Ελευθεροτυπία - Στο μεταίχμιο δύο κόσμων

Το δίπτυχο της Ζανάν Αλάνι: οι ίδιες γυναίκες, ντυμένες σύγχρονα στη μία φωτογραφία, με παραδοσιακά ρούχα στην άλλη

Το γιγαντοπανό στην πρόσοψη του κτιρίου προϊδέαζε για την έκθεση «Γυναίκες των εικόνων». Μπαίνοντας εντυπωσιάζουν δύο -τοποθετημένες αντικριστά- τεράστιες φωτογραφίες με πέντε γυναίκες. Οι ίδιες και στις δύο φωτογραφίες: ντυμένες σύγχρονα στη μία, με παραδοσιακά ρούχα στην άλλη.

Η Ιρλανδοιρακινή φωτογράφος Ζανάν Αλάνι κατάφερε στο χωρίς τίτλο δίπτυχό της να αντιπαραθέσει την όψη των δύο κόσμων, συμπυκνώνοντας το μεταίχμιο στο οποίο βρίσκεται σήμερα η γυναίκα στον αραβικό κόσμο μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

Στα «θραύσματα οικειότητας», στο ισόγειο της έκθεσης, δέκα γυναίκες φωτογράφοι -Ευρωπαίες που σχετίζονται με τον αραβικό κόσμο κυρίως λόγω καταγωγής- αποκαλύπτουν με τις εικόνες τους έναν αθέατο κόσμο, διακριτό ίσως μόνο από γυναίκες. Οπως είναι η θέα πίσω από το μουσαραμπίγε -το αραβοτεχνημένο παράθυρο, που κοιτάζοντάς το από μέσα προς τα έξω μοιάζει σαν κλειδαρότρυπα στο φως- ή η άλλη των γυναικών πίσω από τις κουρτίνες να φαντάζουν σαν θολές σκιές ή φαντάσματα. Η περιπλάνηση μιας γυναίκας στο μετρό του Καΐρου, μια άλλη σε αναζήτηση ταυτότητας στους δρόμους του κόσμου -από το Παρίσι και τη Βηρυτό μέχρι μια παραλία στη Βραζιλία- οι κοινωνικές συμβάσεις και οι πολιτιστικοί κωδικες ενός μαροκινού γάμου είναι μερικοί από τους σταθμούς της φωτογραφικής διήγησης.

Αν κάτι συγκλονίζει, είναι μια σειρά ασπρόμαυρων φωτογραφιών. Στην αρχή δυσκολεύεσαι να καταλάβεις. Παρατηρώντας προσεχτικά, αρχίζεις να διακρίνεις. Χέρια λεπτά, περιποιημένα και χοντροκομμένα. Γυναικεία και ανδρικά. Και τσάντες, γυναικείες τσάντες, μικρές και μεγάλες, με χερούλια ή λουρί για να τις κρεμάς στον ώμο. Τα ανδρικά χέρια ψαχουλεύουν μέσα στις τσάντες, τα γυναικεία στέκουν αμήχανα έξω απ'αυτές. Πρόκειται για τα σημεία ελέγχου στα ισραηλοπαλαιστινιακά σύνορα...

Στον πρώτο όροφο οκτώ Τυνήσιες δίνουν τη δική τους φωτογραφική αντίληψη του «προσωπικού χώρου». Μέσα από καλειδοσκοπικές συνθέσεις φωτογραφιών οικείων προσώπων και μικροαντικειμένων του καθημερινού τοπίου: τα ξεχασμένα γυαλιά σ' ένα ράφι με μία λοσιόν, το στολίδι που κρέμεται στο πόμολο του παραθύρου, τα παρατημένα παιχνίδια σε μια γωνιά του πατώματος. Αλλοτε και με χιούμορ: η Ντόρα Ντουίμπ στην «Αλφαβήτα», που φτιάχνει με 28 φωτογραφίες, βάζει τη λέξη «βούρτσισμα» κάτω από τη φωτογραφία μιας γυναίκας που έχει καλυμμένο κεφάλι με μαντήλα, τη λέξη «πόλεμο» κάτω από την εικόνα μιας άλλης που σηκώνει τη λευκή φούστα δείχνοντας ένα σλιπάκι παραλλαγής, τις λέξεις «ξένο, παράξενο, άγνωστο» στη φωτογραφία μιας στοίβας βιβλίων απ' τα οποία ξεχωρίζουν οι ράχες τριών: Βιρτζίνια Γουλφ, Σιμον ντε Μποβουάρ, Αναΐς Νιν.

Το τρίλεπτο βίντεο της Μεριεμ Μπουντερμπάλα «Υφασμα Δέρμα» δείχνει μια γυναίκα τυλιγμένη ολόκληρη σε ένα λεπτό, λευκό, ελαστικό πανί: κινείται σαν να προσπαθεί να ξεφύγει ή να παλεύει για να ανασάνει, προκαλώντας σπαρακτικούς συνειρμούς ασφυξίας, παρά την ποιητικότητα της κίνησης. Δίνει αφορμή για στοχασμούς.

Εδώ είναι και η σειρά φωτογραφιών «Μια Κυριακή πρωί» της «ξεναγού» μας στην έκθεση και ποιήτριας Μαριάν Κατσαράς. Ξεχωρίζουμε το «γάμο», ένα λευκό νυφικό στα ερείπια ενός κτίσματος.

«Υπάρχει και κάτι το τραγικό στα βιώματα των γυναικών στον αραβικό κόσμο», λέει. Η ίδια νιώθει διχασμένη και προτιμά να δηλώνει Ελληνίδα της Τυνησίας: «Νομίζω ότι ανήκω λίγο σε αυτή τη χώρα, εδώ γεννήθηκα και μεγάλωσα, αλλά έχω αυτήν την πολυφωνία μέσα μου... Πατρίδα μου είναι η τέχνη».

Περιγράφει την Τυνησία σαν μια «γαλλική επαρχία», μάλλον εύστοχα, αφού δεν είναι τόσο συνηθισμένη εικόνα οι μαντηλοφορούσες στην Τύνιδα. Ολοι οι Τυνήσιοι και Τυνήσιες, με τους οποίους μίλησα, έχουν πρόβλημα με το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η μαντήλα είναι της μόδας για τις νέες κοπέλες, που τη φορούν αυτάρεσκα, κάτι αδιανόητο παλαιότερα -κι όλοι θεωρούν ότι βοηθά σ' αυτό και η δορυφορική τηλεόραση με τα σαουδαραβικά και αιγυπτιακά κανάλια που προβάλλει.

Ισως γι'αυτό και η έκθεση -που συνδιοργανώθηκε με το αντίστοιχο Γαλλικό Ινστιτούτο και θα διαρκέσει μέχρι το τέλος του μήνα- έχει έναν ιδιαίτερο συμβολισμό.