Βρίσκεστε στο παλαιό site του www.enet.gr

Το www.enet.gr άλλαξε.

Το Web site της Ελευθεροτυπίας και της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας άλλαξε και βρίσκεται στη διεύθυνση www.enet.gr.

Στο παρόν site βρίσκεται μόνο το αρχείο των εκδόσεων από τις αρχές του 2001 ως και τις 30 Μαρτίου 2009.

Το Χόλιγουντ έκανε ξανά μόδα τις κλασικές σπουδές

Της ΙΩΑΝΝΑΣ ΚΛΕΦΤΟΓΙΑΝΝΗ

Για πρώτη φορά στην ιστορία του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ εγκαθιδρύεται έδρα Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης, που θα εξηγεί «τι έκαναν οι αρχαίοι Ελληνες για εμάς» επί 1.000 και πλέον χρόνια. Ετσι σημειώνει στο επίσημο site του το κορυφαίο βρετανικό πανεπιστήμιο. Η πρώτη έδρα Κλασικών Σπουδών που ιδρύεται στο Κέιμπριτζ, από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι «δώρο» του Ιδρύματος Λεβέντη και την επωμίστηκε πανευτυχής ο ελληνολάτρης Πολ Κέλτριτζ. Γνωστή αυθεντία για την Αθήνα και, κυρίως, τη Σπάρτη της Κλασικής Περιόδου και επίτιμος δημότης Σπάρτης, στην ομιλία των εγκαινίων της έδρας, στις 16 Φεβρουαρίου, εστίασε στους μοντέρνους «μύθους» που στοιχειώνουν την αρχαία Ελλάδα.

«Ως μέλος της Βρετανικής Επιτροπής για την Επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα δεν θεωρώ ότι μόνο το Βρετανικό Μουσείο πρέπει να επιστρέψει ό,τι κρατά. Το ίδιο πρέπει να πράξουν και τα υπόλοιπα ευρωπαϊκά μουσεία, όπως το Λούβρο -και όχι μόνο», υποστηρίζει ο Πολ Κέλτριτζ

«Παρ' ότι θα ήθελα», μάς αποκαλύπτει, «να αναφερθώ και στη συνεχιζόμενη διαμάχη για τα Ελγίνεια Μάρμαρα, ένα ζήτημα πολιτιστικής ιδιοκτησίας, αλλά και στο ανέβασμα αρχαίων ελληνικών τραγωδιών στο πρωτότυπο. Η τελευταία απόπειρα στο Κέιμπριτζ έγινε το 2007 με τη "Μήδεια" και σε μετάφραση. Ενώ ο Ρέιφ Φάινς ήταν ο τελευταίος Βρετανός Οιδίπους Τύραννος, στο Εθνικό μας Θέατρο».

«Τα κατορθώματά τους ενέπνευσαν από τον Ομηρο μέχρι το Χόλιγουντ. Ομως, πολλοί από εμάς γνωρίζουν λιγότερα από όσα πιστεύουν για τους αρχαίους Ελληνες», τόνισε στην ομιλία του σε ένα κατάμεστο αμφιθέατρο του Κέιμπριτζ ο καθηγητής. Ηδη κατείχε στο ιστορικό πανεπιστήμιο την έδρα της Αρχαίας Ιστορίας.

Πολυγραφότατος, έχει δημοσιεύσει μελέτες για το «Αριστοφανικό Θέατρο του Παραλόγου» (1989), τον «Αθηναϊκό Νόμο» (1991), τους «Ελληνες» (2002) και τον «Μέγα Αλέξανδρο», με εύγλωττο υπότιτλο «Το κυνήγι ενός νέου παρελθόντος» (2004). Την εμμονή του για τη Σπάρτη, που του κόστισε την ...κατηγορία της «λακωνοφιλίας», προδίδουν τα έργα του: «Ο Αγησίλαος και η Κρίση της Σπάρτης» (1987), «Σπαρτιάτικες αντανακλάσεις: Σπάρτη και Λακωνία» (2001), «Ελληνιστική και Ρωμαϊκή Σπάρτη» (2002), «Σπαρτιάτες: μια επική ιστορία» (2003), «Είλωτες και αφέντες σε Λακωνία και Μεσσηνία» (2004) και «Θερμοπύλες» (2006).

Δεν απορούμε, επομένως, που είναι ο «διεθνώς διακεκριμένος καθηγητής της Θεωρίας και Ιστορίας της Δημοκρατίας του New York University», έδρα που ίδρυσε το Ελληνικό Κοινοβούλιο, κι έχει διατέλεσει ιστορικός σύμβουλος σε σειρές του BBC (για τους αρχαίους Ελληνες), του Channel 4 (για τους αρχαίους Σπαρτιάτες) αλλά και στην αμφιλεγόμενη ταινία του Ζακ Σνάιντερ «300».

Το Πανεπιστήμιο Κέιμπριτζ, με μακραίωνη παράδοση στις Κλασικές Σπουδές, ιδρύθηκε το 1209. «Θα γιορτάσει φέτος τα 800ά γενέθλιά του», μάς πληροφορεί ο καθηγητής. Η γλώσσα που διδασκόταν σ' αυτό, μέχρι το Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, ήταν τα Λατινικά. «Το 1540 ο Ερρίκος ο VIII ίδρυσε την αυτοκρατορική έδρα (Regius) των Ελληνικών», προσθέτει ο Κέλτριτζ. Σήμερα, οι έδρες στον τομέα κλασικών σπουδών, εκτός από την Αυτοκρατορική (με διδάσκοντα τον Ρίτσαρντ Χάντερ) και τη νέα έδρα Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης του Ιδρύματος Λεβέντη, είναι των Λατινικών (διδάσκων: Στίβεν Οκλεϊ), της Φιλοσοφίας (διδάσκων: Ντέιβιντ Σέντλεϊ), της κλασικής Αρχαιολογίας (διδάσκων: Μάρτιν Μίλετ) και της Συγκριτικής Φιλοσοφίας (διδάσκων: Τζεφ Χόροκς).

Θεωρούσαμε τον καθηγητή Κέλτριτζ σύμβουλο στους «300» του Σνάιντερ. Ομως ανατρίχιασε με την «καρικατουρίστικη απόδοση των Περσών».

Πόσοι σπουδάζουν σ' αυτές;

«Τριακόσιοι, από τους οποίους οι 50 κάνουν μεταπτυχιακό».

Οι κλασικές σπουδές θα λέγατε πως είναι δημοφιλείς σήμερα ή παρατηρείται πτώση του ενδιαφέροντος;

«Τον 20ό αιώνα, ειδικά μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, οι κλασικές σπουδές στα Βρετανικά Λύκεια και Πανεπιστήμια δέχτηκαν ποικίλες επιθέσεις. Οι κατηγορίες εναντίον τους ήταν δύο: "ξεπερασμένες" και "άσχετες". Πρόσφατα ξανάγιναν πολύ δημοφιλείς, εν μέρει χάρη στις χολιγουντιανές ταινίες, τα καλά τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ και τα ιστορικά μυθιστορήματα. Ωστόσο, οι περισσότερες σπουδές υπό τον τίτλο "Κλασικός Πολιτισμός" δεν γίνονται στην αρχαία γλώσσα. Στο Κέιμπριτζ επιμένουμε ότι οι σπουδαστές πρέπει να μελετούν τα αρχαία κείμενα από το πρωτότυπο τουλάχιστον για δύο χρόνια».

Γιατί να θέλει σήμερα κάποιος να σπουδάσει αρχαία ελληνικά;

«Σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο με σοβαρή οικονομική κρίση, είναι περισσότερο από ποτέ άλλοτε ζωτικές οι σπουδές αυτού του τόσο "ανθρώπινου υποκειμένου", που ονομάζεται "κλασικά γράμματα". Χρειαζόμαστε την Ιστορία για να μαθαίνουμε από το παρελθόν, ώστε να αποφεύγουμε την επανάληψη των σφαλμάτων. Οι σπουδές Λογοτεχνίας και Φιλοσοφίας είναι ζωτικές για την ανάπτυξη της πολιτιστικής ευαισθησίας».

Βρήκε φριχτή την Ελένη-Ντιαν Κρούγκερ στην «Τροία» του Πέτερσον

Ποιο είναι το κενό που έρχεται να καλύψει η νέα έδρα του Ιδρύματος Λεβέντη; Σε τι στοχεύετε;

«Πέρα από τους υποτρόφους, στόχος της έδρας είναι να απευθυνθεί στο ευρύτερο, ει δυνατόν, κοινό. Να εξηγήσει σε όσο το δυνατόν περισσότερους τι οφείλουμε στους αρχαίους Ελληνες, που σχετίζονται περισσότερο από ποτέ άλλοτε με τη σύγχρονη εποχή στο πεδίο της Πολιτικής και της Αισθητικής. Πολιτικά οι Ελληνες εφηύραν τα συστήματα στα οποία αποτίουμε ακόμη καθημερινά φόρο τιμής, αποκαλώντας τα ψευδώς «"Δημοκρατίες" μας. Στο χώρο της αισθητικής, οι Ελληνες καθιέρωσαν τον "κανόνα", βάσει του οποίου κρίνονται ακόμη και σήμερα το θέατρο, η ποίηση κι η μουσική -όλες ελληνικές λέξεις. Η ελληνική γλώσσα, η γλώσσα του Ομήρου, του Αισχύλου, του Σοφοκλή,του Αριστοτέλη είναι η "Νέα Διαθήκη" μας. Ενα βασικό κενό που απεγνωσμένα ζητούμε να καλυφθεί στο Κέιμπριτζ είναι η έδρα Σύγχρονου Ελληνικού Πολιτισμού».

Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει μια, ει δυνατόν, ορθή γνώση για την αρχαία Ελλάδα;

«Πολύ γενικά γνωρίζει κάποια πράγματα».

Ποιες είναι οι βασικές «παρεξηγήσεις» του για τη ζωή, τον πολιτισμό και τις ιδέες της αρχαίας Ελλάδας;

«Οι βασικές παρανοήσεις, πέρα από το τι φορούσαν οι 300 του Λεωνίδα, είναι ότι όλοι οι αρχαίοι Ελληνες ήταν Δημοκρατικοί, με την έννοια που εννοούμε το "δημοκρατικός" σήμερα, και, συγχρόνως, φιλόσοφοι, όπως ο Σωκράτης, ο Πλάτων κι ο Αριστοτέλης».

Θεωρείστε ειδικός στην αρχαία Σπάρτη. Μέσα από τη μελέτη του αρχαίου κόσμου γιατί προκύψατε... λακωνόφιλος;

«Το εκλαμβάνω ως κομπλιμέντο. Στην πραγματικότητα, δεν είμαι μόνο ή εξ ολοκλήρου λακωνόφιλος».

και απεγνωσμένο τον Αλέξανδρο-Κόλιν Φάρελ στην ταινία του Στόουν

Τι είστε;

«Στην τελετή αναγόρευσής μου σε επίτιμο δημότη Σπάρτης ξεκίνησα την ομιλία μου εστιάζοντας στη "σκοτεινή" πλευρά των αρχαίων Σπαρτιατών. Στον τρόπο που συμπεριφέρονταν στους Είλωτες και στον τρόπο που, πολλούς αιώνες αργότερα, οι ναζί τούς έφερναν ως παράδειγμα για να δικαιολογήσουν την πολιτική της γενοκτονίας. Από την άλλη, στο βιβλίο μου για τις Θερμοπύλες υπεραμυνόμουν της θέσης ότι μόνο άνθρωποι που είχαν, όπως οι Σπαρτιάτες, γαλουχηθεί με πειθαρχία και πατριωτισμό στον ακραίο βαθμό θα μπορούσαν να αντισταθούν στην περσική εισβολή, οδηγώντας στη νίκη».

Υποστηρίζετε ότι οι Θερμοπύλες ήταν η μάχη που άλλαξε τον κόσμο. Δεν είναι υπερβολικό;

«Χωρίς τη σπαρτιάτικη αντίσταση και τη νίκη των Θερμοπυλών, χωρίς τη νίκη, δηλαδή, των Ελλήνων, δεν θα υπήρχε αυτό που λέμε θαύμα της ελληνικής τέχνης τον 5ο αιώνα. Αμεσα οι Σπαρτιάτες έπαιξαν ελάχιστο ρόλο σ' αυτή την πολιτιστική άνθηση, έμμεσα, όμως, ήταν ο καταλύτης για τις προϋποθέσεις της. Αυτό που ονομάζουμε "Η Δόξα που ήταν η Ελλάδα", ακολουθώντας τον Πόε, κατά ένα μεγάλο μέρος είτε δεν θα είχε συμβεί καθόλου είτε θα είχε ξεχαστεί από τις επόμενες γενιές. Μ' αυτή τη λογική, οι Θερμοπύλες πράγματι ήταν η μάχη που άλλαξε την παγκόσμια Ιστορία».

Ο πόλεμος Ανατολής-Δύσης, τηρουμένων των αναλογιών, ακόμη επιβιώνει;

«Πρέπει να είμαστε εξαιρετικά προσεκτικοί όταν μιλάμε για "σύγκρουση των πολιτισμών". Ωστόσο, υπάρχει ένα χρήσιμο νόημα πίσω από τη φράση "δυτικός πολιτισμός", που μάς οδηγεί πίσω στην αρχαία Ελλάδα: η πρωταρχική ποιότητα του πολιτισμού μας είναι η αμφισβήτηση των θεμελιωδών αξιών της».

Με την έννοια της σωκρατικής απορίας;

«Με την έννοια του "ανεξέταστου βίου", που θέτει ο Σωκράτης του Πλάτωνα στην "Απολογία". Δεν αξίζει τον κόπο ένα ανθρώπινο ον να ζει βίο "ανεξέταστο". Είναι αβίωτος. Κάθε κοινωνία με ιδεολογία υπαγορευμένη επισήμως από μια ιεραρχική και δογματική θρησκεία απομακρύνεται απ' το σωκρατικό ιδεώδες. Οι δογματικές θρησκείες δεν είναι σήμερα λιγότερες στη Δύση απ' ό,τι στην Ανατολή».

Θα επιμείνω στις αναλογίες. Δεν υπάρχουν χώρες που παίζουν το ρόλο που διαδραμάτισε στην ακμή της η αρχαία Αθήνα κ.ο.κ.;

«Δεν θεωρώ ότι είναι χρήσιμο να αναφερόμαστε στις Ηνωμένες Πολιτείες ως "Ρώμη των ημερών μας". Γιατί ο σύγχρονος κόσμος (που είναι ενιαίος σήμερα) είναι πολύ διαφορετικός».

Αναφέρομαι κυρίως στις αντιστοιχίες που μπορεί κανείς να βρει μέσα από τον Θουκυδίδη.

«Συμφωνώ με τον Θουκυδίδη στο ότι υπάρχουν μόνιμοι "παράγοντες", όπως ο φόβος για την ασφάλεια, η αγάπη για γόητρο και προβολή, η επιθυμία για οικονομική κυριαρχία· παράγοντες που ακόμη επηρεάζουν αποφασιστικά τις σχέσεις των κρατών, όπως συνέβαινε στον ύστερο 5ο π.Χ αιώνα. Υπ' αυτή την έννοια, το έργο του Θουκυδίδη είναι όπως το περιέγραφε κι ο ίδιος "κτήμα ες αιεί"». *

Ευτυχώς που δεν έγινα επίτιμος δημότης της αρχαίας Σπάρτης

Της ΙΩΑΝΝΑΣ ΚΛΕΦΤΟΓΙΑΝΝΗ

Υπήρξατε σύμβουλος στους «300». Είναι απορίας άξιο πώς αποδεχτήκατε τα κραυγαλέα ιστορικά λάθη της ταινίας, με τον εξωφρενικά θηλυπρεπή Ξέρξη.

«Οι δημιουργοί της επέλεξαν να μην προσλάβουν ακαδημαϊκό ιστορικό σύμβουλο, σε αντίθεση με τον Ολιβερ Στόουν στον "Αλέξανδρο"».

Εσείς τι ακριβώς κάνατε;

«Ο πενιχρός ρόλος μου περιορίστηκε σε συμβουλές κατά τη διάρκεια ενός και μόνο τηλεφωνήματος με τον σκηνοθέτη. Αφορούσε αποκλειστικά το πώς πρέπει να προφέρονται τα αρχαία ελληνικά ονόματα. Η συμβουλή μου ήταν "πρέπει να ακούγονται όπως στα νέα ελληνικά". Προτίμησαν τον αμερικανικό τρόπο. Ετσι το Λεωνίδας προφερόταν "Λεονάιντας". Βλέπετε, λοιπόν, πόσο ισχυρή υπήρξε η επιρροή μου, για την οποία δεν πήρα ούτε ένα cent!»

Σε ποια σημεία διαφωνείτε με την ταινία;

«Θαύμασα το τεχνικό κομμάτι της και νομίζω ότι απέδιδε το πνεύμα των Σπαρτιατών πολεμιστών. Αποστρέφομαι, όμως, μετά βδελυγμίας το εθνοκεντρικό και καρικατουρίστικο πορτρέτο που "φιλοτεχνούσαν" στους Πέρσες!»

Πώς βρίσκετε τις χολιγουντιανές ταινίες με θέμα την αρχαία Ελλάδα;

«Δυστυχώς, η "Τροία" του Πέτερσεν το 2004, με τον Μπραντ Πιτ και τον Ερίκ Μπάνα, διαστρέβλωνε τους ελληνικούς μύθους. Η Ντιαν Κρούγκερ, που υποδυόταν την Ελένη, ήταν φρικτή! Το φιλμ λειτούργησε όμως στο αφηγηματικό του κομμάτι».

Και ο «Αλέξανδρος» του Στόουν;

«Ηταν το αντίθετο της "Τροίας": το αφηγηματικό σκέλος το χειρίστηκαν πολύ φτωχά. Ο Κόλιν Φάρελ ήταν απεγνωσμένος ως Αλέξανδρος! Παρ' όλα αυτά, ο Στόουν έκανε μια σοβαρή απόπειρα να αποδώσει τις δυο όψεις: τον Αλέξανδρο - κατακτητή του κόσμου και τον Αλέξανδρο - άνθρωπο».

Πώς αισθανθήκατε όταν το 2004 σάς αναγόρευσαν επίτιμο δημότη Σπάρτης; Ηταν μια ηθική ανταμοιβή;

«Ευχαριστημένος! Τιμημένος! Συγχρόνως, ανακουφισμένος που έγινα δημότης της σύγχρονης Σπάρτης και όχι της αρχαίας. Γιατί σκέφτομαι τη σκληρότητα και έλλειψη επιείκειας στην ανατροφή των Σπαρτιατών και την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία ώς τα 60!»

Πόσο συχνά επισκέπτεστε την Ελλάδα;

«Οσο μπορώ. Οχι όσο συχνά θα ήθελα. Η τελευταία επίσκεψή μου ήταν τον περασμένο Δεκέμβριο».

Κατά τη διάρκεια των επεισοδίων;

«Πριν από τα επεισόδια και τους βανδαλισμούς -δεν είχα καμία σύνδεση μαζί τους, σας το ορκίζομαι! Ηρθα για μια συνέντευξη στο History Channel για τη Μάχη των Πλαταιών. Θα σας επισκεφτώ πάλι τον Απρίλιο, για μια διεθνή συνάντηση στη Σπάρτη. Τον Ιούνιο ελπίζω να παραστώ στα επίσημα εγκαίνια του Νέου Μουσείου Ακροπόλεως».

Δεν σας απογοητεύει η σύγχρονη όψη της Ελλάδας, της Σπάρτης, της Αθήνας;

«Αντιθέτως. Μου αρέσει πολύ η μοντέρνα Σπάρτη, στην οποία πέρασα περισσότερο από έναν χρόνο στις αρχές της δεκαετίας του '70, δουλεύοντας στο Αρχαιολογικό Μουσείο της για το διδακτορικό μου. Λατρεύω τη θέα του Ταϋγέτου, ιδίως το απόγευμα, τη βραδινή βόλτα στην πόλη και τα γλυκά στα ζαχαροπλαστεία».

Η εικόνα που έχετε για τη σύγχρονη Ελλάδα και τους ανθρώπους της ποια είναι;

«Συμπονώ την παρούσα ελληνική κυβέρνηση. Πάντα σε μια διεθνή οικονομική κρίση βάλλεται σκληρότερα μια μικρή χώρα. Μπορώ να κατανοήσω όμως και τους "διαμαρτυρομένους" σας. Η έξαλλη συμπεριφορά τους τον Δεκέμβριο παραπέμπει στην παραδοσιακή ελληνική "στάσι" και "πολιτική ταραχή", όπως περιγράφονται απ' τον Θουκυδίδη στο τρίτο βιβλίο του».