Βρίσκεστε στο παλαιό site του www.enet.gr

Το www.enet.gr άλλαξε.

Το Web site της Ελευθεροτυπίας και της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας άλλαξε και βρίσκεται στη διεύθυνση www.enet.gr.

Στο παρόν site βρίσκεται μόνο το αρχείο των εκδόσεων από τις αρχές του 2001 ως και τις 30 Μαρτίου 2009.

Ο Αύγουστος του Καρλ Οτφριντ Μίλερ

Μια ζωή αφιερωμένη στην Ελλάδα

Του ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΚΕΣΙΣΟΓΛΟΥ

Στους εκλεκτούς ο Απόλλων των Δελφών δίνει την αθανασία, όπως εκείνο τον Αύγουστο του 1840 στον Κ.Ο. Μίλερ (Karl Otfried Muller). Μας το θυμίζει η ανθεμωτή επιτύμβια στήλη του στον λόφο Ιππιο Κολωνό της Αθήνας. Ο Μίλερ ανήκει στους κορυφαίους Γερμανούς του 19ου αι. οι οποίοι γύρεψαν να ερμηνεύσουν την ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα καθολικά, να φωτίσουν το κοινό πολιτιστικό παρελθόν της Ευρώπης. Με σύγχρονη ορολογία ο Μίλερ είναι κλασικός φιλόλογος, ιστορικός, θρησκειολόγος, αρχαιολόγος και ιστορικός της τέχνης ταυτόχρονα, ένα πνεύμα καθολικό που κυριαρχεί στη λεπτομέρεια για να προσφέρει τη σύνθεση. Στους Δελφούς, όπου βρισκόταν (15.7-24.7.1840) «κοπιάζων υπέρ το μέτρον», δέχεται τα βέλη του εκτυφλωτικού θεού του ήλιου, ενόσω αντιγράφει επιγραφές και προσβάλλεται από υψηλό πυρετό. Το τέλος έρχεται την 1η Αυγούστου της ίδιας χρονιάς στην Αθήνα, όπου τον έχουν διακομίσει. Αύγουστος είναι και ο μήνας της γέννησής του στην (πολωνική τώρα) Σιλεσία (28.8.1797).

Η προσπάθειά του να διαβάσει έναν ενεπίγραφο λίθο στους Δελφούς στάθηκε μοιραία για τον Καρλ Μίλερ

Από τα χρόνια των σπουδών του ακόμη ο Μίλερ πραγμάτωσε ένα ιδανικό, την ευτυχία να σε τυραννά και να σε ανταμείβει η Ελλάδα. Σε ολόκληρη την τόσο σύντομη ζωή του ζητούσε αδιάκοπα να γνωρίσει την Ελλάδα, την ιδιαιτερότητα των κατοίκων της σε όλες τις εκφάνσεις του χώρου και του βίου τους. Το αρχικό κίνητρο όφειλε στον δάσκαλό του, τον διάσημο κλασικό φιλόλογο και μεθοδολόγο Α. Μπεκχ («Βοίκχιο» Boeckh, 1867), ο οποίος επηρεασμένος από την ελληνολατρία του Βίνκελμαν (Winckelmann), πίστευε ότι οι βασικές αρχές του ανθρωπίνου πνεύματος ανάγονται στον (αρχαιο)ελληνικό τρόπο σκέψης. Ο Μίλερ δέχθηκε και τη διδασκαλία του Μπεκχ για την ανάγκη δημιουργίας μιας νέας αρχαιογνωστικής επιστήμης με δικές της μεθοδολογικές αρχές και σκοπό τη συνολική θεώρηση της αρχαιότητας (Altertumswissenschaft). Με αυτή την προοπτική έγραψε λατινικά τη διδακτορική του διατριβή για την ιστορία της Αίγινας και των Δωριέων κατοίκων της από αρχαιοτάτων χρόνων ώς την εποχή των Φράγκων (1817). Το έργο ως πρώτο δείγμα της νέας μεθοδολογικής θεώρησης της αρχαιότητας παραμένει με την πληρότητά του πολύτιμος οδηγός σε όσους ασχολούνται με την τοπική ιστορία.

Είκοσι δύο ετών ο Μίλερ ορίστηκε έκτακτος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Γκέτιγκεν (1819). Ως πανεπιστημιακός δάσκαλος ανάμεσα σε άλλα ερμήνευε τα έργα της αρχαίας τέχνης μέσα από τα κείμενα. Τότε ίσως αντιλήφθηκε για πρώτη φορά και την ανάγκη της αυτοψίας. Επισκέφθηκε διάφορα ευρωπαϊκά μουσεία για επιτόπια εξέταση αρχαιοτήτων και μελέτησε στο Λονδίνο τα (αρπαγμένα) γλυπτά του Παρθενώνα. Η φήμη και η αναγνώρισή του εδραιώθηκαν. «Ο Μίλερ και η ευτυχία του», έλεγαν πολλοί, σχεδόν παροιμιακά. Στο μεταξύ σχεδίασε μια νέα σειρά δημοσιευμάτων του με τον γενικότερο τίτλο «Ελληνικά φύλα και πόλεις. Η ιστορία τους». Η σειρά θα περιελάμβανε την ξεχωριστή ιστορία κάθε ελληνικού φύλου στο οικιστικό και πολιτιστικό περιβάλλον του, ως προκαταρκτική βαθμίδα για τη μελλοντική συνολική ιστορία της αρχαίας Ελλάδας. Ο πρώτος τόμος είχε θέμα μια βοιωτική πόλη, τον Ορχομενό, και τους σχεδόν μυθικούς οικιστές του, τους Μινύες (1820). Ο Μίλερ θεωρούσε την Βοιωτία την παλαιότερα έδρα μαντείας στον ελληνικό χώρο και πατρίδα της ελληνικής θεογονίας. Επιδίωξε λοιπόν να διαπιστώσει την πολιτισμική ιδιαιτερότητα των Μινυών, για τους οποίους πίστευε ότι ήταν συγγενείς με τους Δωριείς. Μόνον ύστερα από αυτή τη διαπίστωση, η οποία έπρεπε να εξακριβωθεί για κάθε ελληνικό φύλο, θα γινόταν δυνατό να κατανοηθεί η συνολική πολιτισμική ιδιαιτερότητα των Ελλήνων και τελικά να συγκριθεί ο ελληνικός πολιτισμός με άλλους σε παγκόσμια κλίμακα.

Οι ίδιες αρχές κυριαρχούν στους δεύτερο και τρίτο τόμους της σειράς, οι οποίοι φέρουν τον τίτλο «Οι Δωριείς» (1824). Ο Μίλερ εδώ παρουσιάζει τους Δωριείς ως ενσαρκωτές μιας αρχέγονης αρετής, με αδιάφθορο χαρακτήρα και αυστηρά ήθη, το δωρικό κράτος (κυρίως τη Σπάρτη) ως έργο τέχνης και ψυχή της ελληνικής ιστορίας. Το έργο άσκησε τεράστια επίδραση και εκτός της Γερμανίας, ενδεικτικά στον νεαρό Φρειδερίκο Νίτσε και, μεταφρασμένο αγγλικά (1830), στον Οσκαρ Ουάιλντ - ας θυμηθούμε την ονομασία Dorian στο έργο του «Το πορτρέτο του Dorian Gray». Αντεξε την παραμόρφωσή του από τους εθνικοσοσιαλιστές ώς τους δικούς μας μεταξικούς και παραμένει ένα βασικό εγχειρίδιο για τη Σπάρτη. Παράλληλα ο Μίλερ έλαμπε και πρωτοπορούσε στα πιο διαφορετικά πεδία της νέας επιστήμης της αρχαιότητας (Altertumswisenschaft). Σε 541 ανέρχονται οι μικρότερες εργασίες του και στη θεματική τους η Ελλάδα κυριαρχεί.

Αλλά και η σκέψη πρώτα να τη δει με τα μάτια του και κατόπιν να γράψει τη συνολική ιστορία της δεν τον άφηνε. Σε ταραγμένους καιρούς, ζητεί ένα χρόνο άδεια από το πανεπιστήμιο (2.2.1839) και τελικά αντικρίζει γεμάτος συγκίνηση για πρώτη φορά την ελληνική γη επάνω στο πλοίο που τον φέρνει από την Ιταλία (30.3.1840). Είναι οι ακτές της Μεθώνης. Από τις επιστολές του προς τη σύζυγο και τους δικούς του αναβλύζει μια διαρκής κατάφαση για τη νέα Ελλάδα και τους Ελληνες που μόλις μετρούσαν μία δεκαετία ελεύθερου βίου. Την 5η Απριλίου 1840 αναφωνεί: «Επιτέλους η Αθήνα!». Τα πράγματα που αντικρίζει για πρώτη φορά τού φαίνονται οικεία, διαυγή όσο ο αέρας της Αττικής. Γνωριμίες στην οθωνική αυλή και άλλα κοινωνικά δεν τον εγγίζουν. Ο ίδιος θέλγεται από τη δεσμευτική ομορφιά του ελληνικού τοπίου και την απίστευτη άνεση μελέτης που βρίσκει. Καταγράφει εκδηλώσεις της νέας Ελλάδας, όπως τον Επιτάφιο της Μ. Παρασκευής και το σουβλιστό αρνί του Πάσχα, πίνει με απόλαυση ρετσίνα. Για μία ακόμη φορά ελκύει την προσοχή του ο Παρθενώνας. Αργότερα περιηγείται με τη συνοδεία του επί 40 ημέρες την Πελοπόννησο. Αισθάνεται απόλυτα ικανοποιημένος ότι μπορεί να γράψει τώρα πια διαφορετικά τη συνολική ιστορία της Ελλάδας.

Από τη 15η Ιουλίου εργάζεται ακατάπαυστα στους Δελφούς. Ενας ενεπίγραφος λίθος του πολυγωνικού τείχους των Δελφών ανάποδα τοποθετημένος στάθηκε ο «μοιραίος λίθος» της αρχαιολογίας. Ο Μίλερ προσπαθεί να τον διαβάσει, να τον σχεδιάσει και αψηφά τον κατά πρόσωπο δυνατό ήλιο. Ενώ τον φέρνουν ανήμπορο στην Αθήνα, «η νόσος του είχεν ήδη προβή εις το τελευταίον της στάδιον». Σε ανύποπτο χρόνο ο ίδιος είχε πει: «Μερικοί μήνες στην Ελλάδα θα έχουν ανυπολόγιστη σημασία για τη ζωή μου». Η Ελλάδα εκπλήρωσε και αυτή την προσδοκία του. Η Αθήνα τον κράτησε. Στη νεαρή πρωτεύουσα η κηδεία του (2.8.1840) ήταν γεγονός με πανευρωπαϊκή σημασία.

Το 1873 επισκέφθηκε τον Ιππιο Κολωνό ο σπουδαίος έπειτα κλασικός φιλόλογος Βιλαμόβιτς. Η ίδια τοποθεσία της Αττικής είχε κρατήσει και τη μοίρα δύο ευτυχισμένων, του Οιδίποδα και του Μίλερ, σκέφτηκε. Δύο χρόνια μετά ο J.P. Mahaffy, ο ελληνιστής δάσκαλος του Ο. Ουάιλντ, διαπίστωνε ότι ο τάφος παραμελημένος κινδύνευε. Μας αποκάλεσε βάρβαρους. Περίμενε να δει μια ωραιοποιημένη άποψη του λόφου; Τα μνημεία της Ελλάδας ανήκουν στο τοπίο της και μέσω του τοπίου της, στον καθένα που θέλει να τα πλησιάσει. Αυτό το νόημα αποπνέουν η ζωή του Μίλερ, οι πράξεις, τα γραπτά του. Και το τοπίο είναι πολύ συχνά σκληρό, γιατί δένεται με την ιστορία του τόπου. Στον αγώνα της σημερινής Ελλάδας για την επιστροφή των γλυπτών του Παρθενώνα ο Μίλερ, δίχως άλλο, θα πρωτοστατούσε. *