Ελευθεροτυπία - Το ένζυμο-κλειδί για φάρμακα κατά του καρκίνου

Ικανοποιημένος, αλλά και προσγειωμένος ο Κρητικός Εμμανουήλ Σκορδαλάκης, επίκουρος καθηγητής στο Wistar Institute της Φιλαδέλφειας, στο πρόγραμμα για τη Γονιδιακή Εκφραση και Ρύθμιση, ο οποίος με συνεργάτες του ανακάλυψε τα μυστικά ενός ενζύμου, της τελομεράσης, το οποίο παίζει βασικό ρόλο στην ανάπτυξη σχεδόν όλων των ανθρώπινων καρκίνων. (Η έρευνα δημοσιεύεται στο περιοδικό «Nature».) Οι επιστήμονες κατανόησαν τη δομή της τελομεράσης, η οποία όταν είναι ενεργή, βοηθά να διατηρούνται τα κύτταρα σε «αθάνατη» κατάσταση. «Αυτό μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη φαρμάκων που θα την απενεργοποιούν και θα αποτρέπουν την ανεξέλεγκτη κυτταροδιαίρεση που οδηγεί στον καρκίνο», λέει ο διαπρεπής Ελληνας επιστήμονας.

Κύριε Σκορδαλάκη, μαζί με άλλους ερευνητές στο Ινστιτούτο Wistar κατάφερατε ν' αποκρυπτογραφήσετε τη δομή του ενζύμου που παίζει κρίσιμο ρόλο στην ανάπτυξη σχεδόν όλων των καρκινικών όγκων. Τι σημαίνει αυτό;

«Η τελομεράση αποτελεί ιδανικό στόχο για τη χημειοθεραπεία, διότι είναι ενεργή σε όλους σχεδόν τους ανθρώπινους καρκινικούς όγκους αλλά ανενεργή στα περισσότερα φυσιολογικά κύτταρα. Αυτό σημαίνει ότι το ένζυμο που είναι ενεργοποιημένο στους καρκίνους μπορούμε, με το να αναγνωρίζουμε τη δομή του, να ανακαλύψουμε φάρμακα τα οποία θα μπλοκάρουν την ενεργοποίηση αυτού του ενζύμου. Ετσι τα κύτταρα τα καρκινικά που πολλαπλασιάζονται θα σταματήσουν να πολλαπλασιάζονται».

Τι επιτρέπει η τελομεράση στα κύτταρα;

«Να αντικαθιστούν σημαντικές δομές που αποκαλούνται τελομερή. Λειτουργούν σαν την ταινία στο τέλος ενός κορδονιού παπουτσιού, ώστε να εμποδίζουν τις αλυσίδες του DNA που αποτελούν τα χρωμοσώματα να ξετυλίγονται. Στον ιστό των ενηλίκων, η τελομεράση είναι εν γένει ανενεργός. Ετσι τα τελομερή κονταίνουν κάθε φορά που διαιρείται το κύτταρο και οδηγούν τελικά στον κυτταρικό θάνατο. Αυτό είναι ένα στοιχείο- κλειδί στη διαδικασία της γήρανσης. Ομως στους περισσότερους καρκίνους η τελομεράση αρχίζει να λειτουργεί ξανά. Αυτό επιτρέπει στα καρκινικά κύτταρα να διαιρούνται ανεξέλεγκτα και ουσιαστικά να γίνονται αθάνατα».

Ενα φάρμακο που απενεργοποιεί την τελομεράση είναι πιθανό να δρα εναντίον όλων των καρκίνων, με λίγες παρενέργειες;

«Αυτό πιστεύουμε, γιατί η τελομεράση βρίσκεται ενεργοποιημένη σε όλους τους καρκίνους. Επειδή το ένζυμο δεν είναι ενεργοποιημένο στα φυσιολογικά κύτταρα, στα υγιή των ηλικιωμένων αναθρωπων, ένα φάρμακο που σταματά αυτό το ένζυμο δεν θα έχει τοξικές επιδράσεις».

Ανοίγει ο δρόμος για αποτελεσματικότερα αντικαρκινικά φάρμακα;

«Ελπίζουμε ότι οδηγούμαστε σε κάτι τέτοιο. Γνωρίζοντας την ατομική κατασκευή αυτού του ενζύμου, θα μπορέσουμε να ανακαλύψουμε φάρμακα τα οποία θα έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικά και με πολύ λίγες ή καθόλου παρενέργειες».

Πότε θα κυκλοφορήσει αυτός ο κυτταρικός «χρονοδιακόπτης»;

«Κοιτάξτε, θέλουμε να προχωρήσουμε με πολλή προσοχή και να κάνουμε μετρημένα βήματα. Εάν όλα πάνε καλά, καθώς θα προχωρήσουμε σε ενδελεχείς μελέτες, μέσα στην επόμενη πενταετία θα έχουμε χειροπιαστά νέα στοιχεία, μέσα από τη νέα γνώση, ευελπιστώντας ότι θα μπουν στη φάση των κλινικών δοκιμών».

Από πού κατάγεστε;

«Το λέει και το επίθετο, είμαι κρητικής καταγωγής και περήφανος γι' αυτό. Γεννήθηκα στους Βώρους Ηρακλείου. Η οικογένειά μου ζει στην Κρήτη. Εγώ ξενιτεύτηκα».

Πώς καταλήξατε στην Αμερική;

«Στην Ελλάδα τελείωσα το Γυμνάσιο, μετά πήγα στην Αγγλία και μετά αποφάσισα να συνεχίσω στην Αμερική. Ηθελα πάντα να έρθω στο εξωτερικό, να δω πώς είναι τα πράγματα, να κάνω πιο εξελιγμένες και εξειδικευμένες σπουδές. Στην αρχή δεν ήταν εύκολο. Πίστευα ότι μετά την Αγγλία θα γύριζα στην Ελλάδα. Εκανα το μεγάλο άλμα και δεν το έχω μετανιώσει».

Λέει κάπου ο Καζαντζάκης: «Ο,τι δεν συνέβη ποτέ, είναι ό,τι δεν ποθήσαμε αρκετά». Ετσι είναι;

«Ηθελα πολύ την Ιατρική και ακόμη περισσότερο να πετύχω πάνω σε αυτό που αφοσιώθηκα. Επιτυχία στη ζωή είναι να βάζεις ένα λιθαράκι στην επιστήμη που υπηρετείς, να καταφέρνεις μια νίκη που να έχει ένα βάρος και ένα σοβαρό κοινωνικό αντίκτυπο. Εύχομαι αυτή μας η ανακάλυψη να έχει θετικές συνέπειες στο κοινωνικό σύνολο. Εάν βρούμε το φάρμακο για τον καρκίνο, θα έχουμε καταφέρει μια πραγματική επιτυχία».

Πώς νιώθετε που είστε ένας διαπρεπής Ελληνας στο εξωτερικό;

«Είμαι πολύ περήφανος. Μακάρι να έβλεπα τέτοια πράγματα και από άλλους Ελληνες κάθε μέρα. Οι συνάδελφοί μου είναι πολύ χαρούμενοι από αυτή την ανακάλυψη. Με χαροποιεί που η εργασία μας έτυχε της προσοχής της επιστημονικής κοινότητας».

Μέχρι σήμερα έχουν ενδιαφερθεί εταιρείες για την παραγωγή του φαρμάκου που θα απενεργοποιούσε την τελομεράση και θα λειτουργούσε πιθανώς κατά όλων των καρκίνων;

«Κοιτάξτε, είμαστε ακόμη στην αρχή. Δεν είναι αυτός ο στόχος μας. Εμείς κάναμε ένα βήμα πιο πέρα από τότε που ερευνητές στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, το 1985, ανακάλυψαν την τελομεράση. Διάφορες συζητήσεις έχουν γίνει, περιμένουμε να ακούσουμε προτάσεις για να δούμε τι θα κάνουμε». *