Ελευθεροτυπία - Από την Αλεξάνδρεια στον κόσμο

Εκτός από βιβλία, επιστημονικά δημοσιεύματα και δοκίμια, περιλαμβάνει μεταφράσεις, λογοτεχνικά κείμενα, απαγγελλίες, συνθέσεις λαϊκής και κλασικής μουσικής, εικαστικές δημιουργίες, φωτογραφίες, ταινίες, ιστοσελίδες και ό,τι άλλο βάλει ο νους του ανθρώπου. Αυτό το φαινόμενο δημιουργικής συνδιαλλαγής με τον ποιητή είναι καθεαυτό συναρπασικό. Ανθρωποι κάθε ηλικίας, καταγωγής, φύλου, τάξης και πεποίθησης καταπιάνονται με πάθος με τον Καβάφη, κι από το διάλογο αυτό επιθυμούν να προσφέρουν και σε άλλους κάποιο απόσταγμα γνώσης, αίσθησης, εμπειρίας ή καλλιτεχνίας. Δεν θα ήταν υπερβολή να μιλήσουμε για μια ολόκληρη καβαφική βιοτεχνία που συναντάται σε πολλές χώρες και γλώσσες.

Το ερώτημα που θέτει ή έκταση αυτού του φαινομένου, το οποίο δεν είναι καθόλου πρόσφατο, αφορά τα αίτια της απαράμιλλης διαθεσιμότητας του συγγραφέα. Πολλοί συγγραφείς είναι συγκλονιστικοί ή γοητευτικοί, λίγοι όμως είναι διαθέσιμοι σε πολλές ερμηνείες, πολύ δε περισσότερο σε επανειλημμένες χρήσεις. Για να πάρουμε ένα απλό παράδειγμα, τι είναι αυτό που εξακολουθεί να πείθει σοβαρούς γλωσσομαθείς πως ο Καβάφης χρειάζεται ακόμη καλύτερη απόδοση στα αγγλικά, με αποτέλεσμα να δημοσιεύνται τακτικά καινούριες μεταφράσεις του; Γιατί δεν είχαμε το ίδιο πολλαπλό μεταφραστικό ενδιαφέρον για το απαιτητικό έργο ενός Παλαμά, Σεφέρη, Ελύτη ή Ρίτσου;

Ενας λόγος ίσως είναι η οικουμενικότητα του ποιητή, το γεγονός δηλαδή πως δεν επικρατεί στο έργο του κάποιο εθνικό μέτρο (λαός, πατρίδα, γλώσσα, καταγωγή, Ρωμιοσύνη, Αιγαίο) που λειτουργεί αποκλειστικά και απαγορευτικά. Στον καβαφικό κόσμο οι ταυτότητες είναι πορώδεις και εύπλαστες, απότοκοι μίξης και μεταμόρφωσης. Συνήθως οι σημερινοί Ελληνες αντιλαμβάνονται την οικουμενικότητα σαν κάποιο εκπολιτιστικό μήνυμα που εκπέμπει ο ελληνισμός στην οικουμένη. Η οικουμενικότητα όμως του Καβάφη συνίσταται σε ένα θεμελιώδη προβληματισμό για το ίδιο το διακύβευμα του ελληνισμού.

Αλλος πιθανός λόγος είναι η διασπορικότητα του ποιητή, δηλαδή η συνειδητή διασπορική του κατάσταση. Αντί να γίνει λογοτέχνης του τόπου και του λόγγου, έγινε λογογράφος του πόρου - του περάσματος, και του περαστικού. Πολλά κέντρα τον διεκδίκησαν, αλλά με κάνενα δεν ταυτίστηκε. Παρέμεινε διεσπαρμένος χρονολογικά και γεωγραφικά χωρίς ρίζα, χωρίς νόστο, χωρίς προορισμό, κι επομένως πιο ανοιχτός σε πολιτισμικές ανταλλαγές.

Τρίτος λόγος της μοναδικής διαθεσιμότητας του ποιητή θα μπορούσε να είναι η έντονη αμφιθυμία και αμφιβολία του έργου του, στάσεις που ούτε η δημοτική γλώσσα ούτε η εθνική ποίηση ενθάρρυναν. Στις περισσότερες περιπτώσεις ο νεοέλληνας ποιητής (όχι όμως και η ποιήτρια, που άλλωστε δεν φιλοδόξησε να γίνει εθνική) δεν μας επιτρέπει καμιά αβεβαιότητα για το τι πιστεύει και τι αισθάνεται, τι είναι σωστό και τι φταίει στον κόσμο αυτό. Στον Καβάφη όμως συναντάμε μια σπάνια συμπάθεια για τα ανθρώπινα αδιέξοδα, η οποία αισθανόμαστε ότι προσδίδει αξιοπρέπεια και στα δικά μας. Τέλος, ο Καβάφης αντιμετωπίζει την ιστορία της λογοτεχνίας ως χώρο όχι συνέχεια και διάρκειας αλλά διακίνησης προϊόντων, διαμάχης αξιών και σύγκρουσης κανόνων. Επομένως αντιλαμβάνεται πως, για να αποκτήσει αγοραστική αξία, πρέπει να γράψει πανεπιστημιακές διατριβές, φιλολογικές εκδόσεις, αφιερώματα κυριακάτικων εφημερίδων, καθώς και κάθε είδους οικειοποίηση, από την επαγγελματική έως την προσωπική. Κι έτσι ο Καβάφης μόνος του εμπορευματοποιείται πλήρως, εγκαινιάζοντας ο ίδιος την καβαφοποίηση του έργου του, εισάγοντας τον καβαφισμό και επινοώντας ένα λογοτέχνη για τις μελλοντικές ανθολογίες και ιστορίες. Φαίνεται πως κατά τον πιο αντιφατικό τρόπο σ' αυτό το περίτεχνο πολιτιστικό προϊόν που αγοράζουμε και, με την σειρά μας, πουλάμε βρίσκουμε, παρά τη σαφή του εμπορευματοποίηση, τη δυνατότητα να βάλουμε τη δικής μας σφραγίδα, να εξασκήσουμε τη δική μας τεχνική, να δημιουργήσουμε το δικό μας έργο. Η διαθεσιμότητα του Καβάφη σε τόσες χρήσεις μάλλον οφείλεται στην επωφελέστατη χρησιμότητα του καβαφίζειν.

* Ο Βασίλης Λαμπρόπουλος κατέχει την έδρα Νεοελληνικών Σπουδών που φέρει το όνομα του Κ. Π. Καβάφη στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. Η έδρα δημιουργήθηκε το 2000 με τη γενναία υποστήριξη του τοπικού ομογενειακού Ιδρύματος Νεοελληνικών Σπουδών.