Ελευθεροτυπία - Η σισύφεια μεταρρύθμιση των ελληνικών πανεπιστημίων

Κάποιοι θεωρούν αιτία των χαμηλών επιδόσεων την υποχρηματοδότηση, άλλοι την εξουσία των φοιτητών και άλλοι διάφορες λεπτομέρειες των νόμων που διέπουν τη λειτουργία των πανεπιστημίων. Συνήθως η απάντηση είναι κάποιος νέος νόμος που περιπλέκει αντί να απλοποιεί τα πράγματα. Κάτι διαφεύγει την προσοχή μας.

Το ελληνικό Πανεπιστήμιο είναι μέρος της ελληνικής κοινωνίας και άρα έχει στον αναλογούντα βαθμό τα θετικά και αρνητικά της. Η διαμορφωμένη κατάσταση και δυναμική της κοινωνίας έχει άμεση επίδραση στην κατάσταση και τη δυναμική των πανεπιστημίων. Η δύναμη της κοινωνικής κατάστασης είναι τεράστια και δεν μεταβάλλεται κεντρικά με αποσπασματικούς νόμους. Αυτή η δύναμη μπορεί να μετατρέψει καλούς ανθρώπους σε τέρατα και μπορεί να καταστήσει συστήματα που δουλεύουν αποτελεσματικά σε μια κοινωνία, άχρηστα σε μια άλλη.

Πριν από 30 χρόνια, η Τζέιν Ελιοτ, μια δασκάλα στην Αϊόβα των ΗΠΑ, στην προσπάθειά της να κατανοήσει το φαινόμενο του ρατσισμού, έκανε ένα πείραμα. Δίδασκε μαθητές της τρίτης τάξης του δημοτικού σε μια αγροτική περιοχή με ελάχιστες μειονότητες. Είπε στους μαθητές της ότι όσοι είχαν γαλανά μάτια ήταν ανώτεροι από εκείνους με καστανά. Τους έπεισε με «επιχειρήματα» του τύπου ότι ο Ουάσιγκτον είχε γαλανά μάτια και άλλα παρόμοια. Οι «ανώτεροι» υποτίθεται ότι ήταν ευφυέστεροι και μπορούσαν να δίνουν διαταγές στους «κατώτερους». Οι τελευταίοι φορούσαν έναν διακριτικό γιακά για να ξεχωρίζουν. Οι γαλανομάτηδες μετατράπηκαν σε καταπιεστές και αλαζόνες, ενώ οι καστανομάτηδες, περιέγραφαν τον εαυτό τους ως «μίζερος» και «βλάκας». Οι επιδόσεις στους καστανομάτηδες έπεσαν κατακόρυφα. Κάποια στιγμή η δασκάλα πληροφόρησε τα παιδιά ότι είχε κάνει λάθος αφού στην πραγματικότητα οι καστανομάτηδες ήταν «ανώτεροι» και οι γαλανομάτηδες «κατώτεροι». Οι ρόλοι άλλαξαν ακαριαία. Οι γαλανομάτηδες έγιναν «μίζεροι» και «βλάκες» και οι καστανομάτηδες καταπιεστές και αλαζόνες. Οι επιδόσεις στους γαλανομάτηδες από καλές έγιναν κακές. Καθώς είπε η δασκάλα, «παιδιά που συνεργάζονταν θαυμάσια και συμπαθούσαν το ένα το άλλο, μετατράπηκαν σε μοχθηρά, βίαια και ρατσιστικά άτομα. Ηταν αηδιαστικό».

Η δύναμη της κοινωνικής πίεσης είναι τεράστια, όπως δείχνει το προηγούμενο πείραμα, και όσοι από μας νομίζουμε ότι ξέρουμε καλά τον εαυτό μας ή τους άλλους ίσως κάνουμε λάθος. Αυτή η δύναμη διαμορφώνει θεσμούς όπως το Πανεπιστήμιο, μεταξύ άλλων. Οι καθηγητές, οι φοιτητές και οι υπάλληλοι είναι μέλη της ελληνικής κοινωνίας καιι αποτελούν έκφραση της ελληνικής κοινωνικής κατάστασης που συναρτάται σε ικανό βαθμό με το πολιτικό μέσον, την αναξιοκρατία, το βόλεμα σε μια θεσούλα, τη μετριότητα, την απόδοση των δεινών μας αποκλειστικά στους άλλους, τις καταλήψεις εντός και εκτός σχολείων, την αγνόηση των νόμων κ.ο.κ. Πολλοί πιστεύουν ότι αν οι φοιτητές πάψουν να έχουν δικαιώματα στη διοίκηση των πανεπιστημίων, όλα τα δεινά θα εκλείψουν. Ας δούμε αν αυτό έχει βάση.

Οι εκλογές και οι προαγωγές των καθηγητών γίνονται χωρίς την ψήφο των φοιτητών, μόνο με την ψήφο των καθηγητών. Θα ανέμενε κανείς ότι οι επιλογές γίνονται αξιοκρατικά. Συχνά δεν είναι έτσι. Σχεδόν όλοι οι λέκτορες προάγονται μέχρι την πρώτη βαθμίδα και κανενός η αίτηση δεν απορρίπτεται με βάση την επίδοσή του, όπως γίνεται στη Δ. Ευρώπη ή τη Β. Αμερική. Δεν είναι ασύνηθες πολιτικοί να ζητούν από τους εκλέκτορες να μεροληπτήσουν υπέρ κάποιου υποψηφίου επειδή «είναι δικό μας παιδί». Και δεν είναι ασύνηθες να εκλέγονται καθηγητές αναξιοκρατικά. Σε όλα αυτά οι φοιτητές δεν έχουν ψήφο.

Αν αφαιρεθεί η ψήφος των φοιτητών από τις διάφορες διοικητικές εκλογές στο Πανεπιστήμιο, η πιθανή συναλλαγή των υποψηφίων με τα κόμματα θα μετατραπεί σε πιθανή συναλλαγή με το υπόλοιπο εκλεκτορικό σώμα. Είμαστε όλοι προϊόντα της ίδιας κοινωνικής πραγματικότητας.

Οι φοιτητές συχνά μας βλέπουν ως ταξικούς αντιπάλους και αυτό είναι λάθος. Είναι όμως μεγαλύτερο λάθος να τους βλέπουμε κι εμείς ως αντιπάλους. Τα παιδιά μας πήραν από εμάς την κοινωνία που διαμορφώσαμε. Εμείς τους μάθαμε τον κομματισμό και τη συναλλαγή, εμείς τους παραδίδουμε έναν κόσμο ανεργίας και αβεβαιότητας, εμείς τους δώσαμε την εξουσία που έχουν. Τίποτα από αυτά δεν είναι κληρονομικό. Ολα είναι επίκτητα.

Δεν πιστεύω ότι υπάρχει νόμος που θα έλυνε από μόνος του τα προβλήματα των ελληνικών πανεπιστημίων. Αν υπήρχε, θα βρισκόταν ένα τουλάχιστον ευφυές άτομο να τον διατυπώσει και μία τουλάχιστον κυβέρνηση να τον εφαρμόσει. Αλλά το πρόβλημα είναι αλλού.

Η παιδεία θέλει μακροχρόνιο σχεδιασμό, από το νηπιαγωγείο και το δημοτικό, που διαμορφώνονται οι νέοι, με ορίζοντα τουλάχιστον δεκαπενταετίας. Οι νόμοι δεν αλλάζουν διαμορφωμένους πολίτες εύκολα. Αυτό σημαίνει έμφαση στο σχολείο, με δασκάλους υψηλού επιπέδου και υψηλής κοινωνικής ευθύνης που θα επιμορφώνονται διαρκώς, θα εργάζονται περισσότερο και θα αμείβονται πολύ καλύτερα. Τα σχολεία θα έχουν υποδομές που θα δίνουν πολλές επιλογές στα παιδιά για μάθηση, άθληση, ενασχόληση με τις τέχνες και δημιουργία υπεύθυνης στάσης απέναντι στην κοινωνία. Τα σχολεία πρέπει να είναι συντηρημένα και καθαρά. Και πρέπει επιτέλους να βρεθεί λύση στην κοινωνική ψυχοπαθολογία των πανελληνίων εξετάσεων που τραυματίζει παιδιά και γονείς. Αν όμως η παρούσα κατάσταση των υποβαθμισμένων σχολείων, του μέσου και του ρουσφετιού μάς βολεύει, ας μην περιμένουμε ν' αλλάξουν τα πανεπιστήμια με το μαγικό ραβδί κάποιας μεταρρύθμισης.

Μια νέα γενιά με υψηλή ευθύνη και άριστη παιδεία θα δημιουργήσει νέες κοινωνικές τάσεις, όπου η συναλλαγή και η αναξιοκρατία θα είναι η εξαίρεση. Η κοινωνική κατάσταση όμως δεν μεταβάλλεται εύκολα και γρήγορα σε εθνικό επίπεδο, όπως έγινε στο πείραμα της Ελιοτ, κυρίως γιατί οι κυβερνήσεις και οι αποφασίζοντες που θα πρωταγωνιστήσουν στην αλλαγή είναι κι αυτή παράγωγα της ίδιας κοινωνικής κατάστασης. Για την ώρα προσπαθούμε να αλλάξουμε πορεία με νόμους. Είναι σαν το υπουργείο Υγείας να αντιμετωπίζει τη γρίπη με νομοθετικά διατάγματα. Ομως δεν έχουμε επιλογή. Το ελληνικό Πανεπιστήμιο βρίσκεται πολύ πίσω σε σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο. Για να βελτιώσουμε τα πράγματα, χρειάζεται να σκεφτούμε σοβαρά και μακροχρόνια και όχι με ορίζοντα τετραετίας γαλάζιου ή άλλου χρώματος. Αλλιώς θα παραμείνουμε στις αναμνήσεις των επιτευγμάτων της παιδείας των Ελλήνων πριν από δύο και πλέον χιλιετίες.

* Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης