Ελευθεροτυπία - Ο Μισέλ Φουκό και η Μπιενάλε Θεσσαλονίκης

Ζήτημα διαχρονικό, ως προς τα χρόνια του μοντερνισμού, και επίκαιρο αφού η συνθήκη ανάμεσα στο ταυτό και το έτερο παραμένει εν ισχύι.

Να θυμίσουμε ότι μία από τις εκπληκτικότερες εκθέσεις σε διεθνές επίπεδο παραμένει εκείνη του Jean Clair του 1995 με τον τίτλο «Ταυτότητες-Ετερότητες», που συμπίπτει με την καθολική έξοδο ιατρικών αρχείων σε επίπεδο δυσμορφιών και ψυχικών παραμορφώσεων, στο μουσείο.

Εργο του Νίκου Γιαβρόπουλου

Στη Θεσσαλονίκη, οι τρεις εκθέσεις των επιμελητών οργανώθηκαν ως προς αντίστοιχα κεφάλαια του κειμένου, ως εξής: Ετεροτοπίες. Διαιρέσεις -Διοράσεις (Από εδώ και από αλλού) της Catherine David, Ετεροτοπίες. Η κοινωνία πρέπει να προστατευτεί του Jan-Eric Lundstrom και Ετεροτοπίες. Τηρητές Αλλων Τόπων της Μαρίας Τσαντσάνογλου.

Στο ίδιο ζήτημα μετείχαν και μετέχουν με εκθέσεις και εκδηλώσεις και αρκετοί φορείς, μουσεία, εκπαιδευτικά ιδρύματα, Εικαστικό Επιμελητήριο, καλλιτεχνικοί σύλλογοι, Φεστιβάλ Κινηματογράφου, Εθνικό Κέντρο Βιβλίου

Η ίδια η δομή της οργάνωσης, η οποία μπορεί να πει κανείς ότι είναι τεράστια και πραγματικά δικαιολογεί τον τίτλο της Μπιενάλε (σε εξέλιξη), με γεγονότα που ξεκίνησαν τον περασμένο Ιούνιο και συνεχίζουν έως το τέλος Νοεμβρίου, κυλιόμενα και συνεχώς ανανεούμενα. Από αυτή την άποψη, το κοπιώδες ξεκίνημα διαβλέπει σε μια καλά οργανωμένη και σταθερή διοργάνωση στην οποία μετέχει το σύνολο των φορέων της πόλης και ολίγοι κάτοικοι-θεατές.

Εργο του Lukas Einseee

Οι ίδιες οι εκθέσεις των τριών επιμελητών είναι μάλλον αδύναμες, με καλύτερη του Λούντστομ στο Τελόγλειο, πιο αδύναμη της Νταβίντ και της Τσαντσάνογλου να κρατά την ισορροπία.

Η διευθύντρια της Ντοκουμέντα του 1997, η οποία μας είχε ενθουσιάσει στη διοργάνωση του Κάσελ «Politics», επειδή άνοιξε δρόμο στους λιγότερο γνωστούς και καθιερωμένους και εισήγαγε καλλιτέχνες από τον Τρίτο Κόσμο στη Δύση, δίχως διαχωριστικές γραμμές, στη Θεσσαλονίκη μάς εξέπληξε με την προχειρότητα των επιλογών αλλά και το κείμενό της, ένα «κατηγορώ» στα δυτικά στερεότυπα, (μουσείων αγοράς, εμιράτων-Λούβρου κ.λπ.) αλλά δεν ξεκαθάρισε τις δικές της προθέσεις. Σίγουρα είναι θέση να προτιμάς και να επιλέγεις καλλιτέχνες από χώρες που ζουν στο πρόβλημα του πολέμου, της καταπίεσης, του αποκλεισμού από ό,τι η δυτική κοινωνία θεωρεί συμβατό, ωστόσο μεταβάλλεται σε ιδεολόγημα αν οι επιλογές δεν ταυτίζονται με ισχυρή θέση που υπερασπίζεται και το μήνυμα και την τέχνη.

Eργο του Joachim Koester

Καλύτερες οι επιλογές της Τσαντσάνογλου, δίχως να σημαίνει ότι και η δική της επεξεργασία υπήρξε ενδελεχής, πράγμα εξάλλου αδύνατον και πρακτικά.

Αντίθετα, ο Λούντστρομ, στη δική του απόδραση από τα επίσημα στερότυπα της κοινωνίας, υπερασπίζεται καλλιτέχνες με έργο ισχυρό, τους οποίους επιλέγει να μιλήσουν για τους μεθοριακούς, μεταβλητούς και διασεξουαλικούς χώρους. Το ζητούμενο του θεατή ανταποκρίνεται στην άποψη του επιμελητή, ότι το έργο δεν είναι σχόλιο ή ανταπόκριση στο συγκεκριμένο θέμα αλλά, ζώντας στο πλαίσιο μιας θεματικής, μιας έκθεσης μιας Μπιενάλε, διατηρεί τη δική του ολότητα σηματοδοτώντας ή δημιουργώντας τον δικό του χώρο μέσα σ' αυτήν.

Στις αποκαλύψεις της συνάντησης της Θεσσαλονίκης, μένουν, όπως συμβαίνει συνήθως, λίγα έργα που διαθέτουν τις προδιαγραφές και του πρωτότυπου και του ισχυρού και της ιδέας και της επεξεργασίας της ιδέας και της μετάλλαξής του σε έργο τέχνης. Είναι οι «Μικροί Αγγελοι» της Shapipova (επιλογή Τσαντσάνογλου), τα «Εναέρια Σύνορα» του Kallima και τουλάχιστον δέκα καλλιτέχνες του Λούντστρομ με ισχυρότερο στην ποιητική του τον Ελληνα Νίκο Γιαβρόπουλο.

Eργο της Maryam Jafri

Στο μεγάλο και ενδιαφέρον πρόγραμμα-οργανώσεις της Μπιενάλε (από συναντήσεις νέων καλλιτεχνών έως εργαστήρια) η πολύ ξεχωριστή και ιδιαίτερη έκθεση ανήκει στο πρόγραμμα παράλληλων γεγονότων. Εχει τον τίτλο «Αλλοι Τόποι», την επιμέλεια του αρχιτέκτονα Απόστολου Καλφόπουλου και εξελίσσεται στο χώρο των Ψυγείων των Αποθηκών του Λιμανιού.

Εργάστηκαν εικαστικοί καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες για 10 ετεροτοπίες που εκφράζουν πολλαπλές ιδέες και καταστάσεις, δηλαδή το Στρατόπεδο, το Νοσοκομείο, το Σχολείο, τη Φυλακή, το Νεκροταφείο, τα Λουτρά, το Πάρκο, τον Οίκο Ανοχής, το Γυμναστήριο, το Θέρετρο.

Η ομάδα συγκέντρωσε κατ' αρχήν υλικό από αυτούς τους χώρους που βρίσκονται σε μερική ή ολική αχρηστία, ακολούθησε ένα εντατικό διήμερο εργαστήριο που υλοποιήθηκε σε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και ζωτικές εκθέσεις με τη φρέσκια δουλειά 10 αρχιτεκτόνων και 10 εικαστικών που πραγματικά εκμεταλλεύτηκαν με τον καλύτερο τρόπο το χώρο.

Eργο του Hicham Benohoud

Ο επιμελητής, νέος βιολογικά και ουσιαστικά, συλλέγει ετεροτοπίες που καταλαμβάνουν διαφορετικές περιοχές στο χώρο και το χρόνο της πόλης και δίνει έμφαση στις εγκάρσιες συνδέσεις των διαφορετικών προσεγγίσεων και των διαφορετικών τοπίων.

Η έκθεση, προτείνεται ως θέαση και όχι περιγραφή. Θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για τις εξαιρετικές δουλειές της Βάσως Γκαβαϊσέ, της Ελένης Καμμά ή του Παύλου Νικολακόπουλου, αδικώντας τους υπόλοιπους 17 συμμέτοχους. Και επειδή δεν θέλουμε έναν κατάλογο ονομάτων και περιγραφών, εκείνο που ευχόμαστε είναι να δείτε την έκθεση στο Ψυγεία και να νιώσετε καλά ότι υπάρχει σκέψη και τέχνη.

Παραθέτω λίγες γραμμές του επιμελητή της έκθεσης ως εισαγωγή στη διάθεσή σας να την επισκεφτείτε αλλά και εισαγωγή στις προθέσεις και τους στόχους του. Σημειώνει, λοιπόν, ο Καλφόπουλος ότι οι 10 επιμέρους ετεροτοπίες στο χώρο των Ψυγείων, σε συνθήκες βαθιάς κατάψυξης για να διατηρούνται φρέσκιες, στοχεύουν στο σχηματισμό μιας νέας ετεροτοπίας, ίσως μιας μελλοντικής Θεσσαλονίκης της οποίας το μετασχηματιζόμενο τοπίο, ενδεχομένως, της επιτρέψει να αποκαλύψει ξανά την καταστατική της συνθήκη, ως το ελευθερίας των πολιτών της.

Το έτερο ενδιαφέρον της Μπιενάλε, η τετραήμερη δράση της Λήδας Παπακωνσταντίνου που προβάλλεται σε μια βιντεοεγκατάσταση μέσα στο νερό, στο Λιμάνι. Επανερχόμαστε, λοιπόν.