Ελευθεροτυπία - «Οι τρομοκράτες της Βομβάης μεγάλωσαν με ταινίες του Μπόλιγουντ»

Ανάμεσα σε θρησκευόμενους γκάνγκστερ, ρομαντικές πόρνες, διεφθαρμένους πολιτικούς και πανέξυπνους εμπόρους, ο Σουκέτου Μέτα κατέγραψε με ακρίβεια και ευαισθησία το σφυγμό αυτής της παγκόσμιας πόλης, που ανήκει λιγότερο στην Ινδία και περισσότερο στο μύθο της. Μεγαλειώδης, άναρχη, χαοτική, πολυάνθρωπη, επικίνδυνη κι όμως απρόσμενα τρυφερή και γενναιόδωρη- ένα κοσμοπολίτικο λιμάνι, μια πυρετώδης μητροπολιτική ζούγκλα που μοιράζει απλόχερα υποσχέσεις στα εκατομμύρια των ανθρώπων που φτάνουν αποφασισμένοι να κυνηγήσουν το όνειρο: έτσι αναδύεται η οικονομική πρωτεύουσα της Ινδίας, από τις σελίδες του θαυμάσιου βιβλίου του Μέτα «Maximum City, Bombay Lost and Found». Θα 'λεγες ότι αυτή είναι η Νέα Υόρκη του 21ου αιώνα. Υπερβολές;

Ο Μέτα, που ζει ανάμεσα στις δύο μητροπόλεις, βρίσκει πολλές αναλογίες. «Η αίσθηση που έχει για τον εαυτό της η Βομβάη, είναι η ίδια που έχει και η Νέα Υόρκη για τη θέση της μέσα στις ΗΠΑ -μια πόλη αμερικανική, αλλά όχι ακριβώς». Συγγραφέας, δημοσιογράφος και καθηγητής Δημοσιογραφίας στο New York University, ο 47χρονος Μέτα εξηγεί πώς γεννήθηκε η ξεχωριστή κουλτούρα της πόλης. «Ως λιμάνι, ήταν πάντα η πύλη προς την Ινδία- αλλά και η πύλη της Ινδίας προς τον υπόλοιπο κόσμο. Στη Βομβάη χωράνε όλοι, συγκεντρώνει τους περισσότερους ανθρώπους από διαφορετικά μέρη της χώρας. Και οι κάτοικοί της νιώθουν ξεχωριστοί, σνομπάρουν την υπόλοιπη χώρα. Η Βομβάη στέκει ανάμεσα στην Ινδία και τον υπόλοιπο κόσμο».

Ο Ντάνι Μπόιλ έχει δηλώσει ότι βασίστηκε στο βιβλίο σας σχεδόν όσο και στο σενάριο. Η ταινία σάς άρεσε;

«Εκείνο που μου άρεσε ήταν η κινηματογράφηση των παραγκουπόλεων. Μπήκε μέσα κι έκανε ένα είδος "ανταρτο-κινηματογράφησης". Κανείς μέχρι σήμερα δεν είχε καταφέρει να κάνει γυρίσματα μέσα στις παραγκουπόλεις, γιατί οι άνθρωποι έχουν τέτοιο πάθος με το Μπόλιγουντ που αν μπεις με κάμερα θα μαζευτεί αμέσως ένα πλήθος, με αποτέλεσμα μέσα στο κάδρο να έχεις μόνο πρόσωπα. Ο Ντάνι, λοιπόν, έμπαινε με έναν κάμεραμαν και μια πολύ μικρή ψηφιακή κάμερα, ενώ ο σκληρός δίσκος ήταν στο λάπτοπ που είχε σε ένα σακίδιο. Εμπαιναν, γύριζαν τη σκηνή και μόλις άρχιζε να μαζεύεται κόσμος φεύγανε ήσυχα με μηχανοκίνητα ρίκσο, όχι με αυτοκίνητα. Ετσι πέτυχε τόση αυθεντικότητα - ειδικά η πρώτη σκηνή σε πηγαίνει κατευθείαν στα σωθικά της Βομβάης».

Προτιμάτε να λέτε την πόλη σας Βομβάη αντί για Μουμπάι, όπως είναι η επίσημη ονομασία;

«Οταν μιλάω αγγλικά τη λέω Βομβάη. Οταν μιλάω γκουτζαράτι ή μαράθι, τη λέω Μουμπάι, όταν μιλάω χίντι, γίνεται Μπάμπαϊ. Είναι μια πόλη αρκετά μεγάλη και γενναιόδωρη, ώστε να είναι γνωστή με οποιοδήποτε από τα ονόματά της. Η αλλαγή του ονόματος της πόλης σε Μουμπάι, το 1995, ήταν μια λαϊκίστικη κίνηση του εθνικιστικού ινδουιστικού κόμματος, του Σιβ Σένα. Εγώ δεν έχω λόγο να προτάσσω ένα από τα ονόματα της πόλης».

Εχετε γράψει ότι την εποχή που μεγαλώνατε, το να είναι κανείς ινδουιστής, μουσουλμάνος ή καθολικός, δεν ήταν παρά μια εκκεντρικότητα, περίπου όπως ένα κούρεμα.

«Ναι, η Βομβάη έχει μακρά παράδοση θρησκευτικής ανεκτικότητας. Είναι ένα λιμάνι που ίδρυσαν Βρετανοί και Πορτογάλοι, μια πόλη εμπορική, όπου το μόνο που πάντα μετρούσε ήταν το χρώμα του χρήματος, όχι της επιδερμίδας. Στη Βομβάη όλα είναι «ντάντα» -δηλαδή συναλλαγή. Κι όταν συναλλάσσεσαι, όλα τα άλλα είναι ασήμαντα. Ο Θεός μπορεί εύκολα να χαλάσει δουλειές, γι' αυτό η πίστη παραμένει προσωπική υπόθεση. Οι Ινδοί έχουν μια εκπληκτική ικανότητα να διαχωρίζουν τα πράγματα- άλλο η μπίζνες, άλλο η θρησκεία. Μου αρέσει να λέω ότι στην Ινδία είμαστε "ατομικά πολλαπλοί"».

«Οι άνδρες που σχεδίασαν το χτύπημα του Νοεμβρίου νιώθουν βαθιά απέχθεια για τις αξίες και τα πρότυπα του Μπόλιγουντ, ταυτόχρονα, όμως, διεγείρονται από τη σεξουαλικότητά τους». λέει ο Μέτα

Δηλαδή, οι εκδηλώσεις θρησκευτικού μίσους είναι πρόσφατο φαινόμενο;

«Ναι, είναι κατόρθωμα των πολιτικών, που εκμεταλλεύτηκαν τη βαθιά ανασφάλεια που βασανίζει τους ανθρώπους που συρρέουν στα αστικά κέντρα από όλες τις γωνιές της χώρας. Αυτοί οι άνθρωποι στερούνται το αίσθημα της ασφάλειας που τους παρείχαν οι οικείες δομές του τόπου τους, αποπροσανατολίζονται, δεν αισθάνονται σίγουροι για το ποιοι είναι και πώς πρέπει να αυτοπροσδιορίζονται μέσα στο νέο περιβάλλον. Και τότε εμφανίζεται ένας πολιτικός και τους λέει "είσαι μουσουλμάνος" ή "είσαι ινδουιστής". Αλλά προσέξτε: ο ινδουισμός δεν είναι μια συγκεκριμένη θρησκεία. Δεν υπάρχει μια θεσμοθετημένη εκκλησία, ούτε ιερά βιβλία ή έστω ένα σύνολο από συγκεκριμένους κανόνες τους οποίους ακολουθούν όλοι οι πιστοί.

Δεν μπορούμε να μιλάμε για ινδουιστικό φονταμενταλισμό, αφού δεν υπάρχει απολύτως τίποτε θεμελιώδες στον ινδουισμό. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ινδουιστικό εθνικισμό. Ο ινδουιστικός εθνικισμός έβαλε τη σπίθα που οδήγησε στις φοβερές συγκρούσεις ανάμεσα σε μουσουλμάνους και ινδουιστές στη Βομβάη, το 1992. Υστερα από εκείνα τα φοβερά γεγονότα, η Βομβάη έγινε Μουμπάι. Και πολλοί μουσουλμάνοι, σίγουροι πως το κράτος δεν θα τους προστάτευε, πέρασαν στον υπόκοσμο και το 1993 πήραν την εκδίκησή τους. Συμμορίες μουσουλμάνων, με ενεργό στήριξη από το Πακιστάν, έσπειραν το θάνατο στην πόλη [σ.σ. Σε εκείνες τις βομβιστικές επιθέσεις, που ήταν αντίποινα στην κατεδάφιση ενός μουσουλμανικού τεμένους από φανατικούς ινδουιστές, έχασαν τη ζωή τους 250 άνθρωποι]».

Πάντως, μετά το τελευταίο τρομοκρατικό χτύπημα δεν υπήρξε έξαρση θρησκευτικού μίσους ανάμεσα στις δύο κοινότητες.

«Τα τελευταία χρόνια έχει συμβεί κάτι πολύ ενδιαφέρον. Οι κάτοικοι της πόλης -ινδουιστές, μουσουλμάνοι και χριστιανοί- έχουν ανακτήσει την αστική τους ταυτότητα, αισθάνονται πρώτα απ' όλα άνθρωποι της Βομβάης. Γι' αυτό και μετά την επίθεση, ούτε ένας μουσουλμάνος δεν στοχοποιήθηκε και κανείς δεν καταλόγισε ευθύνες στη μουσουλμανική κοινότητα. Μάλιστα, οι μουσουλμάνοι κληρικοί δήλωσαν ότι οι τρομοκράτες είναι άπιστοι και απαγόρευσαν την ταφή τους στην πόλη. Στη Βομβάη δεν μπορεί να ριζώσει ο θρησκευτικός φανατισμός. Ενας λόγος είναι ότι οι άνθρωποι ξέρουν ότι έχουν απόλυτη ανάγκη ο ένας τον άλλον, ότι μπορούν να βασιστούν μόνο στους συμπολίτες τους, γιατί το κράτος είναι ανίκανο να τους προστατεύσει. Λέω συχνά ότι στον υπόλοιπο κόσμο όταν γίνεται μια έκρηξη, οι άνθρωποι τρέχουν μακριά. Στη Βομβάη, τρέχουν προς το μέρος της. Το Νοέμβριο ήταν τόσο μεγάλη η προσέλευση για προσφορά αίματος, που τα νοσοκομεία ζητούσαν από τον κόσμο να σταματήσει να πηγαίνει να δίνει αίμα».

Σας φαίνεται θετική εξέλιξη η παραδοχή της κυβέρνησης του Πακιστάν ότι το χτύπημα σχεδιάστηκε σε πακιστανικό έδαφος;

«Αρκεί; Δεν ξέρω κατά πόσο θα πετύχουν να συλλάβουν τους εγκεφάλους του τρομοκρατικού χτυπήματος. Οι νεαροί άνδρες που έφεραν σε πέρας την αποστολή ήταν παιδιά φτωχών οικογενειών από την επαρχία Πουντζάμπι, που πήραν χρήματα για να στείλουν τα παιδιά τους σε μεντρεσέδες [θρησκευτικά σχολεία]. Κι από εκεί, στα στρατόπεδα εκπαίδευσης τρομοκρατών στο Κασμίρ. Αυτό που συνέβη στη Βομβάη ήταν επεισόδιο μιας εμφύλιας πακιστανικής διαμάχης. Το Πακιστάν δεν είναι κανονικό κράτος, αλλά μια ομοσπονδία από ανταγωνιστικές ομάδες και συμμαχίες -στρατός, μυστικές υπηρεσίες, δικηγόροι, Βουλή, προεδρία... Η μια ομάδα έπρεπε να δείξει στην άλλη ότι είναι σε θέση να προκαλέσει προβλήματα- διότι η κυβέρνηση ήταν έτοιμη να ξαναρχίσει συνομιλίες με την Ινδία. Το χτύπημα είχε στόχο να προκαλέσει τη βίαιη απάντηση της Ινδίας. Είμαι, πάντως, σίγουρος ότι θα υπάρξει συνέχεια.

Η Βομβάη εξακολουθεί βέβαια να είναι στόχος. Πρώτα απ' όλα είναι η οικονομική πρωτεύουσα της Ινδίας. Είναι το σύμβολο του εμπορίου και σύμβολο όλων όσα οι φανατικοί απεχθάνονται στις μεγάλες πόλεις του κόσμου, γενικότερα. Οι φονταμενταλιστές βλέπουν την Βομβάη ως τόπο ακολασίας, μια πόλη ηδονής και αμαρτίας. Αλλά, ξέρετε, κάτι που αξίζει να σημειώσουμε είναι ότι όλοι αυτοί μεγαλώνουν βλέποντας ταινίες του Μπόλιγουντ. Οι άνδρες που σχεδίασαν το χτύπημα του Νοεμβρίου νιώθουν βαθιά απέχθεια για τις αξίες και τα πρότυπα του Μπόλιγουντ, ταυτόχρονα, όμως, διεγείρονται από τη σεξουαλικότητά τους».

Πώς κρίνετε την απόφαση της πακιστανικής κυβέρνησης να επιτρέψει την επιβολή της σαρία στην Κοιλάδα της Σουάτ, παραχωρώντας έτσι μια νίκη στους Ταλιμπάν;

«Αναρωτιέμαι πότε θα έρθει κι η σειρά του Ισλαμαμπάντ και της Λαχόρης. Εντάξει, το Πακιστάν πάντα είχε μια τάση να αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στο Ισλάμ και τη δημοκρατία... Εκείνο που είναι τρομακτικό με την περίπτωση της Κοιλάδας του Σουάτ είναι ότι η κυβέρνηση ανοιχτά συνδιαλέγεται με μια ομάδα ανταρτών - ανταρτών που εξέθρεψαν οι κρατικές μυστικές υπηρεσίες, σε συνεργασία με τη CIA, όταν ήθελε να πολεμήσει τους Σοβιετικούς στο Αφγανιστάν. Και σήμερα επέστρεψαν για να απειλούν τον υπόλοιπο κόσμο. Και, ξέρετε, λέγαμε πριν ότι η κυβέρνηση παραδέχτηκε ότι το χτύπημα σχεδιάστηκε σε δικό τους έδαφος. Αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουν πει τίποτε για την ανάμιξη της ISI [σ.σ. η μυστική υπηρεσία του Πακιστάν], ενώ υπάρχουν σχετικές ενδείξεις».

Η Βομβάη έχει συνέλθει από το χτύπημα;

«Στη Βομβάη όλοι επέστρεψαν στις δουλειές τους από την επόμενη κιόλας μέρα. Το σοκ δεν είχε αποτέλεσμα να πέσουν οι διακόπτες, όπως συνέβη την 11η του Σεπτέμβρη στη Νέα Υόρκη. Βέβαια δημιουργήθηκε μια ταραχή, ένας φόβος ότι πολλοί επιχειρηματίες θα ακύρωναν δουλειές... Αυτά πολύ γρήγορα ξεχάστηκαν. Ξέρετε, αν κάποιος βλέπει ότι στη Νέα Υόρκη δεν υπάρχει περίπτωση να βγάλει κανείς χρήματα αυτό τον καιρό, προτιμάει να πάρει ένα μικρό ρίσκο και να πάει να βγάλει χρήματα στη Βομβάη. Δεν είναι ότι η οικονομική ύφεση δεν έχει επηρεάσει την Ινδία, αλλά δεν υπάρχει ο τεράστιος φόβος που έχει καταλάβει τη Νέα Υόρκη. Εξάλλου, η Ινδία έχει ακόμη ένα σχετικά καλό ρυθμό ανάπτυξης.

Αλλος είναι ο οικονομικός κίνδυνος που αντιμετωπίζει η Βομβάη: Επί 5.000 χρόνια ινδικής ιστορίας, οι φτωχοί άκουγαν ότι είναι φτωχοί γιατί αυτή είναι η μοίρα τους. Η κάστα κρατούσε τους φτωχούς στη θέση τους. Τώρα τους λένε ότι έχουν το συνταγματικό δικαίωμα όχι μόνο να βγουν από την κάστα τους, αλλά και να πάψουν να είναι φτωχοί. Αυτό είναι σχετικά καινούργιο. Τι συμβαίνει λοιπόν; Δεν υπάρχει χωριό που να μην έχει μια τηλεόραση ή ένα κομπιούτερ. Εκεί βλέπουν πώς ζουν οι άνθρωποι στις μεγάλες πόλεις, βλέπουν ωραία σπίτια, ακριβά αυτοκίνητα, εντυπωσιακά ρούχα και κοσμοπολίτικο λαϊφστάιλ. Και οι νέοι άνθρωποι στα χωριά θέλουν να ζήσουν κι αυτοί το όνειρο, αφού το δικαιούνται. Γι' αυτό συρρέουν μαζικά στα αστικά κέντρα - μόνο η Βομβάη υποδέχεται κάθε χρόνο ένα εκατομμύριο εσωτερικούς μετανάστες. Φτάνοντας είναι πρόθυμοι να εργαστούν σκληρά, αλλά πρέπει να έχουν τη διαβεβαίωση ότι οι κόποι τους θα ανταμειφθούν. Αν αυτό το συμβόλαιο δεν τηρηθεί, τότε θα υπάρξει έκρηξη. Αυτό, λοιπόν, που επείγει είναι να φροντίσει η πολιτική ηγεσία να διαχυθεί ταχύτερα προς τα κάτω ο πλούτος που η χώρα παράγει».

* Suketu Mehta, "Maximum City, Bombay Lost and Found", Vintage Books