Ελευθεροτυπία - Ο σύγχρονος πολιτισμός έχασε το τρένο του Γ' ΚΠΣ

Δύο από τα πολλά έργα που αναστηλώθηκαν από το Γ' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης. Αριστερά: γενική άποψη της ανατολικής πτέρυγας της Αγοράς της Θεσσαλονίκης. Δεξιά: έργα στερέωσης σε σπίτι του αρχαίου Ορράου της Πρέβεζας

Αποχαιρέτα το Γ' ΚΠΣ που φεύγει. Σε λίγες μέρες το πλούσιο πακέτο που άνοιξε το 2000 και άλλαξε την πολιτιστική εικόνα της χώρας κλείνει οριστικά και αμετάκλητα. Ο,τι πρόλαβε να πάρει ο πολιτισμός, πήρε. Το Δ' ΚΠΣ (ΕΣΠΑ) που έρχεται δεν έχει τα ίδια χαρακτηριστικά. Δεν μπορεί να το αντικαταστήσει, παρά τις περί του αντιθέτου εξαγγελίες του υπουργού Πολιτισμού. Κι αυτό γιατί η διαχείριση των όποιων κονδυλίων για τον πολιτισμό είναι πλέον στα χέρια των περιφερειαρχών, που ως γνωστόν είναι διορισμένοι από την κυβέρνηση (όχι αιρετοί), και των περιφερειακών συμβουλίων που υπόκεινται σε τοπικές και κομματικές πιέσεις για την ένταξη ενός έργου και δεν εξασφαλίζει την ιεράρχηση σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες.

Ας δούμε όμως τι κέρδισε ο πολιτισμός από το ευρωπαϊκό αυτό πακέτο, με ποιες δυσκολίες έγινε ό,τι έγινε και ποια τα συμπεράσματα των ανθρώπων που χειρίστηκαν κεντρικά τα 640 έργα, συνολικού προϋπολογισμού 1,2 δισ. ευρώ.

Το θετικό είναι ότι παρά τα προβλήματα απορροφήθηκαν 100% τα κοινοτικά κονδύλια. Ο τομέας της πολιτιστικής κληρονομιάς απέδειξε ότι είχε την ικανότητα (δηλαδή ωριμότητα μελετών, διεπιστημονική αντιμετώπιση προβλημάτων) να απορροφήσει τα χρήματα. Σε αντίθεση με τον τομέα του σύγχρονου πολιτισμού, που δεν κατάφερε να επωφεληθεί και να δημιουργήσει θεσμούς στην περιφέρεια, που λείπουν.

Γιατί δεν έγινε το Λυρικό της Κέρκυρας

Πηγές από το ΥΠΠΟ εκτιμούν ότι την ευθύνη της υστέρησης αυτής φέρουν κάποιοι δήμοι και νομαρχίες, που δεν μπόρεσαν «να ξεπεράσουν τον επαρχιωτισμό τους, τις προσωπικές ή κομματικές τους αντιπαραθέσεις και να επωφεληθούν της ευκαιρίας». Ως κλασική περίπτωση αδυναμίας συνεννόησης, μας ανέφεραν την περίπτωση του Λυρικού Θεάτρου της Κέρκυρας, ενός μεγάλου έργου που, αν και ξεκίνησε, δεν κατάφερε να προχωρήσει και τελικά απεντάχθηκε από το Γ' ΚΠΣ.

Με πολύ σπρώξιμο και βοήθεια από τις προηγούμενες Διαχειριστικές Αρχές των κοινοτικών κονδυλίων του ΥΠΠΟ προχώρησαν: ο Πολυχώρος που γίνεται στην Κομοτηνή, το μεγάλο Πολιτιστικό Κέντρο Ηρακλείου Κρήτης και το Πολιτιστικό Κέντρο της Λάρισας.

«Η χώρα μας παρουσιάζει μεγάλη υστέρηση σε επίπεδο καλλιέργειας, πολιτικής σκέψης και οράματος, σε σχέση π.χ. με το Βέλγιο, όπου κάθε πόλη 30.000 κατοίκων έχει το μουσείο της, την όπερά της, το πολιτιστικό κέντρο της, την πινακοθήκης της», μας είπε στέλεχος του ΥΠΠΟ που χειρίστηκε στο παρελθόν τα προγράμματα αυτά. «Δυστυχώς το μορφωτικό επίπεδο των δήμων μας δεν είναι στις ευρωπαϊκές προδιαγραφές».

Η εικόνα από τα έργα πολιτιστικής κληρονομιάς είναι διαφορετική. Ο καθηγητής Βασίλης Λαμπρινουδάκης, που χειρίστηκε ένα σημαντικό κομμάτι αυτών των χρηματοδοτήσεων, ως ο μακροβιότερος πρόεδρος του Ταμείου Διαχείρισης για την Εκτέλεση των μεγάλων Αρχαιολογικών Εργων, με υπερηφάνεια έχει να πει ότι το ΤΔΠΕΑΕ εκτέλεσε 48 έργα (προϋπολογισμού 130 εκατ. ευρώ). Κι όταν εκείνος το 2007 παρέδωσε τα κλειδιά του Ταμείου, είχαν ήδη απορροφηθεί τα 100 εκατ. ευρώ.

Το έργο που παρήχθη ήταν: αναστηλώσεις, διαμορφώσεις, αναδείξεις επιλεγμένων σημαντικών μνημείων και μνημειακών συνόλων. «Γιατί κύριος στόχος ήταν να μπουν τα μνημεία στη ζωή μας», λέει ο κ. Λαμπρινουδάκης. «Να γίνουν προσιτά και κατανοητά στον καθένα, ανεξάρτητα από το μορφωτικό του επίπεδο. Το όραμα αυτό δεν στόχευε απλά στην ψυχαγωγική ή παιδευτική "κατανάλωση" των μνημείων. Στόχευε στην ίδια τη διαρκή προστασία τους. Γιατί, ένα φροντισμένο μνημείο γίνεται σεβαστό από την κοινωνία, η οποία κινητοποιείται έτσι να συμβάλει ενεργά στην προστασία του. Ο στόχος είναι λοιπόν αυτό που αποκαλούμε "ολοκληρωμένη προστασία" των μνημείων, η προστασία τους από το σύνολο της κοινωνίας».

«Τα δεύτερο και τρίτο Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης αποδείχθηκαν ανεκτίμητα εργαλεία για τα μνημεία μας. Το Δ' ΚΠΣ πρέπει να αντιμετωπίσει με γενναιότητα τις ανάγκες μας», υποστηρίζει ο καθηγητής Βασίλης Λαμπρινουδάκης

Ποια είναι η συνολική εικόνα που έχετε εσείς;

«Αναδείχθηκαν μνημεία σε όλη την επικράτεια, από τους τύμβους Θρακών ευγενών στη Μικρή Δοξιπάρα του Εβρου και το ιερό του Διός στη Δωδώνη μέχρι το ιερό της Λινδίας Αθηνάς στη Ρόδο και το μινωικό ανάκτορο της Κνωσού στην Κρήτη. Ερευνήθηκαν μνημειακά σύνολα, προϊστορικά, όπως το Παλαμάρι της Σκύρου και τα σπήλαια του Διρού, κλασικά, όπως το Θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα, τα μνημεία της Επιδαύρου, οι επιβλητικές -και παραμελημένες ώς τώρα- τειχισμένες αιτωλικές και ακαρνανικές πόλεις και η Δήλος, βυζαντινά και μεσαιωνικά, όπως ο Μυστράς, τα κάστρα της Πυλίας, των Χανίων και η νεσαιωνική πόλη της Ρόδου, αλλά και νεότερα, όπως το κτίριο του Νομισματικού Μουσείου στην Αθήνα».

Υπήρξαν παράπλευρα οφέλη ή αθέατες ζημιές από το χρήμα που έρρευσε αφειδώς από το Γ' ΚΠΣ;

«Θεωρώ σημαντική την εμπειρία που αποκτήθηκε ήδη από το Β' ΚΠΣ στη διαχείριση των μνημείων. Η εμπειρία αυτή εξελίχθηκε με το Γ' ΚΠΣ σε ανεκτίμητο εργαλείο. Αρχισε να εφαρμόζεται διεπιστημονική προσέγγιση. Εμπεδώθηκε η πρακτική της χρήσης όλων των δυνατοτήτων που παρέχουν σήμερα οι θεωρητικές και οι πρακτικές επιστήμες, καθώς και των καλύτερων ειδικών της χώρας, από τις υπηρεσίες του υπουργείου, τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα».

Πόσοι νέοι άνθρωποι βρήκαν δουλειά στα εργοτάξια που στήθηκαν σε όλη τη χώρα;

«Η απασχόληση εργατοτεχνικού και επιστημονικού προσωπικού στα έργα αυτά επί έτη παρήγαγε ένα πολύτιμο ανθρώπινο δυναμικό για τη φροντίδα των μνημείων. Πάνω από 700 υπάλληλοι που εργάστηκαν στα έργα του Ταμείου στελέχωσαν, με τη μετατροπή των συμβάσεών τους σε αορίστου χρόνου, Εφορείες Αρχαιοτήτων».

Προβλήματα κατά την εκτέλεση των έργων δεν υπήρξαν;

«Ασφαλώς υπήρξαν. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο αρχικός προγραμματισμός αποδείχθηκε υπέρ το δέον φιλόδοξος και χρειάστηκε στην πράξη να προσαρμοστεί στις πραγματικές ανάγκες των μνημείων. Μην ξεχνάτε πως τα γερασμένα μνημεία κρύβουν παραμέτρους που αποκαλύπτονται μόνο κατά την εφαρμογή της μελέτης».

Αν ξαναρχίζατε τα έργα από την αρχή, τι θα αποφεύγατε που σας δυσκόλεψε;

«Ανασχετικός παράγων αποδείχθηκε η μακρά γραφειοκρατική διαδικασία που απαιτούν οι απαραίτητες για την ανάδειξη απαλλοτριώσεις. Οπως επίσης η δυσκολία εξεύρεσης των απαραίτητων υλικών για τις αναστηλώσεις, τα διάφορα είδη λίθου».

Τι θα λέγατε για τις καθυστερήσεις που σημειώθηκαν;

«Καθυστερήσεις δημιούργησαν κατά διαστήματα οι εργασιακές σχέσεις, που κατά περιόδους διαταράχθηκαν από καθυστερήσεις στη ροή της χρηματοδότησης και την περίοδο της μετατροπής των συμβάσεων ορισμένου σε αορίστου χρόνου. Η συντήρηση και αποκατάσταση των μνημείων όπως της Ακρόπολης δεν τελειώνει ποτέ. Τεχνικά τα έργα αποκατάστασης του Γ' ΚΠΣ περατώνονται με ιδιαίτερα ικανοποιητική επιτυχία. Αλλά μνημεία συντηρημένα που δεν συντηρούνται διαρκώς, που η συντηρημένη μορφή τους δεν φροντίζεται και δεν διατηρείται, πολύ γρήγορα θα υποβαθμιστούν στην προηγούμενη ερειπιώδη κατάστασή τους και η σημαντική πράγματι επένδυση από το Γ' ΚΠΣ θα ακυρωθεί».

Και μετά το Γ' ΚΠΣ, τι;

«Ο κατάλογος των σημαντικών μνημείων που αναμένουν ακόμη την αποκατάστασή τους -κορυφαίο παράδειγμα το σημαντικότερο για τους αρχαίους Ελληνες ιερό, το Ηραίο του Αργους, που μένει ακόμη χωρίς φροντίδα και τα λείψανά του υποβαθμίζονται μέρα με τη μέρα- είναι πολύ μεγάλος. Το Δ' Κοινοτικό Πρόγραμμα (ΕΣΠΑ) πρέπει να αντιμετωπίσει με γενναιότητα αυτές τις ανάγκες».*

ΠΟΥ ΠΗΓΑΝ ΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΚΟΝΔΥΛΙΑ

Ε.Π. Πολιτισμός: 151 έργα (730 εκατ.)

ΠΕΠ και INTERREG: 298 έργα (345 εκατ.)

Κοινωνία της Πληροφορίας: 191 έργα (106 εκατ.)

Συνολικά: 640 έργα (1,2 δισ.)