αναλογικά με εκπροσώπους (όπως δηλαδή με το προηγούμενο σύστημα), ακυρώνοντας το νόμο στην πράξη. Κάτι που θεωρώ προτιμότερο από μειοψηφικές ενέργειες τύπου αρπαγής κάλπης, που στρέφουν τον κόσμο εναντίον αυτών που τις κάνουν - και εναντίον των στόχων τους.

Πάντως, δεδομένου ότι η αυτονομία των κοινωνικών χώρων είναι προϋπόθεση δημοκρατίας, δεδομένου επίσης ότι οι καθηγητές δεν είναι αρμόδιοι να δίνουν μαθήματα είτε επανάστασης είτε δημοκρατίας, οι φοιτητές θα αποφασίσουν μόνοι τους πώς συλλογικά θα δράσουν, παίρνοντας την ευθύνη των πράξεών τους, και οι υπόλοιποι θα κρίνουν. Κανείς, ούτε φοιτητές ούτε καθηγητές ούτε βεβαίως κυβέρνηση, δεν είναι υπεράνω κριτικής.

Το ερώτημα βέβαια είναι, όπως πάντα, τι κάνουμε. Η Παιδεία βρίσκεται σε μόνιμη κρίση, που επιδεινώνεται με τις κυβερνητικές πρωτοβουλίες, ενώ περιέργως κάποιοι σκεπτόμενοι συνάδελφοι κοιτούν σφυρίζοντας αλλού. Πάμπολλα τα μέτωπα που ανοίγονται, από τα μεγάλα ώς τα μικρά, και η πλήρης καταγραφή τους δεν χωράει εδώ. Ενδεικτικά, μια υπέρμετρη γραφειοκρατία εγκαθίσταται: αυταρχικοί κανονισμοί με λεπτομερείς περιγραφές πειθαρχικών συμβουλίων, τετραετείς προγραμματισμοί σε κράτος που δεν προγραμματίζει ούτε το επόμενο καλοκαίρι, τεχνοκρατική ταξινόμηση που καλείται ευσχήμως «αξιολόγηση» και χιλιάδες άλλα.

Αντί να διδάσκουν και να ερευνούν, οι πανεπιστημιακοί καλούνται να συμπληρώνουν αναφορές και να κυνηγούν ευρώ. Και τα κρατικά κονδύλια να διανέμονται στους πιο πειθήνιους. Εχουμε καταντήσει το σε πόσα χρηματοδοτούμενα προγράμματα συμμετέχει κάποιος να αποτελεί υπολογίσιμο στοιχείο για την επιστημονική αξιολόγηση. Το πανεπιστήμιο διολισθαίνει προς τη δομή της Ανώνυμης Εταιρείας που πουλάει πτυχία έναντι αμοιβής: Ηδη αυτό γενικεύεται για τις μεταπτυχιακές σπουδές, οι προπτυχιακές παίρνουν σειρά. Το όραμα της δωρεάν Παιδείας έχει πετάξει.

Ακριβώς επειδή στηρίχθηκε στην κοινωνία και στο όραμα της Παιδείας - δημόσιου αγαθού, το πανεπιστημιακό κίνημα κατάφερε να καθυστερήσει την ψήφιση του νόμου Γιαννάκου και να εμποδίσει την αναθεώρηση του άρθρου 16. Η επέλαση της βαρβαρότητας όμως συνεχίζεται. Η αντίσταση σ' αυτήν απαραίτητη, με απείθεια, με αντιπροτάσεις, με απαλλαγή από παρωπίδες. Με συστράτευση: Ενώ είναι λογικότατο από πλευράς όσων έχουν συμφέρον σε μια Παιδεία - εμπόρευμα να υποδαυλίζεται η αντιπαλότητα μεταξύ διδασκόντων και διδασκομένων, είναι χρέος των προοδευτικών ανθρώπων να μην επιτρέψουν αυτές οι αντιπαλότητες να πάρουν εκρηκτικές διαστάσεις.

* Μέλος της Συσπείρωσης Πανεπιστημιακών

ang@math.ntua.gr