Ελευθεροτυπία - «Θέλω να σκανδαλίζω τους δειλούς»

«Σε σπαρακτικούς καιρούς, δεν μπορείς να γράφεις με προσήνεια. Χωρίς καμία τρυφερότητα γύρω μας, είναι αδύνατον να παράγεις αριστουργηματικά κείμενα. Γράφω για να κεντρίσω λιγάκι και ν' αναγκάσω κι άλλους να μυρίσουν τα σκατά. Ετσι τρομοκρατώ τους δειλούς και ενοχλώ εκείνους που αρέσκονται να φιμώνουν όσους μπορούμε και μιλάμε. Δεν μπορούσα πια να μένω σιωπηλός με αντάλλαγμα κάποιον έπαινο. Τα 'στειλα όλα στο διάολο και έγραφα μερικά διηγήματα απογυμνωμένα. Τα διηγήματά μου μπορούσαν να βγαίνουν στη μέση του δρόμου, τσιτσίδι, ουρλιάζοντας "ελευθερία, ελευθερία, ελευθερία"!».

Τα παραπάνω λόγια ανήκουν σ' έναν κουβανό σαραντάρη, ονόματι Πέδρο Χουάν, εγκατεστημένο σ' ένα βρομερό συγκρότημα κατοικιών της Αβάνας του '90. Πρώην δημοσιογράφος, έχει επιλέξει να ζήσει ανάμεσα σε λαχταριστές μιγάδες, νταήδες μαύρους και λευκούς και κάθε λογής περιθωριοποιημένους, μέσα σ' έναν μικρόκοσμο όπου οι προσωπικές διαφορές λύνονται με φωνές, βρισιές και ξύλο.

Για να ξεφύγει από τον εαυτό του, ο συνειδητά σκληρός και κυνικός Πέδρο Χουάν βρίσκει καταφύγιο στο αχαλίνωτο σεξ. Κι αποτυπώνοντας στο χαρτί τις ιστορίες των γειτόνων του, γαληνεύει -όσο αυτό είναι δυνατόν- την απελπισία που τον πνίγει.

«Εγραψα αυτά τα διηγήματα πλημμυρισμένος από θυμό, μέσα στο χάος και την απελπισία. Μεθυσμένος. Είναι σε μεγάλο βαθμό αυτοβιογραφικά. Ισως υπερβολικά. Είναι ένα αργόσυρτο στριπτίζ», λεει ο Πέδρο Χουάν Γκουτιέρες για τη «Βρώμικη τριλογία της Αβάνας».

Ο Πέδρο Χουάν δεν είναι άλλος από τον αφηγητή της «Βρώμικης τριλογίας της Αβάνας» (εκδ. «Μεταίχμιο»): ενός διαφωτιστικού μείγματος ιστοριών ενορχηστρωμένων σαν μυθιστόρημα, που φέρει την υπογραφή του πιο πολυμεταφρασμένου κουβανού συγγραφέα στο εξωτερικό, του Πέδρο Χουάν Γκουτιέρες. Γνωστός εδώ από τα μεταγενέστερα έργα του «Ο δικός μας Γκράχαμ Γκριν στην Αβάνα» και «Ο έρωτας νοστάλγησε την Κούβα», μ' αυτό το παρθενικό βιβλίο του που πρωτοδημοσιεύτηκε στην Ισπανία το '98, ο Γκουτιέρες διέλυσε κάθε στερεότυπο για την πατρίδα του.

Με ενάργεια και τολμηρή γλώσσα ζωντάνεψε την παρακμιακή ατμόσφαιρα μιας πόλης, όπου τον τόνο δίνουν η έλλειψη αγαθών, ο ανθρώπινος συνωστισμός, η πορνεία, η φυγή προς το μεταφυσικό ή τα ναρκωτικά, η έκρηξη των ενστίκτων, τα βασανιστήρια, η σύγχυση, ο φόβος. Πόσο διαφέρει η Αβάνα του βιβλίου του από την Αβάνα τού σήμερα; Και τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας στη χώρα του Κάστρο; Με τη βοήθεια της ελληνίδας μεταφράστριάς του, Κλεοπάτρας Ελαιοτριβάκη, ήρθαμε σ' επαφή με τον Γκουτιέρες και μ' εξαίρεση εκείνες που είχαν πολιτική χροιά, όλες μας οι απορίες λύθηκαν.

Οπως δηλώνει ευθύς εξ αρχής, η ίδια πάνω κάτω κατάσταση επικρατεί ακόμη: «Εγραψα την "Βρώμικη Τριλογία της Αβάνας" μεταξύ 1994 και 1997, σε μια περίοδο μεγάλης πείνας. Η απογοήτευση και η οργή ήταν τρομαχτικές. Τα πράγματα βελτιώθηκαν κάπως στον οικονομικό τομέα, αλλά όχι πολύ. Ουσιαστικά, τίποτε δεν άλλαξε έκτοτε...»

- Ηταν η πρώτη φορά που αποφασίζατε να γράψετε ή είχατε δοκιμάσει και παλιότερα;

«Γράφω ποίηση και διηγήματα από τα 18 μου -τώρα είμαι 57. Επειτα, δούλεψα ως δημοσιογράφος για 26 χρόνια, γεγονός που με έκανε να αποκτήσω πολύ μεγάλη εμπειρία. Οταν ξεκίνησα τα διηγήματα της "Τριλογίας..." είχα ήδη αρκετά γραπτά στο ενεργητικό μου. Καθώς όμως είμαι πολύ απαιτητικός με τον εαυτό μου, δεν είχα δημοσιεύσει τίποτα. Πέρα ωστόσο από την τεχνική, έγραψα αυτά τα διηγήματα πλημμυρισμένος από θυμό, μέσα στο χάος και την απελπισία. Εγραφα σχεδόν πάντα τη νύχτα. Μεθυσμένος. Είναι σε μεγάλο βαθμό αυτοβιογραφικά. Ισως υπερβολικά. Είναι ένα αργόσυρτο στριπτίζ».

- Οι συμπατριώτες σας έχουν πρόσβαση στα έργα σας;

«Από τότε που εκδόθηκε η "Τριλογία..." στην Ισπανία, πολλοί ισπανοί τουρίστες δωρίζουν τα βιβλία μου σε κουβανούς φίλους τους. Υπολογίζω πως εκατοντάδες αντίτυπα κυκλοφορούν χέρι με χέρι... Μέχρι σήμερα όμως έχουν εκδοθεί μόνο τρεις τίτλοι: "Η μελαγχολία των λιονταριών", "Ο δικός μας Γκράχαμ Γκριν στην Αβάνα" και "Ο έρωτας νοστάλγησε την Κούβα". Μιλάμε για περιορισμένες εκδόσεις των 1.500 ή 2.000 αντιτύπων. Πρέπει να έχει κανείς υπομονή! Κι όπως συμβαίνει συνήθως, άλλοι με μισούν κι άλλοι με λατρεύουν».

- Η σκληρότητα κι ο κυνισμός του αφηγητή των ιστοριών σας είναι και δικά σας γνωρίσματα;

«Καθόλου. Είμαι ένας φυσιολογικός άνθρωπος. Ισως υπερβολικά ρομαντικός. Δεν είμαι καθόλου σκληρός. Πρόκειται για ένα λογοτεχνικό τέχνασμα που δημιουργεί σύγχυση, σε βαθμό που κι εγώ ο ίδιος δεν είμαι σε θέση να ξεχωρίσω απόλυτα τα όρια μεταξύ του συγγραφέα και του χαρακτήρα. Είναι όλα τους πολύ ακαθόριστα και, πιστεύω, πολύ πειστικά. Το συγκεκριμένο βιβλίο είναι το πρώτο μιας σειράς με άλλα τέσσερα ακόμα, εστιασμένα γύρω από το κέντρο της Αβάνας, κι η εξέλιξη της προσωπικότητας του Πέδρο Χουάν είναι σαφής».

«Το σεξ, όπως η αναπνοή»

- Οι σεξουαλικές σας περιγραφές είναι αρκούντως ερεθιστικές. Επίτηδες; Σαν αγκίστρι για τον αναγνώστη;

«Με ενοχλεί πολύ η υποκρισία ή η δειλία των συγγραφέων που δεν τολμούν να περιγράψουν τέτοιες σκηνές από φόβο για το τι θα σκεφτούν οι εκδότες ή οι αναγνώστες. Θεωρώ πως το σεξ είναι το ίδιο φυσικό όσο η αναπνοή μας ή η ανάγκη μας για τροφή. Και το χρησιμοποιώ πάντα με τρόπο δραματουργικό, ως ένα ακόμα στοιχείο μέσω του οποίου εξελίσσεται η ιστορία. Ποτέ δεν έγραψα χωρίς λόγο ερωτική σκηνή. Το σεξ μπορεί να είναι διασκεδαστικό, ερεθιστικό και λειτουργικό. Κι επιπλέον, κατά βάθος, μου αρέσει να προκαλώ και να σκανδαλίζω τους πτωχούς τω πνεύματι που τρομάζουν με το παραμικρό!».

- Η διεθνής επιτυχία της «Τριλογίας...» τι συνέπειες είχε στη ζωή και στο μετέπειτα έργο σας;

«Εξακολουθώ να ζω με τον ίδιο τρόπο, με μόνη διαφορά ότι τώρα έχω τα μέσα ώστε να μπορώ να αφοσιωθώ αποκλειστικά στη λογοτεχνία και να μην είμαι υποχρεωμένος να εργάζομαι ως δημοσιογράφος. Η ζωή μου είναι τώρα πιο ήρεμη σε σχέση με τη δεκαετία του '90, όταν έγραφα αυτά τα βιβλία. Νομίζω ότι τώρα έχω καλύτερη τεχνική. Εμαθα πολλά γράφοντας. Εχω πάντα διάφορα προσχέδια βιβλίων στα σκαριά, αλλά δεν βιάζομαι ποτέ».

- Οι χαρακτηρισμοί «ο Μπουκόφσκι ή ο Χένρι Μίλερ της Καραϊβικής» που σας αποδίδονται, τι σημαίνουν για σας; Υπήρξαν όντως πρότυπά σας; Κι εσείς, τι αντιπροσωπεύετε γιά τη νέα γενιά των κουβανών λογοτεχνών;

«Δεν πιστεύω ότι αντιπροσωπεύω κάτι. Με το ζόρι αντιπροσωπεύω τον εαυτό μου! Δεν έχω πολλούς φίλους συγγραφείς -γενικά, οι λογοτεχνικοί κύκλοι με αφήνουν αδιάφορο. Οι παραπάνω χαρακτηρισμοί δεν είναι παρά εμπορικές ετικέτες, εφευρέσεις των εκδοτών. Δεν έχω καμία σχέση ούτε με τον Μπουκόσφκι ούτε με τον Μίλερ, όχι εκ προθέσεως τουλάχιστον. Πιστεύω ότι οι χαρακτήρες μου είναι πολύ πιο ζωντανοί, αισιόδοξοι, χαρούμενοι και δυναμικοί. Οι συγγραφείς που λειτούργησαν ως πρότυπά μου είναι αναμφίβολα Αμερικανοί, όμως άλλοι, όπως ο Καπότε, ο Χέμινγουεϊ, η Γκρέις Πάλεϊ, ο Κάρβερ, ο Φόκνερ, η Μακ Κάλερς, ο Ντος Πάσος...».

- Φλερτάρατε ποτέ με την ιδέα να εγκαταλείψετε την Αβάνα;

«Ποτέ δεν σκέφτηκα να πάω να ζήσω σε κάποια άλλη χώρα. Μου αρέσει πολύ η ζωή στην Αβάνα. Δεν μπορώ χωρίς αυτήν. Εχω ταξιδέψει πολύ, σε περισσότερες από 60 χώρες, και παντού νιώθω ξένος. Το μόνο μέρος όπου νιώθω καλά είναι ανάμεσα στους συμπατριώτες μου».