Ελευθεροτυπία - «Δεν είμαι ελληνολάγνος»

«Η γνώση σύμφωνα με τους αρχαίους ήταν ύβρις. Αλλά ο άνθρωπος θα είναι πάντα υβριστής», λέει ο Π. Μάτεσις.

Ο Παύλος Μάτεσις, μέρες μετά το περιστατικό, δεν έχει ξεπεράσει την αρχική συγκίνηση και ταραχή του.

«Είναι από τα εναύσματα που έχεις ανάγκη σαν συγγραφέας. Αλλά και σαν άνθρωπος, είναι οι πληγές που εύχεσαι να σου χαριστούν...».

Μου διηγείται τις πρώτες «θεατρικές» του αναμνήσεις. Στα Καλάβρυτα, τρίχρονο ή τετράχρονο αγοράκι, είδε ένα βράδυ να αναδύεται από το παράθυρο απέναντι από το κρεβάτι του μια γυναικεία μορφή.

«Δεν ήταν αγριωπή, δεν ήταν γλυκιά. Ηταν σκεφτική και αυστηρή, με τα μαλλιά τραβηγμένα πίσω».

Μπορεί να 'ταν όνειρο, μπορεί παραίσθηση. Τι σημασία έχει; Θεωρεί ότι είναι η πρώτη του εμπειρία που είχε δραματική χροιά και έμμεση σχέση με το θέατρο. Από το ίδιο το θέατρο θυμάται τον λαϊκό κωμικό Παταπία, που έπαιζε ανεβασμένος πάνω σε ενωμένα τραπέζια, πάλι στην πλατεία Καλαβρύτων και αυτός αντί να γελάει, όπως όλος ο κόσμος, έκλαιγε σπαραχτικά, γιατί είχε μπει στο πέδιλό του ρετσίνι και κολλούσε.

Είναι ωραίο να γυρνάς πίσω στα παιδικά σου χρόνια όταν είσαι πια καταξιωμένος θεατρικός συγγραφέας, ένας από τους σημαντικότερους αυτού του τόπου. Είναι ενδιαφέρον να θυμίζεις σ' αυτούς που, ίσως δεν το ξέρουν, ότι ξεκίνησες να γράφεις αργά, σε ηλικία 33 χρόνων και ενώ είχες μια εξασφαλισμένη αξιοπρεπή καριέρα τραπεζικού υπαλλήλου. Αλλά ο Παύλος Μάτεσις πλησιάζει τα 70 και ούτε μυαλά άλλαξε, ούτε παρέες.

«Εκεί γύρω στα 22 μου, μέσα σε πολύ σύντομο διάστημα, είχα πραγματικά κάτι σαν... αποκάλυψη. Διάβασα Φόκνερ, Κάφκα και Μπέκετ και είδα σε μια ερασιτεχνική παράσταση μαθητών του Γαλλικού Ινστιτούτου το "Μάθημα" του Ιονέσκο. Και είπα: να, λοιπόν, που γράφουν και έτσι. Γιατί για μένα ο υπερρεαλισμός και ο μοντερνισμός ήταν ο κανόνας. Η συνάντησή μου με αυτούς τους συγγραφείς μου δημιούργησε μια αίσθηση συνηγορίας και συντροφιάς. Από τότε το ήξερα, αλλά τώρα το αρθρώνω, τι δουλειά κάνει ο συγγραφέας. Είμαστε όλοι σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό και ο καθένας μας περιμένει ένα τρένο με οδηγό τον ψυχοπομπό Ερμη. Ξέρουμε που θα μας πάει, δεν ξέρουμε πότε θα 'ρθει. Και ο συγγραφέας ώσπου να 'ρθει το τρένο κάνει συντροφιά στους άλλους».

Ο ίδιος μας συντροφεύει από τον Απρίλιο του 1967, τότε που το πρώτο από τα δεκατρία θεατρικά του έργα, η περίφημη «Τελετή», ανέβηκε στο θέατρο της Νέας Ιωνίας από τον Γιώργο Μιχαηλίδη. Φέτος, 36 χρόνια μετά, ένα καινούριο θεατρικό του έργο στο «Σημείο» («Ενοικιάζεται φύλακας άγγελος»), ένα παλιότερο και ιστορικό στο Εθνικό Θέατρο («Το φάντασμα του Ραμόν Νοβάρο»), αλλά και μια εντυπωσιακή μεταφραστική δουλειά του πάνω στον «Ξεριζωμό» του Μπράιαν Φρίελ (Απλό Θέατρο) κοσμούν μια θεατρική χρονιά που σημαδεύεται από το πλούσιο και καλό ελληνικό ρεπερτόριο.

Ο Παύλος Μάτεσις δεν ανήκει στους θεατρικούς συγγραφείς, που διαμαρτύρονται ή παραπονούνται όταν τα θέατρα προτιμούν το ξένο ρεπερτόριο. «Με κρατάει ένα είδος ευπρέπειας και σνομπισμού», λέει και γελάει. Δεν κρύβει, όμως, την περηφάνιά του για τη δική του γενιά, που κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι έκανε μια επανάσταση στο ελληνικό θέατρο.

«Οταν παίχτηκε το "Προξενιό της Αντιγόνης" του Ζιώγα, εκεί γύρω στο '60, είδαμε ποιο είναι το θεάτρο το αληθινό. Βεβαίως και έγινε μια μορφή επανάστασης. Ορισμένοι θεατρολόγοι (είμαι εναντίον των θεατρολόγων), λένε ότι είμαστε μιμητές του Ιονέσκο ή του σουρεαλισμού. Σαχλαμάρες. Οταν κυλάει ένα ποτάμι από ψηλά θα 'ρθει και στην πεδιάδα. Νομίζω ότι η δεύτερη πεντηκονταετία του 20ού αιώνα ήταν εξαιρετικά κρίσιμη και σημαντική για το ελληνικό θέατρο. Από την εποχή του Μένανδρου είχαμε να δούμε τόσο ζωντανό και γνήσιο θέατρο γραμμένο στην ελληνική γλώσσα».

Η πρόταση του 21ου αιώνα

Ο νέος, όμως, αιώνας, μήπως έχει άλλες απαιτήσεις; Ο Παύλος Μάτεσις είναι κατηγορηματικός: «Πιστεύω ότι το "Ενοικιάζεται φύλακας άγγελος" είναι η δική μου πρόταση για το θέατρο του 21ου αιώνα. Που πρέπει να είναι: όχι ρεαλισμός, όχι νατουραλισμός, όχι πατριωτισμός και πατριδολαγνεία. Είδαμε ποτέ τον Κάφκα και τον Μπέκετ να είναι εθνικόφρονες; Βεβαίως, ρέει στο αίμα τους ο ρυθμός της γλώσσας τους, ο σφυγμός της χώρας τους. Αλλά αυτό είναι άλλο πράγμα. Ξέρω ότι οι συγγραφείς αναγκάζονται σε ορισμένες κρίσιμες περιόδους να γράψουν για την πατρίδα τους, να επιστρατευθούν. Εμένα δεν μου συνέβη, αν και δεν είμαι σίγουρος ότι θα μπορούσα να το κάνω».

Κι όμως τα έργα του, θεατρικά και λογοτεχνικά, είναι γεμάτα αναφορές στο αρχαίο παρελθόν μας. «Ναι, γιατί τα μεγάλα ρεύματα της τέχνης που με συνεπήραν τα βρήκα και στην αρχαϊκή Ελλάδα. Προσέξτε, δεν είμαι καθόλου ελληνομανής και ελληνολάγνος. Ο Γκόγια, ο Μότσαρτ και ο Πρωταγόρας ανήκουν σε όποιον τους αγαπάει. Δεν λέω ποτέ "η κληρονομιά μας". Αυτό το "μας" με σκοτώνει».

Μήπως είναι και υπέρμαχος της επάρατης παγκοσμιοποίησης; Φυσικά και είναι. «Μου αρέσει πάρα πολύ», λέει με έμφαση. «Η παγκοσμιοποίηση έχει έρθει από καιρό, απλώς τώρα της κάνουμε τα βαφτίσια. Για να μην σας πω ότι μου αρέσουν πολύ και αυτά που διαβάζω για την κλωνοποίηση. Τα βρίσκω πολύ σημαντικά. Η γνώση, σύμφωνα με τους αρχαίους Ελληνες, ήταν ύβρις. Ο άνθρωπος πάντα θα είναι υβριστής».

Ενας ώριμος κύριος στο διπλανό τραπέζι του ζαχαροπλαστείου όπου συναντηθήκαμε, επωφελείται από ένα διάλειμμα για ανανέωση των καφέδων μας, και του λέει: «Ωραίο έργο το "Φάντασμα του Ραμόν Νοβάρο", κύριε Μάτεσι». Τον παρατηρώ λίγο αργότερα, πάντα κομψό και περιποιημένο, να ανηφορίζει το δρόμο του Κολωνακίου προς το λόφο του Στρέφη, όπου σταθερά μένει τα τελευταία χρόνια. Και αισθάνομαι ότι ο «κύριος Μάτεσις» ανήκει εξίσου και στη νέα γενιά.