Ελευθεροτυπία - Αντιδογματικός ώς το τέλος

Εζησε μείζονα μεταπολεμικά πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα σε Ελλάδα και Ευρώπη, όπως τη δολοφονία του Λαμπράκη, τις μεγάλες λαϊκές κινητοποιήσεις του Ιουλίου του 1965, την επιβολή της δικτατορίας, τον Παρισινό Μάη του '68, που συνέβαλαν, όπως εξομολογείτο σε συνέντευξή του στον Κώστα Καρακώτια («Βιβλιοθήκη», τ. 280, 7 Νοεμβρίου 2003), «αποφασιστικά στη διαμόρφωση της πολιτικής μου ταυτότητας, αλλά και στην αναζήτηση ενός τρόπου σκέψης, μιας "φιλοσοφίας" θεμελιωμένης στην ιδέα της κριτικής όσων σχέσεων συγκροτούνται υπό όρους εξουσιαστικούς, άδικους και εκμεταλλευτικούς».

Γεννιέται στην Αθήνα το 1944. Σπουδάζει στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και λαμβάνει το διδακτορικό του στη Φιλοσοφία από το Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης. Ανάμεσα στους καθηγητές του, οι κύριοι εκπρόσωποι της φερώνυμης Σχολής της Φρανκφούρτης, ο Τεοντόρ Αντόρνο, ο Μαξ Χορκχάιμερ και ο Γιούργκεν Χάμπερμας. Ο τρόπος σκέψης τους τον επηρεάζει εξακολουθητικά, γιατί η ανάλυση της πραγματικότητας είναι αξεχώριστη από την κριτική της, όπως εξηγούσε στην ίδια συνέντευξη. Και στο διά ταύτα: «Στο έργο των θεωρητικών αυτών το στοιχείο του "ανοικτού" αντιδογματικού μαρξισμού συνδυάζεται με την ιδεαλιστική διαλεκτική, αλλά και με τα στοιχεία μιας υλιστικής ανθρωπολογίας». Η Γερμανία τον κερδίζει από το 1967: μετά τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης, διδάσκει ως υφηγητής και αργότερα ως μόνιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν.

Από τις αρχές της δεκαετίας του '80, οπότε επιστρέφει στην Ελλάδα, μεταφέρει τη γνώση του στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και αργότερα, το 1988, κρατάει θέση του καθηγητή της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Σεμνοπρεπώς υποστήριζε: «Εχω συμβάλει κι εγώ, ανάλογα με τις δυνάμεις μου, στην ανάπτυξη της επιστημονικής έρευνας στη χώρα μας, στους τομείς της πολιτικής θεωρίας, της πολιτικής φιλοσοφίας και της επιστημολογίας των κοινωνικών επιστημών».

Η σχέση του με τον Χέγκελ και τον Καντ, στους οποίους αφιερώθηκε τα τελευταία χρόνια, κρατούσε από παλιά, από τα χρόνια κατά τα οποία τα περιοδικά «Εποχές» και «Επιθεώρηση Τέχνης» άνοιγαν διάλογο με τις νέες ιδέες και δημιουργούσαν καινούργιους δρόμους. Ερωτήματα όπως ποια είναι τα όρια του αστισμού και της δογματικής Αριστεράς, τι ήταν ο σταλινισμός, τι συνέβη στις δίκες της Μόσχας γόνιμα προκαλούσαν τη σκέψη του. Οι αξιολογήσεις επί αξιολογήσεων περί μαρξικής θεωρίας και οι αναλύσεις επί αναλύσεων περί Λούκατς και Γκράμσι οδηγούσαν νομοτελειακά στον Χέγκελ και στον Καντ: «Η πολιτική προϋπέθετε την κριτική, η κριτική προϋπέθετε τη φιλοσοφία», θυμόταν στοχαστικά.

Κυριότερα έργα του: «Ο Μαξ Βέμπερ και η κατασκευή εννοιών στις κοινωνικές επιστήμες» («Κένταυρος», 1993), «Πολιτική μέσα στις έννοιες» («Νήσος», 1997), «Ο φιλόσοφος, ο πολιτικός και ο τύραννος. Για την πολιτική σκέψη του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη» («Πόλις», 1999), «Κριτική φιλοσοφία και λογική των θεσμών» («Εστία», 2001), «Χέγκελ. Από τα πολιτικά κείμενα στη Φαινομενολογία του Πνεύματος» («Πόλις», 2003). Τελευταία φορά, το όνομά του τυπώθηκε στην εισαγωγή της έκδοσης: Μαρτίνος Λούθηρος «Για την εγκόσμια εξουσία και μέχρι πού εκτείνεται η υπακοή μας σ' αυτήν» (μτφρ.: Γιώργος Γρηγορίου, «Πόλις», 2004).