Βρίσκεστε στο παλαιό site του www.enet.gr

Το www.enet.gr άλλαξε.

Το Web site της Ελευθεροτυπίας και της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας άλλαξε και βρίσκεται στη διεύθυνση www.enet.gr.

Στο παρόν site βρίσκεται μόνο το αρχείο των εκδόσεων από τις αρχές του 2001 ως και τις 30 Μαρτίου 2009.

Πέρα από τη μονοκρατορία των γονιδίων

Του ΣΠΥΡΟΥ ΜΑΝΟΥΣΕΛΗ

Αν είστε παχύσαρκοι, φταίει το γονίδιο της παχυσαρκίας, αν είστε βίαιοι, ευθύνεται το γονίδιο της βίας. Αν, πάλι, είστε αισιόδοξοι ή καταθλιπτικοί, αυτό εξαρτάται αποκλειστικά από την παρουσία ή την απουσία του αντίστοιχου γονιδίου της αισιοδοξίας ή της κατάθλιψης. Η υψηλή νοημοσύνη και η βλακεία, η σεξομανής συμπεριφορά και η ομοφυλοφιλία, το θάρρος ή η συστολή που επιδεικνύουμε στην κοινωνική μας συμπεριφορά, όλα θεωρούνται γενετικά προδιαγεγραμμένα, εφόσον καθορίζονται από το DNA μας. Αυτά υποστηρίζει το καθιερωμένο πρότυπο εξήγησης της μοριακής βιολογίας και αυτό ακριβώς το μοντέλο προβάλλουν καθημερινά τα ΜΜΕ.

Τα τελευταία χρόνια έχουν πολλαπλασιαστεί οι έρευνες που επιχειρούν να κατανοήσουν κατά πόσον η έκφραση ορισμένων γονιδίων μας καθορίζει την εκδήλωση ορισμένης ψυχολογικής συμπεριφοράς και συναισθημάτων μας.

Σχεδόν καθημερινά διαβάζουμε έκπληκτοι ότι οι μοριακοί βιολόγοι κατάφεραν να εντοπίσουν, εκτός από τα γονίδια που αναμφίβολα προκαλούν τις διάφορες σοβαρές γενετικές ασθένειες, και τα πιο αμφιλεγόμενα γονίδια της ομοφυλοφιλίας, της επιθετικότητας, της παχυσαρκίας ή της ανορεξίας.

Πρόκειται για την εξαιρετικά διαδεδομένη γονιδιοκεντρική προσέγγιση: κάθε ιδιαίτερο ανθρώπινο χαρακτηριστικό εξαρτάται, σε τελευταία ανάλυση, από την παρουσία και τη δράση ενός ή περισσότερων γονιδίων.

Κατ' αυτόν τον τρόπο οδηγούμαστε στο αναπόφευκτο αλλά, όπως θα δούμε, εντελώς αυθαίρετο και απλοϊκό συμπέρασμα ότι για κάθε κοινωνικά «αποκλίνουσα» ή «μη φυσιολογική» συμπεριφορά θα πρέπει τελικά να υπάρχει κάποια γενετική εξήγηση. Γεγονός που, ως εκ θαύματος, «επιβεβαιώνεται» κάθε φορά με την ανακάλυψη του συγκεκριμένου γονιδίου.

Εξετάζοντας αυτό το εξηγητικό σχήμα, ένας σχολαστικός επιστημολόγος θα διαπίστωνε αμέσως ότι πρόκειται για τυπική περίπτωση «λήψης του ζητουμένου», με άλλα λόγια ότι θεωρούμε εξ αρχής δεδομένο αυτό που επιθυμούμε ή οφείλουμε να αποδείξουμε. Δυστυχώς, όμως, οι περισσότεροι παραγωγοί και καταναλωτές των επιστημονικών ειδήσεων ενδιαφέρονται ελάχιστα ή και καθόλου για τις επιστημολογικές ή τις λογικές ατέλειες του «γονιδιοκεντρικού επιχειρήματος».

Οσον αφορά τώρα τη χρησιμότητα ή την εγκυρότητα των πρόσφατων ερευνών σχετικά με τις γονιδιακές βάσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς, οι επιστήμονες εξακολουθούν να διαφωνούν και να διαπληκτίζονται δημοσίως, πετυχαίνοντας έτσι να καταστήσουν ακόμα πιο δημοφιλές και κυρίως ακόμα πιο θεαματικό το όλο ζήτημα.

Διαφορετικοί, αν και ταυτόσημοι γενετικά

Η Καίτη και οι Αννα είναι δύο μονοωογενείς δίδυμες αδελφές 17 ετών. Εχουν ακριβώς τα ίδια καστανά και σγουρά μαλλιά, την ίδια λεπτή και αθλητική σιλουέτα, τον ίδιο τόνο φωνής, τα ίδια μάτια και τις ίδιες εκφράσεις προσώπου: μοιάζουν σαν δυο σταγόνες νερό. Οπως όλοι οι μονοωογενείς δίδυμοι, προέκυψαν από τη γονιμοποίηση ενός μοναδικού μητρικού ωαρίου από ένα πατρικό σπερματοζωάριο και από γενετική άποψη είναι ταυτόσημες.

Και ωστόσο η συμπεριφορά και η κοινωνική τους στάση είναι εντελώς διαφορετικές. Η Αννα είναι η τυπική αντισυμβατική και ζωηρή έφηβη: ακούει σκληρή ροκ μουσική, ντύνεται αποκλειστικά στα μαύρα, έχει piercing παντού και διάθεση μάλλον επιθετική. Η Καίτη, αντίθετα, είναι το παιδί που οι περισσότεροι γονείς θα ήθελαν να έχουν: άριστη μαθήτρια, πάντα ευγενική και καθώς πρέπει. Ενώ η αδελφή της ξενυχτά στα μπαράκια, εκείνη προτιμά να μελετά πιάνο ή να διαβάζει λογοτεχνικά βιβλία.

Πώς γίνεται δύο αδέλφια δίδυμα, καθόλα όμοια από βιολογική άποψη (ακόμη και σε γονιδιακό επίπεδο), να επιδεικνύουν τέτοιες διαφορές προσωπικότητας; Με ποιον τρόπο και κυρίως σε ποιον βαθμό τα γονίδια καθορίζουν την προσωπικότητα ενός ανθρώπου;

Και πώς εξηγείται ότι γενετικά όμοια άτομα αναπτύσσουν συχνά εντελώς διαφορετική συμπεριφορά ενώ μεγαλώνουν στο ίδιο ακριβώς περιβάλλον; Οι απαντήσεις σε αυτά τα ενοχλητικά ερωτήματα είναι αβέβαιες και ασαφείς.

Πάντως, στη συστηματική μελέτη τέτοιων περιπτώσεων μονοωογενών διδύμων θα βασιστεί η ανάπτυξη, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, αυτού του αμφιλεγόμενου επιστημονικού πεδίου: της «γενετικής τής συμπεριφοράς».

Από τα πρώτα του βήματα, ωστόσο, αυτό το ερευνητικό πεδίο διαπλέκεται στενά με ρατσιστικές απόψεις και επικίνδυνες κοινωνικές πρακτικές. Οπως, για παράδειγμα, η ευγονική: ένα επιστημονικοφανές ιδεολόγημα που με πρόσχημα τη βελτίωση του ανθρώπινου είδους θα διαπράξει τα πιο απάνθρωπα κοινωνικά εγκλήματα, με αποκορύφωμα τη μαζική γενοκτονία μειονοτήτων από τους ναζί.

Οι πρώτες σχετικά σοβαρές μεταπολεμικές έρευνες για την κατανόηση των πολύπλοκων αλληλεπιδράσεων μεταξύ γονιδίων και περιβάλλοντος θα πραγματοποιηθούν στις ΗΠΑ το 1979 από τον Thomas Bouchard. Καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα, ο Bouchard θα ξεκινήσει ένα ερευνητικό πρόγραμμα που συνεχίζεται μέχρι σήμερα, το περίφημο «Minnesota Twin Project», που βασίζεται στη συγκριτική μελέτη διδύμων που μεγαλώνουν σε διαφορετικά περιβάλλοντα.

Από αυτόν καθώς και από άλλα σχετικά προγράμματα σε όλο τον κόσμο προέκυψαν κάποιες στατιστικές ενδείξεις για την επιρροή -συνήθως μικρή- της κληρονομικότητας στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Ομως αυτές οι έρευνες δεν είναι σε θέση να μας εξηγήσουν ούτε με ποιον τρόπο κάποια γονίδια επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά ούτε βέβαια ποια είναι αυτά τα γονίδια. Χάρη στην εκπληκτική πρόοδο της γενετικής μηχανικής και κυρίως με την αυτοματοποίηση των μεθόδων χαρτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος, του συνόλου δηλαδή των γονιδίων που υπάρχουν στα κύτταρά μας, κατά τη δεκαετία του 1990 έγινε για πρώτη φορά εφικτή η άμεση χαρτογράφηση και ανάλυση της αλληλουχίας μιας σειράς γονιδίων που, κατά κάποιον ασαφή τρόπο, σχετίζονται με την εμφάνιση ορισμένων ψυχολογικών συμπεριφορών.

Αναζητώντας τα κατάλληλα γονίδια

Ενα από τα πρώτα γονίδια που γνώρισε μεγάλη δημοσιότητα το 1993 ήταν το «Xq28», που θεωρήθηκε υπεύθυνο για την εκδήλωση της ανδρικής ομοφυλοφιλίας. Πρόκειται για ένα σύνολο γονιδίων που βρίσκονται πάνω στο χρωμόσωμα Χ και επομένως κληροδοτείται στα παιδιά μόνο από τη μητέρα (βλ. πλαίσιο).

Μια άλλη προγενέστερη αλλά εξίσου διάσημη περίπτωση γονιδιακού καθορισμού της συμπεριφοράς είναι αυτή των «υπεραρσενικών». Πρόκειται για άνδρες που έχουν κληρονομήσει από τον πατέρα τους δύο χρωμοσώματα Υ και όχι ένα όπως είναι το φυσιολογικό.

Η ανακάλυψη έγινε μελετώντας άτομα έγκλειστα σε ψυχιατρικά ιδρύματα και φυλακές των ΗΠΑ. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος, κάποιοι ειδικοί και τα ΜΜΕ βιάστηκαν να βαφτίσουν αυτό το φαινόμενο «σύνδρομο των φυλακισμένων».

Υπέθεταν, μάλιστα, ότι αυτή η συγκεκριμένη χρωμοσωμική ανωμαλία, δηλαδή το επιπλέον χρωμόσωμα Υ, οδηγούσε νομοτελειακά στην εκδήλωση βίαιης και εγκληματικής συμπεριφοράς.

Μετέπειτα έρευνες απέδειξαν ότι δεν υπάρχει καμία απολύτως συσχέτιση ανάμεσα στην παρουσία του επιπλέον χρωμοσώματος με την εγκληματική προδιάθεση και την επιθετική συμπεριφορά!

Σήμερα πια γνωρίζουμε ότι οι άνδρες με δύο χρωμοσώματα Υ δεν είναι περισσότερο βίαιοι ή επιθετικοί από το μέσο όρο, απλώς είναι πολύ πιο σωματώδεις και παρουσιάζουν κάποια καθυστέρηση στην ανάπτυξη των νοητικών ή των γλωσσικών τους ικανοτήτων.

Συνεπώς, είναι όχι μόνο ανεπαρκής αλλά και ακατάλληλη η αντιμετώπιση αυτών των νοητικών δυσλειτουργιών από την κοινωνία που κατά κανόνα γεννά ανυπέρβλητες δυσκολίες στην ένταξη αυτών των ατόμων ωθώντας τα σε αντικοινωνικές συμπεριφορές.

Το συγκεκριμένο παράδειγμα, αλλά και πολλά άλλα σχετικά παραδείγματα μας αποκαλύπτουν πώς οι κοινωνικές ή ιδεολογικές προκαταλήψεις της εποχής μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τους ειδικούς επιστήμονες, οδηγώντας τους σε εντελώς εσφαλμένα «επιστημονικά» συμπεράσματα.

Θα πρέπει λοιπόν να είμαστε ιδιαίτερα καχύποπτοι τόσο απέναντι στις ειδήσεις που υποστηρίζουν ότι δόθηκαν οι οριστικές απαντήσεις σε δυσεπίλυτα ερωτήματα, όπως αυτό της σχέσης κληρονομικότητας-περιβάλλοντος, όσο και απέναντι στους ειδικούς που υπόσχονται ότι οι έρευνές τους θα οδηγήσουν στην οριστική λύση των δύσκολων κοινωνικών προβλημάτων (νοημοσύνη, κατάθλιψη, σεξουαλικότητα).

Δεν θα καταφέρουμε ποτέ να κατανοήσουμε, πόσω μάλλον να επιλύσουμε, το περίπλοκο πρόβλημα της αμφίδρομης και δυναμικής σχέσης των γονιδίων με τον οργανισμό και του οργανισμού με το περιβάλλον όσο θα επιμένουμε σε μια αποκλειστικά γονιδιοκεντρική προσέγγιση. *